De Ordinatione Diaconi, Presbyteri et Episcopi

PONTIFICALE ROMANUM EX DECRETO SACROSANCTI ŒCUMENICI CONCILII VATICANI II INSTAURATUM AUCTORITATE PAULI PP. VI PROMULGATUM

DE ORDINATIONE DIACONI, PRESBYTERI ET EPISCOPI EDITIO TYPICA TYPIS POLYGLOTTIS VATICANIS MCMLXVIII

Libreria Editrice Vaticana, 1968

SACRA CONGREGATIO RITUUM Prot. n. R 19/967

DECRETUM

Per Constitutionem Apostolicam «Pontificalis Romani recognitio», die 18 mensis iunii anno 1968 datam, Summus Pontifex Paulus VI novum ritum pro collatione sacrorum Ordinum Diaconatus, Presbyteratus et Episcopatus, a Consilio ad exsequendam Constitutionem de S. Liturgia, peritis adhibitis et Episcopis diversarum orbis regionum consultis, recognitum, approbavit, ut posthac, pro ritu in Pontificali Romano exstante, usurpetur in his Ordinibus conferendis. Pars igitur Pontificalis Romani, novos hos ritus pro collatione sacrorum Ordinum Diaconatus, Presbyteratus et Episcopatus continens, præsenti Decreto ab hac Sacra Rituum Congregatione, vigore facultatum sibi a Summo Pontifice PAULO PP. VI tributarum, evulgatur et uti typica declaratur. Statuitur insuper ut, usque ad diem 6 mensis aprilis proximi anni 1969, hoc est ad Dominicam Resurrectionis D. N. I. C., aut hi novi ritus, aut ii qui nunc in Pontificali Romano sunt, usurpari ad arbitrium possint ; ab eo autem die hi novi dumtaxat ritus adhibeantur. Contrariis quibuslibet minime obstantibus. Romæ, die 15 Augusti 1968, in festo Assumptionis B. Mariæ Virginis. BENNO Card. GUT Præfectus S. Congr. Rituum et « Consilii » Præses FERDINANDUS ANTONELLI Archiep. tit. Idicrensis S. C. R. a Secretis

De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

2/18

DE ORDINATIONE EPISCOPI pluribus simul conferenda Prænotanda

1. Ordinatio Episcoporum fiat cum fidelium quam maxima frequentia die dominico vel festo, nisi rationes pastorales alium diem, ex. gr. festum Apostolorum, suadeant. 2 Episcopus Consecrator principalis debet saltem alios duos Episcopos consecrantes adhibere ; sed decet ut omnes Episcopi præsentes una cum Consecratore principali Electos ordinent.
2. Singulis Electis assistant duo Presbyteri.
3. Valde convenit, ut omnes Episcopi consecrantes necnon Presbyteri Electis assistentes cum Consecratore principali et cum Electis Missam concelebrent. Si ordinatio fit in ecclesia propria alicuius Electi, etiam aliqui Presbyteri eius Presbyterii concelebrent.
4. Si ordinatio fit in ecclesia propria alicuius Electi, Consecrator principalis Episcopum modo ordinatum invitare potest ut præsideat concelebrationi in liturgia eucharistica. Secus Consecrator principalis præsidet concelebrationi ; Episcopi vero modo ordinati primum locum tenent inter ceteros conclebrantes.
5. Consecrator principalis necnon Episcopi et Presbyteri concelebrantes sacras vestes induunt quæ ad Missæ celebrationem requiruntur. Electi induunt omnia paramenta sacerdotalia necnon crucem pectoralem et dalmaticam. Episcopi autem consecrantes, qui non concelebrant, sumunt rochetum, amictum, crucem pectoralem, stolam, pluviale et mitram. Presbyteri Electis assistentes, si non concelebrant, induunt pluviale.
6. Benedictio anuli, baculi pastoralis et mitræ, temporc opportuno, ante ipsam ordinationem, de more peragitur.
7. Præter ea quæ ad Missæ pontificalis concelebrationem necessaria sunt, parentur : a) Pontificale Romanum ; b) libelli orationis Consecrationis pro Episcopis consecrantibus ; c) gremiale linteum ; d) sanctum chrisma ; e) anulus, baculus pastoralis et mitra pro Electis.
8. Sedes pro Consecratore principali, Episcopis consecrantibus, Electis, Presbyteris concelebrantibus parentur hoc modo : a) In liturgia verbi Consecrator principalis sedeat in cathedra ; Episcopi autem consecrantes iuxta cathedram ; Electi vero inter Presbyteros sibi assistentes, loco aptiore in presbyterio. b) Ordinatio Electorum fiat de more ad cathedram ; si autem propter participationem fidelium opus est, parentur sedes pro Consecratore principali et Episcopis consecrantibus ante altare vel alio opportuniore loco ; sedes autem pro Electis et Presbyteris eis assistentibus sic parentur, ut actio liturgica a fidelibus bene conspici queat.

De liturgia verbi 10. Omnibus rite dispositis, ordinatur processio per ecclesiam ad altare modo consueto. Subdiaconum librum Evangeliorum deferentem sequuntur Presbyteri concelebrantes, deinde singuli Electi inter Presbyteros sibi assistentes, postea Episcopi consecrantes ac denique Episcopus Consecrator principalis medius inter duos Diaconos. 11. Liturgia verbi peragitur ad normam rubricarum. 12. Lectiones sumi possunt sive ex toto sive ex parte vel e Missa diei vel e textibus qui in Appendice proponuntur. Symbolum in Missa Ordinationis non dicitur. Item, oratio fidelium omittitur. De Ordinatione Episcoporum De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

3/18

13. Dicto Evangelio, incipit Ordinatio Episcoporum. Omnibus stantibus, canitur hymnus Veni, Creátor Spiritus, vel alius hymnus huic respondens, iuxta locorum consuetudines. 14. Consecrator principalis et Episcopi consecrantes accedunt ad sedes pro Ordinatione paratas, et sedent cum mitra. 15. Singuli Electi a Presbyteris ipsis assistentibus adducuntur ante sedem Consecratoris principalis, cui reverentiam faciunt. 16. Unus e Presbyteris alloquitur Consecratorem principalem his verbis : Reverendíssime Pater, póstulat Ecclésia N., ut Presbýterum N.N. ad onus Episcopátus órdines. Si vero agitur de Episcopo ordinando non residentiali : Reverendíssime Pater, póstulat sancta Mater Ecclésia Cathólica, ut Presbýterum N.N. ad onus Episcopátus órdines. Consecrator principalis illum interrogat, dicens : Habétis mandátum Apostólicum ? Ille respondet : Habémus. Consecrator principalis : Legátur. 17. Tunc legitur mandatum, omnibus sedentibus. Quo perlecto, omnes dicunt : Deo grátias, vel alio modo, iuxta morem regionis, electioni assentiunt. 18. Lectis mandatis Apostolicis uniuscuiusque Electi, Consecrator principalis, omnibus sedentibus, breviter alloquitur clerum ac populum necnon Electos de munere Episcopi ; quod facere potest bis verbis : Dilectíssimi, sédulo atténdite, ad qualem in Ecclésia gradum fratres nostri sint provehéndi. Dóminus noster Iesus Christus, a Patre missus, ut genus humánum redímeret, ipse in mundum duódecim misit Apóstolos qui, Spíritus Sancti virtúte repléti, Evangélium prædicárent et omnes gentes in unum ovíle congregántes, sanctificárent et gubernárent. Ut autem hoc munus usque ad finem sǽculi permanéret, Apóstoli sibi adiutóres elegérunt, quibus donum Spíritus Sancti a Christo accéptum per impositiónem mánuum tradidérunt, qua Ordinis sacraménti plenitúdo confértur. Sic a generatióne in generatiónem principíális tradítio per successiónem Episcopórum contínuam serváta est et opus Salvatóris ad nostra usque témpora persevérat et crescit. In Epíscopo a Presbýteris suis circúmdato adest in médio vestri ipse Dóminus noster Iesus Christus, Póntifex factus in ætérnum. Ipse enim in ministério Epíscopi Evangélium prædicáre et credéntibus mystéria fídei ministráre non désinit. Ipse patérno Epíscopi múnere nova membra córpori suo addit et ággregat. Ipse Epíscopi sapiéntia et prudéntia vos in peregrinatióne terréna ad beatitúdinem perdúcit ætérnam. Grato ígitur lætóque ánimo fratres nostros excípite, quos nos, Epíscopi, per impositiónem mánuum in collégium nostrum cooptámus. Illos honoráte ut minístros Christi et dispensatóres mysteriórum Dei, quibus testificátio Evangélii veritátis concréditur atque ministrátio spíritus et iustítiæ. Mementóte verbórum Christi dicéntis Apóstolis : « Qui vos audit me audit, et qui vos spernit me spernit. Qui autem me spernit, spernit eum qui me misit ». Vos autem, fratres caríssimi, elécti a Dómino, cogitáte vos ex homínibus esse assúmptos et pro homínibus constitútos in iis quæ sunt ad Deum. Episcopátus enim nomen est óperis, non honóris, et Epíscopum magis prodésse quam præésse opórtet. Nam qui maior est, secúndum Magístri præcéptum, sit ut minor, et qui præcéssor est, sicut ministrátor. Prædicáte opportúne, importúne, De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

4/18

increpáte in omni patiéntia et doctrína. In oratióne et sacrifício pro pópulo vobis commísso, de plenitúdine sanctitátis Christi multifórmem grátiam abundánter studeátis impetráre. In Ecclésia vobis crédita, mysteriórum Christi dispensatóres, moderatóres et custódes estóte fidéles. Elécti a Patre ad eius gubernándam famíliam, mémores estóte semper boni Pastóris, qui oves suas cognóscit et quem oves cognóscunt, et qui ánimam pónere pro óvibus suis non dubitávit. Univérsos, quos Deus vobis commíttit, patérna atque fratérna dilígite caritáte, imprímis Presbýeros et Diáconos, vestros in ministério Christi consórtes, sed et páuperes et débiles, peregrínos et ádvenas. Hortámini fidéles ut in ópere apostólico vobíscum labórent, eósque libénter audíre ne renuátis. De illis autem, qui nondum uni Christi ovíli sunt aggregáti, curam habeátis indeféssam, tamquam vobis in Dómino commendátis. In Ecclésia cathólica, caritátis vínculo adunáta, numquam obliviscámini vos collégio Episcopórum esse coniúnctos, ita ut ómnium Ecclesiárum sollicitúdinem ferre non desinátis et Ecclésiis auxílio egéntibus libénter subveniátis. Atténdite ígitur univérso gregi in quo Spíritus Sanctus vos ponit régere Dei Ecclésiam, in nómine Patris, cuius in Ecclésia imáginem repræsentátis, et in nómine Fílii eius Iesu Christi, cuius múnere Doctóris, Sacerdótis et Pastóris fungémini, et in nómine Spíritus Sancti, qui Ecclésiam Christi vivíficat et infirmitátem nostram sua virtúte confirmat. 19. Post allocutionem, Electi surgunt et stant ante Consecratorem principalem, qui illos, omnes simul, interrogat his verbis : Antíqua sanctórum Patrum institútio prǽcipit, ut, qui Epíscopus ordinándus est, coram pópulo interrogétur de próposito fídei servándæ et múneris exsequéndi. Vultis ergo, fratres caríssimi, munus nobis ab Apóstolis créditum et vobis per impositiónem mánuum nostrárum tradéndum cum grátia Spíritus Sancti usque ad mortem explére ? Electi omnes simul respondent : Volo. Consecrator principalis: Vultis Evangélium Christi fidéliter et indesinénter prædicáre ? Electi : Volo. Consecrator principalis: Vultis depósitum fídei, secúndum traditiónem inde ab Apóstolis in Ecclésia semper et ubíque servátam, purum et integrum custodíre ? Electi: Volo. Consecrator principalis : Vultis corpus Christi, Ecclésiam eius, ædificáre et in eius unitáte cum órdine Episcopórum, sub auctoritáte successóris beáti Petri Apóstoli, permanére ? Electi : Volo. Consecrator principalis : Vultis beáti Petri Apóstoli successóri obœdiéntiam fidéliter exhibére ? Electi : Volo. De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

5/18

Consecrator principalis : Vultis plebem Dei sanctam, cum comminístris vestris Presbýteris et Diáconis, ut pii patres, fovére et in viam salútis dirígere ? Electi: Volo. Consecrator principalis : Vultis paupéribus et peregrínis omnibúsque indigéntibus propter nomen Dómini affábiles et misericórdes vos præbére ? Electi : Volo. Consecrator principalis: Vultis oves errántes ut boni pastóres requírere et ovíli domínico aggregáre ? Electi : Volo. Consecrator principalis: Vultis Deum omnipoténtem pro pópulo sancto indesinénter oráre et sine reprehensióne summi sacerdótii munus explére ? Electi: Volo, Deo auxiliánte. Consecrator principalis: Qui cœpit in vobis opus bonum, Deus, ipse perfíciat. 20. Deinde omnes surgunt. Consecrator principalis, stans sine mitra, manibus iunctis, versus ad populum dicit (pro cantu, cfr. pag. 67, mutato tamen numero singulari) : Orémus, dilectíssimi nobis, ut his Eléctis, utilitáti Ecclésiæ próvidens, benígnitas omnipoténtis Dei grátiæ suæ tríbuat largitátem. Diaconus : Flectámus génua. 21. Et mox Consecrator principalis et Episcopi consecrantes ante sedes suas genua flectunt ; Electi vero procumbunt ; ceteri autem genua flectunt. Tunc cantores incipiunt litanias (pag. 67 ; ultimæ tamen invocationes dicuntur numero plurali). 22. Litaniis expletis, solus Consecrator principalis surgit et, manibus iunctis, dicit (pro cantu, cfr. pag. 69, mutato tamen numero singulari) : Propitiáre, Dómine, supplicatiónibus nostris, et, inclináto super hos fámulos tuos cornu grátiæ sacerdotális, benedictiónis tuæ in eos effúnde virtútem. Per Christum Dóminum nostrum. Omnes : Amen. Postea Diaconus dicit: Leváte. 23. Omnes surgunt ; Consecrator principalis et Episcopi consecrantes stant ante sedes suas, versi ad populum. Electi surgunt, et ad Consecratorem principalem accedunt et ante eum genua flectunt. 24. Consecrator principalis imponit manus super caput uniuscuiusque Electi, nihil dicens. Similiter faciunt post eum et ceteri Episcopi. De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

6/18

25. Deinde Consecrator principalis imponit librum Evangeliorum apertum super caput singulorum Electorum ; duo Diaconi, a dexteris et sinistris uniuscuiusque Electi stantes, tenent librum Evangeliorum supra caput ipsius usquedum oratio Consecrationis finiatur. 26. Tunc Consecrator principalis, extensis manibus, dicit (pro cantu, cfr. pag. 70, mutato tamen numero singulari) orationem Consecrationis : Deus et Pater Dómini nostri Iesu Christi, Pater misericordiárum et Deus totíus consolatiónis, qui in excélsis hábitas et humília réspicis, qui cognóscis ómnia ántequam nascántur, tu qui dedísti in Ecclésia tua normas per verbum grátiæ tuæ, qui prædestinásti ex princípio genus iustórum ab Abraham, qui constituísti príncipes et sacerdótes, et sanctuárium tuum sine ministério non dereliquísti, cui ab inítio mundi plácuit in his quos elegísti glorificári : Sequens pars orationis ab omnibus Episcopis consecrantibus profertur, manibus iunctis : Et nunc effúnde super hos Eléctos eam virtútem, quæ a te est, Spíritum principálem, quem dedísti dilécto Fílio tuo Iesu Christo, quem ipse donávit sanctis Apóstolis, qui constituérunt Ecclésiam per síngula loca ut sanctuárium tuum, in glóriam et laudem indeficiéntem nóminis tui. Prosequitur solus Consecrator principalis: Da, córdium cógnitor Pater, his servis tuis, quos elegísti ad Episcopátum, ut pascant gregem sanctum tuum, et summum sacerdótium tibi exhíbeant sine reprehensióne, serviéntes tibi nocte et die, ut incessánter vultum tuum propítium reddant et ófferant dona sanctæ Ecclésiæ tuæ ; da ut virtúte Spíritus summi sacerdótii hábeant potestátem dimitténdi peccáta secúndum mandatum tuum ; ut distríbuant múnera secúndum præcéptum tuum et solvant omne vínculum secúndum potestátem quam dedísti Apóstolis ; pláceant tibi in mansuetúdine et mundo corde, offeréntes tibi odórem suavitátis, per Fílium tuum Iesum Christum, per quem tibi glória et poténtia et honor, cum Spíritu Sancto in sancta Ecclésia et nunc et in sǽcula sæculórum. Omnes : Amen. 27. Finita oratione Consecrationis, Diaconi resumunt librum Evangeliorum, quem tenebant supra caput uniuscuiusque Ordinati, et unus Diaconorum librum tenet usquedum tradatur Ordinato. Consecrator principalis et Episcopi consecrantes sedent cum mitra. 28. Consecrator principalis sumit gremiale linteum et sancto chrismate inungit caput uniuscuiusque Ordinati coram se genuflexi, dicens : Deus, qui summi Christi sacerdótii partícipem te effécit, ipse te mýsticæ delibutiónis liquóre perfúndat, et spirituális benedictiónis ubertáte fecúndet. Deinde Consecrator principalis lavat manus. 29. Consecrator principalis tradit unicuique Ordinato librum Evangeliorum, dicens : Accipe Evangélium et verbum Dei prǽdica in omni patiéntia et doctrína. Postea Diaconus resumit librum Evangeliorum et reponit in loco suo. 30. Consecrator principalis anulum in digitum anularem dexteræ manus uniuscuiusque Ordinati immittit, dicens : Accipe ánulum, fídei signáculum : et sponsam Dei, sanctam Ecclésiam, intemeráta fide ornátus, illibáte custódi. 31. Deinde Consecrator principalis imponit unicuique Ordinato mitram, nihil dicens. 32. Ac tandem tradit unicuique Ordinato baculum pastoralem, dicens : Accipe báculum, pastorális múneris signum, et atténde univérso gregi, in quo te Spíritus Sanctus pósuit Epíscopum régere Ecclésiam Dei. 33. Surgunt omnes. Si Ordinatio fit ad cathedram, et aliquis ex ordinatis est in ecclesia propria, De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

7/18

Consecrator principalis illum invitat, ut sedeat in cathedra ; ipse vero Consecrator principalis sedet ad dexteram Ordinati ; si vero nemo ex Ordinatis est in ecclesia propria, Ordinati invitantur a Consecratore principali, ut sedeant primi inter Episcopos concelebrantes. Si autem Ordinatio non fit ad cathedram, Consecrator principalis deducit Ordinatum in propria ecclesia ad cathedram et alios ad loca eis parata, Episcopis consecrantibus eos sequentibus. 34. Demum Ordinati, deposito baculo, accipiunt a Consecratore principali et ab omnibus Episcopis osculum pacis. 35. Post traditionem baculi usque ad finem Ordinationis cani potest Ant. Eúntes in mundum, allelúia, docéte omnes gentes, allelúia, cum psalmo 95 Cantáte Dómino cánticum novum (pag. 76), vel alius cantus aptus. De liturgia eucharistica 36. Omnia fiunt secundum Ordinem concelebrationis Missæ pontificalis, præter ea quæ sequuntur. 37. Quando adhibetur Canon Romanus, dicitur Hanc ígitur proprium : Hanc ígitur oblatiónem servitútis nostræ, sed et cunctæ famíliæ tuæ, quam tibi offérimus etiam pro his fámulis tuis, quos ad Episcopátus órdinem promovére dignátus es, quǽsumus, Dómine, ut placátus accípias, et propítius in eis tua dona custódias ; ut, quod divíno múnere consecúti sunt, divínis efféctibus exsequántur. Per Christum Dóminum nostrum. Amen. 38. Expleta oratione post communionem, canitur hymnus Te Deum laudámus (pag. 128), vel alius hymnus huic respondens, iuxta locorum consuetudines. Interim Ordinati ducuntur a Consecrantibus per ecclesiam, et omnibus benedicunt. Finito hymno, Ordinati stant ad altare cum mitra et baculo. Ante benedictionem autem unus ex illis, præsertim si quis est in sua ecclesia, potest populum breviter alloqui. 39. Loco benedictionis consuetæ, dici potest benedictio quæ sequitur. Si unus ex Ordinatis est celebrans principalis, ab ipso, vel ab omnibus ordinatis una simul dicitur : Deus, qui pópulis tuis indulgéndo cónsulis et amóre domináris, da Spíritum sapiéntiæ quibus tradidísti régimen disciplínæ, ut de proféctu sanctárum óvium fiant gáudia ætérna pastórum. Omnes : Amen. Et qui diérum nostrórum númerum temporúmque mensúras maiestátis tuæ potestáte dispénsas, propítius ad humilitátis nostræ réspice servitútem et pacis tuæ abundántiam tempóribus nostris præténde perféctam. Omnes : Amen. Collátis quoque in nobis per grátiam tuam propitiáre munéribus, et quos fecísti gradu episcopáli sublímes, fac óperum perfectióne tibi placéntes atque in eum afféctum dírige cor plebis et prǽsulis, ut nec pastóri obœdiéntia gregis nec gregi desit umquam cura pastóris. Omnes : Amen. Et statim addere potest : Et benedíctio Dei omnipoténtis, Patris, et Fílii, et Spíritus Sancti, descéndat super vos et máneat semper. Omnes: Amen. De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

8/18

Si Consecrator principalis præsidet liturgiæ eucharisticæ, dicit : Benedícat vobis Dóminus custodiénsque vos, sicut vos vóluit super pópulum suum constitúere pontífices, ita in præsénti sǽculo felíces et ætérnæ felicitátis fáciat vos esse consórtes. Omnes : Amen. Clerum ac pópulum, quem sua vóluit opitulatióne congregári, sua dispensatióne et vestra administratióne per diutúrna témpora fáciat felíciter gubernári. Omnes : Amen. Quátenus divínis mónitis paréntes, adversitátibus caréntes, bonis ómnibus exuberántes, vestro ministério fide obsequéntes et in præsénti sǽculo pacis tranquillitáte fruántur et vobíscum æternórum cívium consórtio potíri mereántur. Omnes : Amen. Et statim addere potest : Et benedíctio Dei omnipoténtis, Patris, et Fílii, et Spíritus Sancti, descéndat super vos et máneat semper. Omnes : Amen. 40. Data benedictione, omnes processionaliter per ecclesiam revertuntur in sacristiam ; et recedunt in pace.

De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

9/18

DE ORDINATIONE EPISCOPI uni tantum conferenda Prænotanda

1. Ordinatio Episcopi fiat cum fidelium quam maxima frequentia die dominico vel festo, nisi rationes pastorales alium diem, ex. gr. festum Apostolorum, suadeant.
2. Episcopus Consecrator principalis debet saltem alios duos Episcopos consecrantes adhibere ; sed decet ut omnes Episcopi præsentes una cum Consecratore principali Electum ordinent.
3. Electo assistant duo Presbyteri.
4. Valde convenit ut omnes Episcopi consecrantes necnon Presbyteri Electo assistentes cum Consecratore principali et cum Electo Missam concelebrent. Si ordinatio fit in ecclesia propria Electi, etiam aliqui Presbyteri eius Presbyterii concelebrent.
5. Si ordinatio fit in ecclesia propria Electi, Consecrator principalis Episcopum modo ordinatum invitare potest ut præsideat concelebrationi in Iiturgia eucharistica. Si autem ordinatio non fit in ecclesia Electi, Consecrator principalis præsidet concelebrationi ; hoc in casu Episcopus modo ordinatus primum locum tenet inter ceteros concelebrantes.
6. Consecrator principalis necnon Episcopi et Presbyteri concelebrantes sacras vestes induunt quæ ad Missæ celebrationem requiruntur. Electus induit omnia paramenta sacerdotalia necnon crucem pectoralem et dalmaticam. Episcopi autem consecrantes, qui non concelebrant, sumunt rochetum, amictum, crucem pectoralem, stolam, pluviale et mitram. Presbyteri Electo assistentes, si non concelebrant, induunt pluviale.
7. Benedictio anuli, baculi pastoralis et mitræ, tempore opportuno, ante ipsam ordinationem, de more peragitur.
8. Præter ea quæ ad Missæ pontificalis concelebrationem necessaria sunt, parentur : a) Pontificale Romanum ; b) libelli orationis Consecrationis pro Episcopis consecrantibus ; c) gremiale Iinteum ; d) sanctum chrisma ; c) anulus, baculus pastoralis et mitra pro Electo.
9. Sedes pro Consecratore principali, Episcopis consecrantibus, Electo, Presbyteris concelebrantibus parentur hoc modo ; a) In liturgia verbi Consecrator principalis sedeat in cathedra ; Episcopi autem consecrantes iuxta cathedram ; Electus vero inter Presbyteros sibi assistentes, loco aptiore in presbyterio. b) Ordinatio Electi fiat de more ad cathedram ; si autem propter participationem fidelium opus est, parentur sedes pro Consecratore principali et Episcopis consecrantibus ante altare vel alio opportuniore loco ; sedes autem pro Electo et Presbyteris ei assistentibus sic parentur, ut actio liturgica a fidelibus bene conspici queat. De liturgia verbi
10. Omnibus rite dispositis, ordinatur processio per ecclesiam ad altare modo consueto. Subdiaconum librum Evangeliorum deferentem sequuntur Presbyteri concelebrantes, deinde Electus medius inter Presbyteros sibi assistentes, postea Episcopi consecrantes ac denique Episcopus Consecrator principalis medius inter duos Diaconos.
11. Liturgia verbi peragitur ad normam rubricarum.
12. Lectiones sumi possunt sive ex toto sive ex parte vel e Missa diei vel e textibus qui in Appendice proponuntur. Symbolum in Missa Ordinationis non dicitur. Item, oratio fidelium omittitur. De Ordinatione Episcopi

De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

10/18

13. Dicto Evangelio, incipit Ordinatio Episcopi. Omnibus stantibus, canitur hymnus Veni, Creátor Spíritus, vel alius hymnus huic respondens, iuxta locorum consuetudines. 14. Consecrator principalis et Episcopi consecrantes accedunt ad sedes pro Ordinatione Electi paratas, et sedent cum mitra. 15. Electus a Presbyteris ipsi assistentibus adducitur ante sedem Consecratoris principalis, cui reverentiam facit. 16. Unus e Presbyteris alloquitur Consecratorem principalem his verbis : Reverendíssime Pater, póstulat Ecclésia N., ut Presbýterum N. N. ad onus Episcopátus órdines. Si vero agitur de Episcopo ordinando non residentiali : Reverendíssime Pater, póstulat sancta Mater Ecclésia Cathólica, ut Presbýterum N. N. ad onus Episcopátus órdines. Consecrator principalis illum interrogat, dicens : Habétis mandátum Apostólicum ? Ille respondet: Habémus. Consecrator principalis : Legátur. 17. Tunc legitur mandatum, omnibus sedentibus. Quo perlecto, omnes dicunt : Deo grátias, vel alio modo, iuxta morem regionis, electioni assentiunt. 18. Deinde Consecrator principalis, omnibus sedentibus, breviter alloquitur clerum ac populum necnon Electum de munere Episcopi ; quod facere potest his verbis : Dilectíssimi, sédulo atténdite, ad qualem in Ecclésia gradum frater noster sit provehéndus. Dóminus noster Iesus Christus, a Patre missus, ut genus humánum redímeret, ipse in mundum duódecim misit Apóstolos qui, Spíritus Sancti virtúte repléti, Evangélium prædicárent et omnes gentes in unum ovíle congregántes, sanctificárent et gubernárent. Ut autem hoc munus usque ad finem sǽculi permanéret, Apóstoli sibi adiutóres elegérunt, quibus donum Spíritus Sancti a Christo accéptum per impositiónem mánuum tradidérunt, qua Ordinis sacraménti plenitúdo confértur. Sic a generatióne in generatiónem principális tradítio per successiónem Episcopórum contínuam serváta est et opus Salvatóris ad nostra usque témpora persevérat et crescit. In Epíscopo a Presbýteris suis circúmdato adest in médio vestri ipse Dóminus noster Iesus Christus, Póntifex factus in ætérnum. Ipse enim in ministério Epíscopi Evangélium prædicáre et credéntibus mystéria fídei ministráre non désinit. Ipse patérno Epíscopi múnere nova membra córpori suo addit et ággregat. Ipse Epíscopi sapiéntia et prudéntia vos in peregrinatióne terréna ad beatitúdinem perdúcit ætérnam. Grato ígitur lætóque ánimo fratrem nostrum excípite, quem nos, Epíscopi, per impositiónem mánuum in collégium nostrum cooptámus. Illum honoráte ut minístrum Christi et dispensatórem mysteriórum Dei, cui testificátio Evangélii veritátis concréditur atque ministrátio spíritus et iustítiæ. Mementóte verbórum Christi dicéntis Apóstolis: « Qui vos audit me audit, et qui vos spernit me spernit. Qui autem me spernit, spernit eum qui me misit ». Tu autem, frater caríssime, eléctus a Dómino, cógita te ex homínibus esse assúmptum et pro homínibus constitútum in iis quæ sunt ad Deum. Episcopátus enim nomen est óperis, non honóris, et Epíscopum magis prodésse quam præésse opórtet. Nam qui maior est, secúndum Magístri præcéptum, sit ut minor, et qui præcéssor est, sicut ministrátor. Prǽdica opportúne, importúne,

De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

11/18

íncrepa in omni patiéntia et doctrína. In oratióne et sacrifício pro pópulo tibi commísso, de plenitúdine sanctitátis Christi multifórmem grátiam abundánter stúdeas impetráre. In Ecclésia tibi crédita, mysteriórum Christi dispensátor, moderátor et custos esto fidélis. Eléctus a Patre ad eius gubernandam famíliam, memor esto semper boni Pastóris, qui oves suas cognóscit et quem oves cognóscunt, et qui ánimam pónere pro óvibus suis non dubitávit. Univérsos, quos Deus tibi commíttit, patérna atque fratérna dílige caritáte, imprímis Presbýteros et Diáconos, tuos in ministério Christi consórtes, sed et páuperes et débiles, peregrínos et ádvenas. Hortáre fidéles ut in ópere apostólico tecum labórent, eósque libénter audíre ne rénuas. De illis autem, qui nondum uni Christi ovíli sunt aggregáti, curam hábeas indeféssam, tamquam tibi in Dómino commendátis. In Ecclésia cathólica, caritátis vínculo adunáta, numquam obliviscáris te collégio Episcopórum esse coniúnctum, ita ut ómnium Ecclesiárum sollicitúdinem ferre non désinas et Ecclésiis auxílio egéntibus libénter subvénias. Atténde ígitur univérso gregi in quo Spíritus Sanctus te ponit régere Dei Ecclésiam, in nómine Patris, cuius in Ecclésia imáginem repræséntas, et in nómine Fílii eius Iesu Christi, cuius múnere Doctóris, Sacerdótis et Pastóris fungéris, et in nómine Spíritus Sancti, qui Ecclésiam Christi vivíficat et infirmitátem nostram sua virtúte confírmat. 19. Post allocutionem, Electus surgit et stat ante Consecratorem principalem, qui illum interrogat his verbis : Antíqua sanctórum Patrum institútio prǽcipit, ut, qui Epíscopus ordinándus est, coram pópulo interrogétur de próposito fidei servándæ et múneris exsequéndi. Vis ergo, frater caríssime, munus nobis ab Apóstolis créditum et tibi per impositiónem mánuum nostrárum tradéndum cum grátia Spíritus Sancti usque ad mortem explére ? Electus respondet : Volo. Consecrator principalis : Vis Evangélium Christi fidéliter et indesinénter prædicáre ? Electus : Volo. Consecrator principalis : Vis depósitum fidei, secúndum traditiónem inde ab Apóstolis in Ecclésia semper et ubíque servátam, purum et íntegrum custodíre ? Electus : Volo. Consecrator principalis : Vis corpus Christi, Ecclésiam eius, ædificáre et in eius unitáte cum órdine Episcopórum, sub auctoritáte successóris beáti Petri Apóstoli, permanére ? Electus: Volo. Consecrator principalis : Vis beáti Petri Apóstoli successóri obœdiéntiam fidéliter exhibére ? Electus : Volo. De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

12/18

Consecrator principalis : Vis plebem Dei sanctam, cum comminístris tuis Presbýteris et Diáconis, ut pius pater, fovére et in viam salútis dirígere ? Electus : Volo. Consecrator principalis : Vis paupéribus et peregrínis omnibúsque indigéntibus propter nomen Dómini affábilem et misericórdem te præbére ? Electus : Volo. Consecrator principalis : Vis oves errántes ut bonus pastor requírere et ovíli domínico aggregáre? Electus : Volo. Consecrator principalis : Vis Deum omnipoténtem pro pópulo sancto indesinénter oráre et sine reprehensióne summi sacerdótii munus explére ? Electus : Volo, Deo auxiliánte. Consecrator principalis : Qui cœpit in te opus bonum, Deus, ipse perfíciat. 20. Deinde omnes surgunt. Consecrator principalis, stans sine mitra, manibus iunctis, versus ad populum dicit : Orémus, dilectíssimi nobis, ut huic Elécto, utilitáti Ecclésiæ próvidens, benígnitas omnipoténtis Dei grátiæ suæ tríbuat largitátem. Diaconus : Flectámus génua. 21. Et mox Consecrator principalis et Episcopi consecrantes ante sedes suas genua flectunt ; Electus vero procumbit ; ceteri autem genua flectunt. Tunc cantores incipiunt Litanias, in quibus addi possunt, suis locis, aliqua nomina Sanctorum (ex. gr., Patroni, Tituli ecclesiæ, Fundatoris, Patroni eorum qui Ordinationem recipiunt, etc.) aut aliquæ invocationes magis aptæ singulis circumstantiis. Kýrie, eléison. Kýrie, eléison. Christe, eléison. Christe, eléison. Kýrie, eléison. Kýrie, eléison. Sancta María, Mater Dei, ora pro nobis. Sancte Míchaël, ora pro nobis. Sancti Angeli Dei, ora pro nobis. Sancte Ioseph, ora pro nobis. Sancte Ioánnes Baptísta, ora pro nobis. Sancti Petre et Paule, oráte pro nobis. De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

13/18

Sancte Andréa, ora pro nobis. Sancte Ioánnes, ora pro nobis. Sancta María Magdaléna, ora pro nobis. Sancte Stéphane, ora pro nobis. Sancte Laurénti, ora pro nobis. Sancte Ignáti Antiochéne, ora pro nobis. Sancta Agnes, ora pro nobis. Sanctæ Perpétua et Felícitas, oráte pro nobis. Sancte Gregóri, ora pro nobis. Sancte Augustíne, ora pro nobis. Sancte Athanási, ora pro nobis. Sancte Basíli, ora pro nobis. Sancte Martíne, ora pro nobis. Sancte Benedícte, ora pro nobis. Sancti Francísce et Domínice, oráte pro nobis. Sancte Francísce Xavéri, ora pro nobis. Sancte Ioánnes María Vianney, ora pro nobis. Sancta Therésia, ora pro nobis. Sancta Catharína Senénsis, ora pro nobis. Omnes Sancti et Sanctæ Dei, oráte pro nobis. Propítius esto, líbera nos, Dómine, Ab omni malo, líbera nos, Dómine, Ab omni peccáto, líbera nos, Dómine, A morte perpétua, líbera nos, Dómine, Per incarnatiónem tuam, líbera nos, Dómine, Per mortem et resurrectiónem tuam, líbera nos, Dómine, Per effusiónem Spíritus Sancti, líbera nos, Dómine, Peccatóres, te rogámus, audi nos Ut Ecclésiam tuam sanctam régere et conserváre dignéris, te rogámus, audi nos Ut domnum apostólicum et omnes ecclesiásticos órdines in sancta religióne conserváre dignéris, te rogámus, audi nos Ut cunctis pópulis pacem et veram concórdiam donáre dignéris, te rogámus, audi nos Ut nosmetípsos in tuo sancto servítio confortáre et conserváre dignéris, te rogámus, audi nos Ut hunc eléctum benedícere dignéris, te rogámus, audi nos Ut hunc eléctum benedícere et sanctificáre dignéris, te rogámus, audi nos Ut hunc eléctum benedícere et sanctificáre et consecráre dignéris, te rogámus, audi nos Iesu, Fili Dei vivi, te rogámus, audi nos Christe, audi nos. Christe, audi nos. Christe, exáudi nos. Christe, exáudi nos. 22. Litaniis expletis, solus Consecrator principalis surgit et, manibus iunctis, dicit :

De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

14/18

Propitiáre, Dómine, supplicatiónibus nostris, et inclináto super hunc fámulum tuum cornu grátiæ sacerdotális, benedictiónis tuæ in eum effúnde virtútem. Per Christum Dóminum nostrum. R. Amen. Diaconus : Leváte. 23. Omnes surgunt ; Consecrator principalis et Episcopi consecrantes stant ante sedes suas, versi ad populum. Electus surgit, ad Consecratorem principalem accedit et ante eum genua flectit. 24. Consecrator principalis imponit manus super caput Electi, nihil dicens. Similiter faciunt post eum et ceteri Episcopi. 25. Deinde Consecrator principalis imponit librum Evangeliorum apertum super caput Electi ; duo Diaconi, a dexteris et sinistris Electi stantes, tenent librum Evangeliorum supra caput ipsius usquedum oratio Consecrationis finiatur. 26. Tunc Consecrator principalis, extensis manibus, dicit orationem Consecrationis : Deus et Pater Dómini nostri Iesu Christi, Pater misericordiárum et Deus totíus consolatiónis, qui in excélsis hábitas et humília réspicis, qui cognóscis ómnia ántequam nascántur, tu qui dedísti in Ecclésia tua normas per verbum grátiæ tuæ, qui prædestinásti ex princípio genus iustórum ab Abraham, qui constituísti príncipes et sacerdótes, et sanctuárium tuum sine ministério non dereliquísti, cui ab inítio mundi plácuit, in his quos elegísti glorificári : Sequens pars orationis ab omnibus Episcopis consecrantibus profertur, manibus iunctis : Et nunc effúnde super hunc Eléctum eam virtútem, quæ a te est, Spíritum principálem, quem dedísti dilécto Fílio tuo Iesu Christo, quem ipse donávit sanctis Apóstolis, qui constituérunt Ecclésiam per síngula loca ut sanctuárium tuum, in glóriam et laudem indeficiéntem nóminis tui. Prosequitur solus Consecrator principalis : Da, córdium cógnitor Pater, huic servo tuo, quem elegísti ad Episcopátum, ut pascat gregem sanctum tuum, et summum sacerdótium tibi exhíbeat sine reprehensióne, sérviens tibi nocte et die, ut incessánter vultum tuum propítium reddat et ófferat dona sanctæ Ecclésiæ tuæ ; da ut virtúte Spíritus summi sacerdótii hábeat potestátem dimitténdi peccáta secúndum mandátum tuum ; ut distríbuat múnera secúndum præcéptum tuum et solvat omne vínculum secúndum potestátem quam dedísti Apóstolis ; pláceat tibi in mansuetúdine et mundo corde, ófferens tibi odórem suavitátis, per Fílium tuum Iesum Christum, per quem tibi glória et poténtia et honor, cum Spíritu Sancto in sancta Ecclésia et nunc et in sǽcula sæculórum. R. Amen. Deus et Pater Dómini nostri Iesu Christi, Pater misericordiárum et Deus totíus consolatiónis, qui in excélsis hábitas et humília réspicis, qui cognóscis ómnia ántequam nascántur, tu qui dedísti in Ecclésia tua normas per verbum grátiæ tuæ, qui prædestinásti ex princípio genus iustórum ab Abraham, qui constituísti príncipes et sacerdótes, et sanctuárium tuum sine ministério non dereliquísti, cui ab inítio mundi plácuit in his quos elegísti glorifiári : Sequens pars orationis ab omnibus Episcopis consecrantibus profertur, manibus iunctis : Et nunc effúnde super hunc Eléctum eam virtútem, quæ a te est, Spíritum principálem, quem dedísti dilécto Fílio tuo Iesu Christo, quem ipse donávit sanctis Apóstolis, qui constituérunt Ecclésiam per síngula loca ut sanctuárium tuum, in glóriam et laudem indeficiéntem nóminis tui. Prosequitur solus Consecrator principalis :

De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

15/18

Da, córdium cógnitor Pater, huic servo tuo, quem elegísti ad Episcopátum, ut pascat gregem sanctum tuum, et summum sacerdótium tibi exhíbeat sine reprehensióne, sérviens tibi nocte et die, ut incessánter vultum tuum propítium reddat et ófferat dona sanctæ Ecclésiæ tuæ ; da ut virtúte Spíritus summi sacerdótii hábeat potestátem dimitténdi peccáta secúndum mandátum tuum ; ut distribuát múnera secúndum præcéptum tuum et solvat omne vínculum secúndum potestátem quam dedísti Apóstolis ; pláceat tibi in mansuetúdine et mundo corde, ófferens tibi odórem suavitátis, per Fílium tuum Iesum Christum, per quem tibi glória et poténtia et honor, cum Spíritu Sancto in sancta Ecclésia et nunc et in sǽcula sæculórum. Omnes : Amen. 27. Finita oratione Consecrationis, Diaconi resumunt librum Evangeliorum, quem tenebant supra caput Ordinati, et unus Diaconorum librum tenet usquedum tradatur Ordinato. Consecrator principalis et Episcopi consecrantes sedent cum mitra. 28. Consecrator principalis sumit gremiale linteum et sancto chrismate inungit caput Ordinati coram se genuflexi, dicens : Deus, qui summi Christi sacerdótii partícipem te effécit, ipse te mýsticæ delibutiónis liquóre perfúndat, et spirituális benedictiónis ubertáte fecúndet. Deinde Consecrator principalis lavat manus. 29. Consecrator principalis tradit Ordinatio librum Evangeliorum, dicens : Accipe Evangélium et verbum Dei prǽdica in omni patiéntia et doctrína. Postea Diaconus resumit librum Evangeliorum et reponit in loco suo. 30. Consecrator principalis anulum in digitum anularem dexteræ manus Ordinati immitit, dicens : Accipe ánulum, fídei signáculum : et sponsam Dei, sanctam Ecclésiam, intemeráta fide ornátus, illibáte custódi. 31. Deinde Consecrator principalis imponit Ordinatio mitram, nihil dicens. 32. Ac tandem tradit Ordinato baculum pastoralem, dicens : Accipe báculum, pastorális múneris signum, et atténde univérso gregi, in quo te Spíritus Sanctus pósuit Epíscopum régere Ecclésiam Dei. 33. Surgunt omnes. Si Ordinatio fit ad cathedram, Consecrator principalis Episcopum in ecclesia propria Ordinatum invitat, ut sedeat in cathedra ; ipse vero Consecrator principalis sedet ad dexteram Ordinati, Episcopus autem extra ecclesiam propriam ordinatus invitatur a Consecratore principali, ut sedeat primus inter Episcopos concelebrantes. Si autem Ordinatio non fit ad cathedram, Consecrator principalis deducit Ordinatum ad cathedram (vel ad locum ei paratum), Episcopis consecrantibus eos sequentibus. 34. Demum Ordinatus, deposito baculo, accipit a Consecrator principalis et ab omnibus Episcopis oscumul pacis. 35. Post traditionem baculi usque ad finem Ordinationis cani potest : Ant. Eúntes in mundum, * allelúia, docéte omnes gentes, allelúia. Euouae Psalmus 95

1. Cantáte Dómino cánticum novum : * cantáte Dómino, omnis terra.
2. Cantáte Dómino et benedícite nómini eius : * annuntiáte de die in diem salutáre eius. Repetitur antiphona, et idem fit post binos versus psalmi
3. Annuntiáte inter gentes glóriam eius, * in ómnibus pópulis mirabília eius.
4. Quóniam magnus Dóminus, et laudábilis nimis : * terríbilis est super omnes deos. De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

16/18

Quóniam omnes dii géntium dæmónia : * Dóminus autem cælos fecit. 6. Conféssio et pulchritúdo in conspéctu eius : * sanctimónia et magnificéntia in sanctificatióne eius. 7. Afférte Dómino, pátriæ géntium, afférte Dómino glóriam et honórem : * afférte Dómino glóriam nómini eius. 8. Tóllite hóstias, et introíte in átria eius : * adoráte Dóminum in átrio sancto eius. 9. Commoveátur a fácie eius univérsa terra : * dícite in géntibus quia Dóminus regnávit. 10. Etenim corréxit orbem terræ qui non commovébitur : * iudicábit pópulos in æquitáte. 11. Læténtur cæli et exsúltet terra : commoveátur mare et plenitúdo eius : * gaudébunt campi, et ómnia quæ in eis sunt. 12. Tunc exsultábunt ómnia ligna silvárum a fácie Dómini, quia venit : * quóniam venit iudicáre terram. 13. Iudicábit orbem terræ in æquitáte, * et pópulos in veritáte sua.

Non dicitur Glória Patri. Psalmus tamen abrumpitur et repetitur antiphona, postquam omnes osculum pacis sibi dederunt. Cani potest etiam alius cantus aptus. De liturgia eucharistica Omnia fiunt secundum Ordinem concelebrationis Missæ pontificalis, præter ea quæ sequuntur. Quando adhibetur Canon Romanus, dicitur Hanc ígitur proprium : Hanc ígitur oblatiónem servitútis nostræ, sed et cunctæ famíliæ tuæ, quam tibi offérimus etiam pro hoc fámulo tuo, quem ad Episcopátus órdinem promovére dignátus es, quǽsumus, Dómine, ut placátus accípias, et propítius in eo tua dona custódias, ut, quod divíno múnere consecútus est, divínis efféctibus exsequátur. Per Christum Dóminum nostrum. Amen. 38. Expleta oratione post communionem, canitur hymnus Te Deum laudámus (pag. 128). vel alius hymnus huic respondens, iuxta locorum consuetudines. Interim Ordinatus ducitur a Consecrantibus per ecclesiam, et omnibus benecit. Finito hymno, Ordinatus, stans ad altare vel ad cathedram cum mitra et baculo, potest populum breviter alloqui. 39. Loco benedictionis consuetæ, dici potest benedictio quæ sequitur. Si Ordinatus est celebrans principalis, dicit : Deus, qui pópulis tuis indulgéndo cónsulis et amóre domináris, da Spíritum sapiéntiæ quibus tradidísti régimen disciplínæ, ut de proféctu sanctárum óvium fiant gáudia ætérna pastórum. Omnes : Amen. Et qui diérum nostrórum númerum temporúmque mensúras maiestátis tuæ potestáte dispénsas, propítius ad humilitátis nostræ réspice servitútem et pacis tuæ abundántiam tempóribus nostris præténde perféctam. Omnes: Amen. Collátis quoque in me per grátiam tuam propitiáre munéribus et quem fecísti gradu episcopáli sublímem, fac óperum perfectióne tibi placéntem atque in eum afféctum dírige cor plebis et prǽsulis, ut nec pastóri obœdiéntia gregis nec gregi desit umquam cura pastóris. De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

17/18

Omnes : Amen. Et statim addere potest : Et benedíctio Dei omnipoténtis, Patris, et Fílii, et Spíritus Sancti, descéndat super vos et máneat semper. Omnes : Amen. Si Consecrator principalis præsidet liturgiae eucharisticæ, dicit : Benedícat tibi Dóminus custodiénsque te, sicut te vóluit super pópulum suum constitúere pontíficem, ita in præsénti sǽculo felícem et ætérnæ felicitátis fáciat te esse consórtem. Omnes : Amen. Clerum ac pópulum, quem sua vóluit opitulatióne congregári, sua dispensatióne et tua administratióne per diutúrna témpora fáciat felíciter gubernári. Omnes Amen. Quátenus divínis mónitis paréntes, adversitátibus caréntes, bonis ómnibus exuberántes, tuo ministério fide obsequéntes et in præsénti sǽculo pacis tranquillitáte fruántur et tecum æternórum cívium consórtio potíri mereántur. Omnes: Amen. Et statim addere potest : Et benedíctio Dei omnipoténtis, Patris, et Fílii, et Spíritus Sancti, descéndat super vos et máneat semper. Omnes : Amen. 40. Data benedictionne, omnes processionnaliter per ecclesiam revertuntur in sacristiam ; et recedunt in pace.

De Ordinatione Episcopi, Pontificale Romanum, 1968

22 janvier 2005

18/18