Traditio apostolica

Hippolyte de Rome (attribué) — circa 215

Texte latin du palimpseste de Vérone (cod. Bibl. Cap. 55, jadis 53), tel qu'établi par Edmund Hauler (Didascaliae Apostolorum fragmenta Veronensia Latina, Leipzig 1900) et présenté par L. Dysinger (St John's Seminary). Le palimpseste latin est intrinsèquement fragmentaire : il ne couvre que les chapitres 1.1—9.11a, 21.14—24.12a et 26.3b—38.2a de la reconstitution moderne. Pour les sections manquantes en latin, voir la version anglaise (Easton 1934) qui s'appuie sur les versions copte sahidique, éthiopienne, arabe et bohaïrique.

Avertissement éditorial — La langue de composition originelle était le grec, perdu. Le latin présenté ici est une traduction tardo-antique (IVᵉ s.) du grec, conservée dans un palimpseste du VIᵉ s. C'est, faute de mieux, la version la plus proche de la lettre hippolytéenne dont nous disposions ; elle sert ici de « langue originale » au sens du corpus.

T HE A POSTOLIC T RADITION of H IPPOLYTUS of R OME (ca. 215 ad) 3rd cent. Statue of Hippolytus, Lateran Museum, Rome

De episcopis

[L] Episcopus ordinetur electus ab omni populo, quique cum nominatus fuerit et placuerit omnibus, conueniet populum` una cum praesbyterio et his qui praesentes fuerint episcopi, die dominica. Consentientibus omnibus, inponant super eum manus, et praesbyterium adstet quiescens.

Omnes autem silentium habeant, orantes in corde propter discensionem sp(iritu)s. Ex quibus unus de praesentibus episcopis, ab omnibus rogatus, inponens manum ei qui ordiatur episcopus, oret ita dicens

3 (Oratio consecrationis episcopi)

D(eu)s et pater d(omi)ni nostri Ie(s)u Chr(ist)i, pater misericordiarum et d(eu)s totius consolationis, qui in excelsis habitas et humilia respices, qui cognoscis omnia antequam nascantur, to qui dedisti terminos in ecclesia per uerbum gratiae tuae, praedestinans ex principio genus iustorum Abraham,

principes et sacerdotes constituens, et s(an)c(tu)m tuum sine ministerio non derelinquens, ex initio saeculi bene tibi placuit in his quos elegisti dari :

nunc effunde eam uirtutem, quae a to est, principalis sp(iritu)s, quem dedisti dilecto filio tuo Ie(s)u Chr(ist)o, quod donauit sanctis apostolis, qui constituerunt ecclesiam per singula loca sanctificationem tuam, in gloriam et laudem indeficientem nomini tuo.

Da, cordis cognitor pater, super hunc seruum tuum, quem elegisti ad episcopatu(m), pascere gregem sanctam tuam, et primatum sacerdotii tibi exhibere sine repraehensione, seruientem noctu et die,

incessanter repropitiari uultum tuum et offerre dona sanctae) ecclesiae tuae, sp(irit)u[m] primatus sacerdotii habere potestatem dimittere peccata secundum mandatum tuum,

dare sortes secundum praeceptu(m) tuum, soluere etiam omnem collegationem secundum potestatem quam dedisti apostolis, placere autem tibi in mansuetudine et mundo corde, offerentem tibi odorem suauitatis, per puerum tuum Ie(su)m Chr(istu)m,

per quem tibi gloria et potentia et honor, patri et filio cum sp(irit)u s(an)c(to) et nunc et in saecula saeculorum. Amen.

(De oblatione)

Qui cumque factus fuerit episcopus, omnes os offerant pacis, salutantes eum quia dignus effectus est. .

Illi uero offerant diacones oblationes, quique inponens manus in earn cum omni praesbyterio dicat gratia[n]s agens:

[l] D(omi)n(u)s uobiscum Et omnes dicant Et cum sp(irit)u tuo. Su(r)sum corda. Habemus ad dom(inum). Gratias agamus d(omi)no. Dignum et iustum est.

Et sic cam prosequatur

Gratias tibi referimus d(eu)s, per dilectum puerum tuum le(su)m Chr(istu)m, quern in ultimis temporibus misisti nobis saluatorem et redemptorem et angelum uoluntatis tuae, qui est uerbum tuum inseparabile[m], per quem omnia fecisti et beneplacitum tibi fuit,

misisti de caelo in matricem uirginis, quiq(ue) in utero habitus incarnatus est et filius tibi ostensus est, ex sp(irit)u s(an)c(t)o et uirgine natus.

Qui uoluntatem tuam conplens et populum sanctum tibi adquirens extendis" manus cum pateretur, ut a passione liberaret eos qui in to crediderunt.

Qui cumque traderetur uoluntariae passioni, ut mortem soluat et uincula diabuli dirumpat, et infernum calcet et iustos inluminet, et terminum figat et resurrectionem manifestet, accipiens panem gratias tibi agens dixit

Accipite, manducate, hoc est corpus meum quod pro uobis confringetur.

Similiter et calicem dicens :

Hic est sanguis meus qui pro uobis effunditur. Quando hoc facitis, meam commemorationem facitis.

Memores igitur mortis et resurrectionis eius, of£erimus tibi panem et calicem, gratias tibi agentes quia nos dignos habuisti adstare coram to et tibi ministrare.

Et petimus ut mittas sp(iritu)m tuum s(an)c(tu)m in oblationem sanctae ecclesiae : in unum congregans des omnibus qui percipiunt sanctis in repletionem sp(iritu)s s(an)c(t)i ad confirmationem fidei in ueritate, ut to laudemus et glorificemus per puerum tuum Ie(su)m Chr(istu)m,

per quem tibi gloria et honor patri et filio cum s(an)c(t)o sp(irit)u in sancta ecclesia tua et nunc et in saecula saeculorum. Amen.

(De oblatione olei)

Si quis oleum offert, secun dum panis oblationem et uini, et non ad sermonem dicat sed simili uirtute, gratias referat dicens

Ut oleum hoc sanctificans das, d(eu)s, sanitatem utentibus et percipien iibus, unde unexisti reges, sacerdotes et profetas, sic et omnibus gustantib(us) confortationem et sanitatem utentibus illud praeeat.

(De oblatione casei et olivarum)

Similiter, si quis caseum et oliuas offeret, ita dicat

Sanctifica lac hoc quod quoagulatum est, et nos conquaglans tuae caritati. Fac a tua dulcitudine non recedere fructum etiam hunt oliuae qui est exemplum) tuae pinguidinis, quam de ligno fluisti in uitam eis qui sperant in te.

In omni uero benedictione dicatur

Tibi gloria, patri et filio cum s(an)c(t)o sp(irit)u in sancta ecclesia et nunc et semper et in omnia saecula saeculoru(m). .

De presbyteris

Cum autem praesbyter ordinatur, inponat manum super caput eius episcopus, contingentib(us) etiam praesbyteris, et dicat secundum ea q(uae) praedicta sunt, sicut praediximus super episcopum,

orans et dicens

D(eus) et pater d(omi)ni nostri le(s)u Chr(ist)i, respice super seruum tuum istum et inpartire sp(iritu)m gratiae et consilii praesbyteris ut adiubet' et gubernet plebem tuam in corde mundo,

sicuti respexisti super populum electionis tuae et praecepisti Moysi ut elegeret praesbyteros quos replesti de sp(irit)u tuo quod to donasti famulo tuo.

Et nunc, d(omi)ne, praesta indeficienter conseruari in nobis sp(iritu)m gratiae tuae et dignos eflice ut credentes tibi ministremus in simplicitate cordis,

laudantes to per puerum tuu(m) Chr(istu)m Ie(su)m per quem tibi gloria et uirtus, patri et filio cum sp(irit)u s(an)c(t)o in sancta ecclesia et nunc et in saecula saeculorum. Amen.

De diaconis

Diaconus uero cum ordinatur, eligatur secundum ea quae praedicta sunt, similiter inponens manus episcopus solus sicuti praecipimus.

In diacono ordinando solus episcopus inponat manus, propterea quia non in sacerdotio ordinatur , sed in ministerio episcopi, ut faciat ea quae ab ipso iubentur.

Non est enim particeps consilii in clero, sed curas agens et indicans episcopo quae oportet, non accipiens communem praesbyteri(i) sp(iritu)m eum cuius participes praesbyteri sunt, sed id quod sub potestate episcopi est creditum.

Qua de re episcopus solus diaconum faciat ; super praesbyterum autem etiam praesbyteri superinponant manus propter communem et similem cleri sp(iritu)m. Praesbyter enim huius solius habet potestatem ut accipiat, dare autem non habet potestatem.

Quapropter clerum non ordinat; super praesbyteri uero ordinatione consignat episcopo ordinante.

Super diaconum autem ita dicat

: D(eu)s, qui omnia creasti et uerbo perordinasti, pater d(omi)ni nostri Ie(s)u Chr(ist)i, quem misisti ministrare tuam uoluntatem et manifestare nobis tuum de siderium, da sp(iritu)m s(an)c(tu)m gratiae et sollicitudinis et industriae in hunc seruum tuum,

quem elegisti ministrare ecclesiae tuae et offerre... [T] in sanctitate ad sanctua rium tuum quae offeruntur ab herede summi sacerdotii, ut, sine reprehensione et pure et munde et in mente pura ministrans, dignus sit gradu hoc magno et excelso per voluntatem tuam.

De confessoribus

[S(AE)]Confessor ( ὁμολογητής ) autem, si fuit in vinculis propter nomen domini, non imponetur manus super eum ad diaconatum ( διακονία ) vel presbyteratum ( πρεσβύτερος ). Habet enim honorem ( τιμή / ) presbyteratus ( πρεσβύτερος ) per suam confessionem ( ὁμολογία ). Si autem instituitur ( καθί s τασθαι ) episcopus, imponetur ei manus.

Si autem confessor ( ὁμολογητής ) est qui non est ductus coram potestate ( ἐξουσία ) neque castigatus est ( κολάζειν ) in catenis, neque inclusus est in carcere, neque damnatus est ( κατακρίνειν ) alia poena ( καταδίκη ), sed per occasionem despectus est tantum propter nomen domini nostri et castigatus est ( κολάζειν ) castigatione ( κόλασις ) domestica, si autem confessus est ( ὁμολογεῖν ), quocumque officio ( κλῆρος ) sit dignus, imponatur manus super eum.

Episcopus autem gratias agat ( εὐχαριστεῖν ) secundurn quod praediximus. Nullo modo ( οὐ πάντως ) necessarium est. ( ἀναγκή ) ut proferat eadem verba quae praediximus, quasi ( ὡς ) studens ( μελετᾶν ) ex memoria ( ἀπόστηθος ), gratias agens ( εὐχαριστεῖν ) deo ;

sed secundum suam potestatem unusquisque oret. Si quidem aliquis habet potestatem orandi cum sufficientia (‑ ἱκανός ) et oratione ( προσευχή ) solemni, bonum est ( ἀγαθόν ).

Si autem aliquis, dum orat, profert orationem ( προσευχή ) in mensura, ne impediatis ( κωλύειν ) eum. Tantum ( μόνον ) oret quod sanum est in orthodoxia (‑ ὀρθόδοξος ).

De Viduis

[S(AE)] Vidua ( χήρα ) autem cum instituitur ( καθίστασθαι ) non ordinatur ( χειροτονεῖν ) sed eligitur ex nomine. Si autem vir eius mortuus est a tempore magno, instituatur ( καθίστασθαι ). Si autem non post multum tempus mortuus est vir eius, non confidatur ( πιστύειν ) ei. Sed si senuit, probetur ( δοκιμάζειν ) per tempus ( χρόνος ).

Saepe ( πολλάκις ) enim passiones ( πάθος ) senescunt cum eo qui ponit locum eis in seipso. Instituatur ( καθίστασθαι ) vidua ( χρπα ) per verbum tantum et se iungat cum reliquo.

Non autem imponetur manus super eam, quia non offert oblationem ( προσφορά ) neque habet liturgiam ( λειτυοργία ). Ordinatio ( χειροτονία ) autem fit cum clero ( κλῆρος ) propter liturgiam ( λειτυοργία ). Vidua ( χήρα ) autem instituitur ( καθίστασθαι ) propter orationem : haec autem est omnium.

Ep. 66 Ἀναγνώστης καθίσταται ἐπιδόντος αὐτῷ βιβλίον τοῦ ἐπισκόπου· οὐδὲ γὰρ χειροθετεῖται.

De virgine

Non imponetur manus super virginem ( παρθένος ), sed propositum ( προαίρεσις ) tantum facit eam virginem ( παρθένος ).

De subdiacono

Non imponetur manus super subdiaconum, sed nominabitur ( ὀνομάζειν ) ut sequatur diaconum.

De gratiis curationum

Si quis autem dicit : accepi gratiam curationis in revelatione ( ἀποκάλυψις ), non imponetur manus super eum. Ipsa enim res manifestabit an dixerit veritatem.