De Ecclesiae sacramentis — Tomus prior, prima pars

Sacramenta in communi, De Baptismo, De Confirmatione (Quaest. 60-72 Summae Theologiae IIIa)

■' Jr:^Ts V .^'T^'

/9ty

DE

ECCLESIAE SACRAMENTIS

COMMENTARIUS IN TERTIAM PARTEM

S. THOMAE

AUCTORE

LUDOVICO BILLOT S. I

S. R. E. C4.RDINAIVI

TOMUS PRIOR

COMPLECTENS QUAESTIONES DE SACRAMENTIS IN COMMUNI, DE BAPTISMO, CONFIRMATIONE, ET EUCHARISTIA

Mditio quinta aucta et emendata

^

»

IHS

ROMAE

EX TYPOGRAPHIA PONTIFICIA IN INSTITUTO PII IX (lUVENUM OPIFICUM A S lOSEPH)

1914

NOV : 8 1959

PROOEMIUM

5p:

P. *

OST considerationem eorum quae pertinent ad mysteria Verbi incarnati, considerandum est de Ecclesiae sacramentis, quae ab ipso Verbo incarnato efficaciam habent, et ab eodem, curandis originalis et actualis peccati vulneribus fuerunt instituta.

De qua re notissima exstat Evangelii (Luc. X, 30-35) parabola, ubi homo quidam descendebat ab lerusalem in lericho, et incidit in latrones, qui etiam despoliaverunt eum, et plagis impositis, abierunt semivivo relicto. Hac enim similitudine originalem lapsum describi omnino indubium est. Et nota in primis accuratam in omnibus dicendi rationem. Homo iste est Adam, totius humani generis pater et caput, in quo omnes peccaverunt. Civitas lerusalem est primitivus innocentiae status, a cuius beatitudine delapsi in hanc mortalem miseramque vitam devenimus, quam bene etiam sub lunae vocabulo urbs lericho designat, variis videlicet defectuum laboribus vi-

6 PROOEMIUM

cissitudinibusque semper incertam. Latrones quoque, diabolus et angeli eius sunt intelligendi, in quos incidit homo, cum descendebat et quia descendebat; nisi enim a Deo per consensum intus recessisset, nihil nocuisset tentatio quae foris agebatur. Denique spoHatio illa et crudelium impositio plagarum, amissionem originaHs iustitiae sub ocuHs ponit. Quod statim intelHget quisquis considerabit, magnum iUud innocentiae donum duo contuHsse. Primo quidem elevabat hominem ad finem transcendentem omnes naturae vires, deinde continebat partem inferiorem sub perfecto rationis imperio, et sic impediebat concupiscentiae defectum qui aHas ex naturae principiis sponte exoritur. Privatio ergo gratiae originaHs, spoHationis rationem habuit, secundum quod abstuHt ordinem ad finem supernaturaHs beatitudinis ; sed habuit rationem vulneris, secundum quod originaH innocentia subtracta, ipso facto sublatum est id quo natura in suo etiam ordine perficiebatur ; inde enim secuta est maxim.a iUa infirmitas quam ad naturaHs legis observationem experimur, dicente Apostolo: « Ego autem carnaHs sum, venumdatus sub pec- « cato ». Et iterum : « Video aHam legem in membris « meis repugnantem legi mentis meae et captivantem « me in lege peccati quae est in membris meis. InfeHx « ego homo! Quis me Hberabit de corpore mortis « huius? » (^). Quare theologi ex praesenti parabola

C) Rom. VII, 14-24.

PROOEMIUM 7

modum loquendi desumentes consueverunt dicere, hominem fuisse per culpam originalem spoliatum gratuitis et vulneratum in naturalibus (^); quod aliis etiam verbis Tridentinum Concilium expressit docens, liberum arbitrium in homine minime exstinctum fuisse, viribus licet attenuatum et inclinatum (^). Et circa genus humanum res quidem sic agebatur.

Accidit autem ut sacerdos quidatn descenderet eadem via, et viso illo, praeterivit. Similiter et levita, cum esset secus locum, et videret eum, pertransiit. Sacerdos et levita qui, viso saucio, praetereunt, nihil aliud sunt quam sacerdotium et ministerium antiqui illius Testamenti, per cuius caeremonias et praecepta, languentis mundi vulnera monstrari potuerunt, curari vero non potuerunt, quandoquidem « impossibile est sanguine tauro- « rum et hircorum auferri peccata ». Et certe, advenerat Lex, advenerant et Prophetae, nec usque modo inventae fuerant unctiones sanitatis (^). « Erant in lege figurae un- « ctiones, ait Bonaventura in prooemio commentarii super « IV Sententiarum, sed non erant sanativae, quia morbus « erat lethalis, et unctio erat superficialis. Unde Aposto- « lus dicit Heb. IX, quod non poterant sacramenta legalia « iuxta conscientiam ferfectum facere servientem, solum- « mocio in cibis et potibus et iustificationibus carnis. Quia

(^) Cf. Suarez, de peccatis. Disp/ 9, Sect. 5, n. 7.

(2) Sess. 6, cap. 1.

(3) Eccli. XXXVIII-7.

8 PROOEMIUM

< ergo ungebant carnem, et vulnus lethale erat in mente, « ideo non poterant curare. Ideo clamabat Isaias et di- « cebat : Vulmis et livor et plaga tumens non est circum- « ligata, nec curata medicamine, neque fota oleo. Ad hoc

< ergo quod aliquis faceret unguenta sanitatis, necessa- « rium erat quod afferret unctionem spiritualem et vir- « tutem vitalem ; hic autem fuit Christus Dominus. Dum « enim mortalitatem nostram univit vitae, et ille qui vita « erat mortuus est, facta est confectio in qua et per quam « mortuus reviviscitur, et ex morte ipsius sacramenta « habent vivificandi efficaciam ». Pulchre autem in fine evangelicae parabolae hic modus nostrae redemptionis atque sanationis describitur.

Abeuntibus enim sacerdote et levita ludaico, ecce tandem venit secus vulneratum Samaritanus ille alienigena, qui cum in forma Dei esset, et minime rapinam arbitraretur esse se aequalem Deo, propter nos homines et propter nostram salutem descendens de caelis, vitae praesentis iter arripuit. Venit, inquam, secus eum, et videns eum misericordia motus est, quando formam servi accipiens et habitu inventus ut homo, « compassionis no- « strae susceptione finitimus, et misericordiae factus est « consolatione vicinus » (^). Ast, nequaquam sterili quodam miserationis affectu contentus esse poterat. Unde, appropians alligavit vulnera eius, infundens oleum et

(^) Beda, 1. 3 in Lucam.

PROOEMIUM 9

vinum, et imponens illum in iumentum suum, duxit in stabulum, et curam eius egit. lumentum eius est caro in qua ad nos venire dignatus est, et in hoc iumento saucium imposuit, cum peccata nostra ipse pertulit in corpore suo super lignum. AUigamenta quoque vulnerum, infuso oleo et vino, sacramentorum remedia significant, quae contra peccati plagas Deus incarnatus instituit. Denique stabulum est Ecclesia praesens, quam idem ipse fundavit in terris, ut in ea reficerentur viatores de peregrinatione hac in aeternam patriam red?untes.

Cum autem non vacaret Samaritano huic diu degere in terris, sed illuc ei redeundum esset unde descenderat, ideo altera die, quae fuit post passionem et resurrectionem suam, ad Patrem iamiam ascensurus, hominem quem ineffabili charitate a morte eripuerat, fidelibus curatoribus commendare non omisit. Et protulit duos denarios, et dedit stabulario, et ait: curam illius habe, et quodcumque supererogaveris, ego cum rediero, reddam tibi. Stabularius hierarchia est apostolica quam super Ecclesiae stabukim Redemptor discessurus constituebat. Duo item denarii ad omnem usum reddendae et consummandae sanitatis sufficientes, doctrina sunt Evangelii et Novae Legis sacramenta dispensanda, de quibus Matth. XXVIII-19: « Euntes docete... baptizantes in nomine Patris « et Filii et Spiritus Sancti » : omnium enim sacramentorum ianua et initiatio est baptismus. Ac demum, supremis hisce commendationibus factis, caelestis Samarita-

lO PROOEMIUM

nus disparuit ; nam, « videntibus illis, elevatus est et nubes « suscepit eum ab oculis eorum » (^). Proficiscens tamen pollicebatur se certo certius reversurum: ego, inquit, cum rediero. Imo vero, ipso instanti quo caelorum penetrabat sublimia, dum adhuc discipuli oculos tenerent in altum defixos, pollicitationem suam ore angelico iterum iterumque confirmatam volebat per haec verba: « Viri « Galilaei, quid statis aspicientes in caelum? Hic lesus « qui assumptus est a vobis in caelum, sic veniet quemad- « modum vidistis eum euntem in caelum ». Utique sic veniet, ut completa curatione, redemptos suos accipiat ad seipsum; ut ubi est ipse, et nos simus cum eo, beatitudinis eius participes. Ideo Ambrosius, 1. 7 in Lucam. « Quando reverteris, Domine, nisi in die iudicii? Nam « licet ubique sis semper, et stans in medio nostri non « cernaris a nobis, erit tamen tempus quo universa caro « te aspiciat revertentem. Reddes ergo quod debes. Beati « quibus es debitor ! Utinam nos simus idonei debitores ; « utinam quod accepimus, possimus exsolvere, nec nos « aut sacerdotii aut ministerii munus extollat! Ouomodo « reddes, Domine lesu?... Reddes... cum dicis: Euge serve « bone, quoniam super pauca fuisti fidelis, super multa « te constituam ».

Sic igitur sacramenta Novae Legis a Verbo incarnato efhcaciam habentia, et a ministris eius in stabulo

{') Act. 1-9.

PROOEMIUM II

Ecclesiae dispensanda, quaedam sunt medicamenta quae

curationi hominis adhibentur, donec in fine mundi caele-

stis Samaritanus iterum veniat. De quibus nunc dicere

propositum nostrae intentionis est, ut eorum veritas, ne-

cessitas, virtus atque intimae rationes perspectae fiant,

ac per hoc, inanes falsi nominis scientiae oppositiones

pro posse nostro excludamus. Irrident enim sacramenta

nostra rationalistae increduli, quasi Deo et homine indi-

gna; irrident fidem qua credimus divinam virtutem sub

tegumentis rerum tam vilium secretius operari salutem.

Quos suo iam tempore, hisce verbis muha consideratione

dignis carpebat Tertullianus : « Nihil adeo est quod ob-

« duret hominum mentes, quam simplicitas divinorum

« operum quae in actu videntur, et magnificentia quae

« in effectu repromittitur ; ut hic quoque, quoniam tanta

« simplicitate, sine pompa, sine apparatu novo aliquo,

« denique sine sumptu homo in aqua demissus, et inter

« pauca verba tinctus, non muho vel nihilo mundior re-

« surgit, eo incredibilis existimetur consecutio aeternita-

« tis... Proh misera increduHtas, quae denegas Deo pro-

« prietates suas, simplicitatem et potestatem ! Quid ergo ?

« Nonne mirandum est lavacro dilui mortem.^ Atqui eo

« magis credendum, si quia mirandum est, idcirco non

« creditur. Qualia enim decet esse opera divina, nisi

« super omnem admirationem } Nos quoque ipsi miramur,

« sed quia credimus. Caeterum incredulitas miratur, non

12 PROOEMIUM

« credit; miratiir enim simplicia quasi vana, magnifica « quasi impossibilia » (^). Et hos oportebit redarguere. Non tamen in sola confutatione adversariorum fidei stat huius summa doctrinae; imo vero, altior praefigitur scopus, et fructus promittitur praestantior : ut sciliret in rerum divinarum cognitione semper magis magisque proficientes, sciamus « quae sit spes vocationis eius, et quae « divitiae gloriae haereditatis eius in sanctis, et quae sit « supereminens magnitudo virtutis eius in nos qui credi- « mus, secundum operationem potentiae virtutis eius, « quam operatus est in Christo, suscitans illum a mor- « tuis, et constituens ad dexteram suam in caelestibus, « super omnem principatum et potestatem, et virtutem, « et dominationem, et omne nomen quod nominatur non « sokim in hoc saeculo, sed etiam in futuro » (^). Nunc enim declaranda veniet ratio ahissima secundum quam adhibetur nobis medicina redemptionis. Nunc apparebit praestantia sacerdotii Christi, qui semel iureiurando Dei constitutus, usque in finem manet per operis sui vicarios sacra administrans. Nunc in eodem Christo evidentius elucebit capitis dignitas super omnem Ecclesiam inde ab initio mundi, dum diversus exponetur modus quo in genere humano fuit principium gratiae : quoad nos sciHcet, et quoad antiquos qui eius adventum praecesserunt. Nunc

(^) Tertull. de baptismo, c. 2. H Eph. I, 18-21.

PROOEMIUM 13

in conspectu erit Ecclesia Novi Testamenti per sacramentales characteres in varios distincta ordines, procedens contra diabolum terribilis ut castrorum acies ordinata. Nunc demum plenior acquiretur notio ipsiusmet verae Christi Ecclesiae cui Romanus praesidet episcopus, quatenus innotescet qualiter principia illa sanctitatis quae sacramenta dicuntur, ei soli sunt propria, etsi possint etiam foris valide ministrari ; in quo quidem praefigurata noscuntur per fluvios qui egrediebantur e loco voluptatis ad irrigandum paradisum, et semper erant paradisi, quamvis extra eius fines egressi ad terras circumvicinas pervenirent (Genes. II, 10-14).

Caeterum, prima nostra consideratio erit de Sacra mentis in communi; altera^ de unoquoque sacramentorum in speciali.

DISPUTATIO PRAEVIA

DE SACRAMENTIS IN COMMUNI

'i<-

^ilrr„'^ilulMlfr.^ilrr,^ilMlrr,^ilwlwlrr,^ilMl^

DE SACRAMENTIS IN COMMUNI

QUAEST. LX-LXV.

Circa sacramenta in communi, quinque sunt consideranda. Primo, quid sit sacramentum, (Quaest. 60). Secundo, de necessitate sacramentorum, (Quaest. 61). Tertio, de eorum effectibus, (Quaest. 62-63). Quarto, de causis eorumdem, (Quaest. 64). Quinto, de numero, (Quaest. 65).

QUAEST. LX. QUID SIT SACRAMENTUM

Praemittenda est integrae disputationi notio sacramenti, scilicet defi^itio nominalis, ut sciatur quid nominis. Et quia hoc nomen sacramentum multiplices habet acceptiones, primum omnium determinandum est, de quo genere sacramentorum nunc sit sermo.

Si enim Scripturae et Patrum usum attendas, non uno sensu adhibitam vocem invenies : nec simpliciter univoce, nec omnino aequivoce, sed magis analogice, analogia illa quam attributionis vocant. Dicitur autem attributionis, quando datur unum analogum princeps in quo solo forma per nomen significata intrinsece inest; sed propter ordinem sive proportionem quam alia habent ad ipsum, attribuitur eis eadem denominatio ; sicut a sanitate quae est in animali denominatur sanum, non solum animal quod est

De Ecclesiae Sacramentis. Tom. I. a

l8 QUAEST. LX.

sanitatis subiectum, sed dicitur medicina sana in quantum est sanitatis effectiva, diaeta vero in quantum est conservativa eiusdem, atque ita porro. Eodem igitur pacto quo sanum dicitur analogice de multis, sic et sacramentum, cui nomini respondet apud Graecos vox mysterium.

Scilicet, impositum est hoc nomen mysterium a voce ^veiv, ad significandum aliquid occultum in divinis quod superat naturale lumen rationis : sive illud sit in ipso Deo, ut Trinitas personarum, sive sit in creatura prout cum Deo arcana quadam et supernaturali unione coniuncta, puta unione personali quae consideratur in Christo, vel unione gratiae et gloriae quae consideratur in sanctis. Haec est propria ratio nominis, sicut cum Matth. XIII- 11 dicit Christus discipulis : Vobis datum est nosse mysteria regni coelorum ; vel cum Eph. III-9, de incarnatione loquens Apostolus ait : Illuminare omiies quae sit dispensatio sacramenti (tod [xx^oti^qlou) absconditi a saeculis in Deo ; et iterum 1 Tim. III-16: Manifeste magnum est pietatis sacramentum (\iVOXT\Qioy) quod manifestatum est in carne, appariiit angelis, praedicatum est Gentibus, etc. — Nunc autem ex consequenti, mysterii nomen attribuitur tanquam analogis minoribus, iis rebus quae ad divina arcana habent ahquem ordinem, vel signi, vel causae, vel quamcumque aham habitudinem, Mysterium enim dicitur de figuris, paraboHs, et similitudinibus sub quibus in Sacra Scriptura res divinae nobis revelantur (Dan. 11-18, Apocal. 1-20). Dicitur maxime de caeremoniis seu signis ad cultum Dei institutis quibus homo Deo consecratur et supernaturalem quamdam cum eo consequitur unionem. Quo sensu legimus in 1 Cor. IV- 1 : Sic nos existimet homo ut ministros Christi, et dispensatores mysteriorum Dei. Quo etiam sensu frequens est apud profanos scriptores, mysteriorum mentio. Cum enim de mysteriis Dianae vel Cereris vel Bacchi loquebantur, intelligebant profecto signa quaedam seu caeremonias initiatorias per quas, ut ipsi opinabantur, arcanam cum numine unionem contrahebant (').

(') Cf. Tertull. de praescript. c. 40. ^ f"r- ^.^^-^^9

QUID SIT SACRAMENTUM I9

Porro mysterlum apud Graecos, idem est ac sacramentum apud Latinos. Sacramentum namque denominatum est ab eo quod est sacrum, sicut mysterium ab eo quod est occultum ; et cum res sacrae sive divinae sint quaedam arcana a profanis maxime secreta, non mirum si utrumque vocabulum in eamdem conveniat significationem. Quare, praeter alias acceptiones vocis sacramentum, eminent illae omnes quas mysterii vocabulo proprias esse diximus. Invenitur enim dictum, tam de re quae in se continet aliquid impervium rationi, quam de quolibet signo symbolico arcanorum divinorum, specialiter vero, de eo quod significando divina, hominem sanctificat, eumque initiat ad actiones sacras in quibus consistit cultus Dei (').

In praesenti autem disputatione sumitur sacramentum iuxta hanc ultimam acceptionem, pro aliquo signo sanctificationis (^); cui quae notae conveniant, enucleatius nunc est declarandum (3).

(^) « Sacramentiim duobus modis dicitur. Aliquando enim sacra- « mentum dicitur sacrae rei signum, velut in baptismo exterior ablutio, « quae interiorem significat emundationem. Aliquando dicitur sacramen- *{. tum, quasi sacrum secretum, velut sacramentum incarnationis, et « huiusmodi ». Hugo a S. Victore, de Offic. eccles. 1. i, c. 12.

(^) Signa, inquit Augustinus, epist. 138, n. 7, « cum ad res divi- « nas pertinent, sacramenta appellantur »!^ Et in serm. 272 : « Ista < (sacramenta corporis et sanguinis Christi) ideo dicuntur sacramenta, « quia in eis aliud videtur, aliud intelligitur »°. Et contra Faustum, 1. 19, n. 16: « Quid enim aliud sunt quaeque corporalia sacramenta, nisi « quaedam quasi verba visibilia, sacrosancta quidem, verumtamen mu- « tabilia et temporalia? ». "^ ^^rfkVr-. /^i^-^^) ^^^^/^'^^-

(3) Notandum quod in praesenti, nihil aliud quaeritur quam notio seu definitio nominalis sacramenti : quid nimirum per hoc nomen sacrarnentum, cum de sacramentis seu veteris seu novae legis sermo est, intelligatur. Neque enim praesentis quaestionis scopus est demonstrare, esse revfera sacramenta quibus conveniant omnes notae mox enumerandae, utputa, sacramenta vere a Deo instituta, vere sanctificantia, vere conferentia gratiam aut aliam consecrationem qua arcano modo Deo coniungimur. Sed hoc est obiectum posteriorum demonstrationum, quae non in his quae nunc dicuntur, suum fundamentum habebunt.

Et simile est, cum in theodicea initium sumitur a nominali notione Dei, id est, causae incausatae a mundo distinctae, a qua pendet rerum universitas. Non ibi basis est super quarn superstruuntur posteriores

20 QUAEST. LX.

Quod sacramenta sunt quaedam signa caeremonialia, practica, sanctificationis humanae.

Cum sacramenta de quibus nunc loquimur, signa sanctificationis dicimus, oportet in primis subintelligere tres conditiones.

Prima est ut sint signa significantia, non qualicumque modo, sed per similitudines rerum sensibilium, nam, ut dicit Augustinus, epist. 98 ad Bonif. n. 9, « sacramenta, si quamdam simi- « litudinem earum rerum quarum sacramenta sunt, non habe- « rent, omnino sacramenta non essent /. Et ideo, id postulatur in sacramentis, ut sanctificationem quam significant, quasi sub oculis ponant in quodam symbolo externo atque visibili. — Altera quoque conditio est legis institutio, a qua sacramentale signum habere debet ut ad publicum Dei cultum pertineat. Etenim de iis sacramentis nunc nobis sermo est, quorum celebratio vel susceptio est actus latriae, et exercita protestatio submissionis ad Deum secundum specialem ritum alicuius rehgionis (^). — Tertia demum conditio est significatio practica sanctificationis cuiusdam arcanae, qua homo Deo fini supernaturali aHquo modo coniungatur. Quod enim ad sacramenti rationem prout nunc de sacramentis loquimur, non sufiiciat significatio mere speculativa, ex communi omnium intellectu satis superque constat. Nam quisquis cogitat sacramenta religionis constitutiva, eo ipso inteUigit signa quaedam sacrantia et sanctificantia, id est figurantia

demonstrationes de eo quod vere exsistat Deus, sed est tantum explicalio nominis, ut sciatur quid sit illud de quo procedit disputatio, el esse debet argumentorum conclusio. Simile, inquam, est in praesenti, nisi quod definitio nominalis Dei simplici notione constat, non ita definitio sacramenti: tum quia sacramentum est ens artificiale in quo plura inveniuntur per accidens coniuncta, tum quia pluribus modis dicitur, ut supra praemissum est, et ideo magis obscurum est, quidnam importetur per nomen sacramenti, prout nmic de sacramentis loquimur. (') S. Thom. 2-2, q. 89 in prooem.

QUID SIT SACRAMENTUM 21

sanctitatem ut quae nata sit dari dum signum applicatur, et per ipsummet conferri. Rursus, nemini dubium esse potest quin sanctificatio ista sit reponenda in quodam consortio divinorum quod nudum naturae ordinem transcendat, tum quia nulla alia sanctitas in praesenti statu naturae elevatae attenditur, tum quia ipsum sacramenti nomen semper importat respectum ad res arcanas, quae naturali rationi minime sunt perviae.

Sed nunc ulterius considerandum est quod praedicta sanctificatio in actuali ordine providentiae dupliciter accipitur: vel scilicet de sanctificatione interiori quae pertinet ad Novam Legem, vel de sanctificatione externa et figurativa quae fiiit propria Veteri Testamento. — Sanctificationem interiorem dico eam, quae cum habeatur formaliter per gratiam habitualem et infusas virtutes, ordinat hominem ad vitam aeternam, capacerh eum efficiendo communicandi cum Deo in Dei beatitudine. Et hanc nobis Christus Redemptor attulit, iuxta illud loan. 1-17: « Quia <K Lex per Moysen data est, gratia et veritas per lesum Chri- « stum facta est ». — Sanctificationem vero legalem dico illam quae ad praecedentem referebatur ut figura ad figuratum, quam vocat Apostolus ad Heb. IX- 10, iustitias carnis usque ad tempus correctionis impositas. Cum autem asseritur antiqui foederis propria, non sic est intelligendum quasi non fuisset vel ab initio facta potestas hominibus filios Dei fieri; nam et in veteri lege interiorem gratiam ex Christi meritis concessam luculenter ostendit idem Apostolus ad Heb. XI. Verum etsi Patres V. T. fuerint intus in anima participes gratiae sicut et nos, externe tamen et legaliter ad statum iUum pertinebant in quo non erant nisi umbrae et figurae propheticae futurorum bonorum. De qua re aptum forsitan exemplum invenies in uxoribus morganaticis regum, quae cum in conscientia vere et proprie uxores sint, in foro nihilominus externo uxores non censentur. Et hoc ideo fuit a Deo provisum, ut innotesceret Christus tanquam auctor et principium totius gratiae post Adae praevaricationem ; itemque ut servaretur ordinis pulchritudo in reductione humani generis ad ultimum supernaturaHs beatitudinis finem, dum primo praecessit umbra in Lege, postea secuta est veritas in Evangelio,

22 QUAEST. LX.

donec veniat plena fruitio in resurrectione mortuorum. Quare in antiquis fidelibus duplex est respectus distinguendus, prout considerantur, vel ut incorporati sub hierarchia V. T., et hoc modo non erant in regno Christi, sed in vestibulo et praeparatione eius, propheticis figuris inhaerentes ; vel ut evocati ad aeterna invisibiliaque bona, ex venturo Christo in quem credendo et sperando tendebant, supernaturalem gratiam recipientes, et hoc modo in regno Christi erant, pertinebantque ad eius Ecclesiam. Unde tandem sanctificatio propria antiquorum fuit santificatio mere figuralis ex vi Legis, cui tamen concomitanter aderat, uti infra suo loco explicabitur, sanctificatio gratiae (').

Sumendo itaque sanctificationem sensu largissimo, prout abstrahit a quacumque determinatione sanctitatis internae vel figurativae, sic de ratione omnis sacramenti est wX. practice sanctificationem significet. Nam et sacramenta vetera virtute sua conferebant quamdam sanctitatem legalem, puta aggregationem ad populum electum Dei, mancipationem ad aHqua sacra ministeria, purgationem a variis irregularitatibus divino iure introductis, aliaque his simiUa per quae vera sanctitas a Christo Redemptore afferenda praefigurabatur. Ideoque in primis statuendum est, sacramentum in communi esse quoddam signum caeremoniale , practicum, sanctificationis komi?ium, siquidem in huius notionis generahtate facile convenire possunt tam antiqua quam nova sacramenta. Verum notanda sunt diligenter singula. — Nam per hoc quod sacramentum dicitur signum caeremoniale , distinguitur ab omnibus signis rerum divinarum, quae vel non

(^) Haec prae oculis habenda sunt, ut omnino satisfiat difficultati rationalistarum obiicientium nihil in Veteri Testamento de futura vita, et beatitudine caelesti, ac spe resurrectionis inveniri. Nam certe, nequaquam hoc concedendum est nisi quoad libros proprie legales qui continentur in Pentateucho; praeter quos aderat pcpulo ludaeorum antiqua traditio maiorum, et ministerium propheticum, et spirituaHs intellectus Legis quem certo certius Doctores et Magistri assequebantur. Quod autem in legalibus libris nihil litteraliter de futura beatitudine traditum sit. ratio est quia homines non ordinabantur ad futura bona in vi veteris iegis. Verumtamen, < quamvis lex vetus non sufficeret ad saivan-

QUID SIT SACRAMENTUM 23

sunt in seipsis sacra, uti v. g. omnes creaturae sensibiles invisibilia Dei repraesentantes ; vel non sunt ritus symbolici a legislatore instituti, sicut imagines crucis et Christi et Sanctorum in ecclesiis asservatae; vel denique non sunt instituta permanenter tanquam ad publicum cultum pertinentia, sicut linguae igneae quae in die Pentecostes apparuerunt, et alia huiusmodi. — Item, per hoc quod dicitur signum practicum, distinguitur tum a praedictis, tum ab omnibus caeremoniis mere speculative res divinas significantibus, quales illae sunt quae ad hoc duntaxat adhibentur, ut declaretur occuha vis mysteriorum, vel manifestentur sensus religionis erga Deum, quemadmodum videre est in caeremoniis apud nos usitatis in solemni sacramentorum administratione et celebratione sacrificii. — Per hoc denique qucd dicitur signum smictijicationis hominum, distinguitur potissimum a sacrificio, quia sacrificium in quantum huiusmodi non est signum sanctificationis hominis prout per ipsam actionem symboHcam conferendae, sed est signum interioris affectus quo homo se devovet Deo tanquam primo sui esse principio, in cuius honorem dignum est ut omnis vita consumatur. Et ideo sacrificium pertinet ad divinum cultum per modum ipsius actionis, non autem per modum consecrationis et sanctificationis cultorum Dei.

Sic igitur declaratum habes in praemissis id quod in sacramentis est maxime distinctivum ; nondum tamen tenetur completa atque adaequata notio sacramentorum in genere.

« dum homines, tamen aderat aliiid auxilium simul cum iege, per quod < salvari poterant, scilicet fides Mediatoris ». Porro, quicumque in statu veteris Testamenti, habentes charitatem et gratiam, principaliter exspectabant promissiones spirituales et aeternas, secundum hoc pertinebat ad Legem novam. Ita S, Thom. 1-2, q. 98, a. 2, ad 4^"", et infra, q. 107, a. 1, in corp.

24 QUAEST. LX.

Quod significatio sacramentorum non restringitur ad id quod significando efficiunt, et quo sensu sit maxime probanda definitio S. Thomae (^) : « Signum rei sacrae in « quantum est sanctificans homines ».

Etenim commune fuit omnibus sacramentis in hoc ordine providentiae, ut significarent universalem causam sanctificationis nostrae, quae est redemptio Christi ; imo ut non essent sanctificantia nisi propter quamdam repraesentationem principalis illius mysterii, a quo omnis salus nostra processit. Quare nondum exhibuit completam atque adaequatam notionem sacramentorum in genere, quisquis illa esse dixerit signa practica sanctificationis . Sic enim attenditur quidem res contefita, id est, signatum sacramenti quod in eo continetur ut efiectus in sua causa ; sed nulla mentio fit satis explicita rei non contentae, quam scilicet significat et non causat sacramentum.

Altius igitur veritatem attigit S. Thomas, cum art. 3 huius quaestionis, quaerens utrum sacramentum sit signum unius rei tantum, respondet quod « sacramentum proprie dicitur id quod « ordinatur ad significandam nostram sanctificationem ; in qua « tria possunt considerari, videHcet ipsa causa sanctificationis « nostrae, quae est passio Christi ; et forma nostrae sanctifica- « tionis, quae consistit in gratia et virtutibus; et uhimus finis « sanctificationis nostrae, qui est vita aeterna : et haec omnia per « sacramenta significantur ». Sane vero, istud in primis perspicuum est quoad principale Novae Legis sacramentum, in quo quidem « recohtur memoria passionis eius, mens impletur gratia, « et futurae gloriae nobis pignus datur ». Sed et in Baptismo, praeter gratiam quae est semen et principium gloriae, significatur Christi Domini mors, sepultura, et resurrectio, ut cui baptizati complantanttir, testante Apostolo ad Rom. VI, 3-6. Per

(^) S. Thomas, hic, q. 6o, art. 2. in corp.

QUID SIT SACRAMENTUM 25

Confirmationem etiam, significatur mysterium Christi crucifixi, in quantum est ludaeis scandalum, Gentibus autem stultitia. Per Poenitentiam et Extremam Unctionem significatur inexhausta redemptionis virtus, prout ad hominis reparationem sufficiens est, non semel tantum, sed et quoties post baptismum in peccatum relabimur. In Ordine significatur mysterium sacerdotii Christi ; in Matrimonio demum, coniunctio eius cum Ecclesia. — Neque in hoc antiqua sacramenta a novis dissonabant, prout apparet in circumcisione quae fiiit ianua caeterorum. Nam circumcisio significavit in primis nostrae sakitis causam, id est, adventum Christi in carne de progenie et semine Abrahae, iuxta promissiones a Deo factas. Significavit etiam formam nostrae sanctificationis, quae est gratia reprimens et Hgans concupiscentiam, seu vitia circumcidens ; et ideo, Rom. II, 28-29, considerat Apostolus eos qui in abscondito ludaei sunt, corde sciHcet et spiritu circumcisi. Significavit demum omnimodam illam incorruptionem quae habebitur in beata immortahtate, quando omnino destruetur corpus peccati ; unde praescribebat Lex ut fieret circumcisio octavo die, qui est dies gloriosae resurrectionis Christi et symbolum aeternitatis, ut Patres notaverunt.

Quin imo, ex significatione rei non contentae accipienda est radicahs ratio totius differentiae inter nova et vetera sacramenta. Quia enim sacramenta antiqua mysterium Christi significabant ut futurum, nondum ex eo trahebant virtutem interius iustificandi ; sed sicut praenuntiativa ei:ant respectu principaHs causae nostrae sanctificationis, sic etiam vi sua propria non conferebant nisi praenuntiativam sanctitatem, id est, umbratilem et figuralem. Sacramenta autem nova repraesentant redemptionem ut iam completam et perfectam, et hac de causa, practica eorum significatio se extendit ad aHquid nobiHus. Nam cum rememorativa sint passionis Christi, ad quam simul comparantur ut instrumenta appHcationis, ideo exsistunt demonstrativa eius quod virtute eorum in nobis efficitur per Christi passionem, et ex consequenti prognosticant id quod manet nos in futuro, videHcet gloriam aeternam quam per sacramentalem gratiam consequimur.

26 QUAEST. LX.

Quae cum ita sint, omnino probanda est ut magis adaequata, definitio sive descriptio quam de sacramentis ponit S. Thomas inquiens : « Proprie dicitur sacramentu r , secundum « quod nunc de sacramentis loquimur, quod est signum rei « sacrae in quantum est sanctificans homines ». Et nota primo, descriptionem hanc nihil a praecedenti differre, quod attinet ad rationem veluti genericam sacramenti. Semper enim exhibetur sacramentum ut in genere signi exsistens. Signi, in-. quam, non qualiscumque, sed caeremonialis, quod est signum symbolice significans (^), signum etiam sacrum tam ex parte rei figuratae quam ex parte ritus figurantis (^), signum denique a lege rite institutum (3), iuxta declarationes in superioribus traditas. — Sed differt definitio ista ex parte rei cuius signum est sacramentum, pro quanto ampHtudine sua comprehendit id omne ad quod sacramentalis significatio sese extendit, sciHcet tam rem contentam quam rem non contentam. Res enim sacra in quantum est homines sanctificans, importat primo principalem causam sanctificationis quae est redemptio, tum deinde ipsam formam sanctificationis quae consistit in gratia et virtutibus, denique finem sive ultimam sanctificationis consummationem quae in gloria habebitur. Cuius ratio est quia sacramentum, in hoc quod significat rem sanctificantem, oportet quod « significet effectum qui « inteUigitur in causa sanctificante, prout est sanctificans » (4-).

(^) « Divina traduntur in Scripturis, non solum per similitudines « verbo expressas, sicut patet in metaphoricis locutionibus, sed etiam « per similitudines rerum quae visui proponuntur, quod pertinet ad « praecepta caeremo?iialia ». S. Thom. 1-2, q. 99, a. 4, ad 3"°^.

('■^) « Nomen caeremoniae introductum est ad significandum cultum « divinum apud Latinos, a quodam oppido iuxta Romam, quod Caere « vocabatur, eo quod, Roma capta a Gallis, illic sacra Romanorum « oblata sunt, et reverentissime habita >. Ibid. in corp.

(3) « Illa praecepta quae in lege pertinent ad cultum Dei, specia- « liter caeremonialia dicuntur ». Ibid.

f^) S. Thom. hic, art. 3 ad 2^^". Quare, cum dicitur : res sacra in quantum est sanctificans, intelligendum est: Sanctificans in actu exercito, id est, secundum quod medio sacramento, exercet sanctificandi munus, quacumque demum sanctificatione.

QUID SIT SACRAMENTUM 27

Sed respectu horum trium, sacramenta vetera erant totaliter prognostica, tametsi ut dictum est, sua virtute conferrent de praesenti quamdam praefigurationem interioris gratiae. Sacramenta vero nostra sunt rememorativa respectu primi, demonstrativa simul et efficacia respectu secundi, prognostica demum respectu tertii (^).

Hactenus notio sacramenti, prout nunc de sacramentis loquimur. De quibus rigorosa definitio dari non potuit, quia sacramenta sunt entia artificialia, non entia naturae quorum ratio sit per se una et in indivisibili consistens ; unde non tam definitionis quam descriptionis nomine passim usi sumus. Superest autem ut quaecumque manent adhuc magis particulariter determinanda, in sequentibus propositionibus declarentur.

THESIS I

(Art. 4-6)

Sacramenta semper aliqua re sensibili constant. Sed ad perfectionem sacramentorum Novae Legis pertinet, quod duabus partibus essentialibus componantur, rebus tanquam materia, et verbis tamquam forma.

Sacramenta, ut iam dictum est, sunt in genere signi. Signum autem definitur id quod per formam quam sensibus vel intellectui imprimit, facit aHquid aHud in cognitionem venire. Non est autem indifferens, quale sit iHud quod assumitur ad

(^) « Dicendum, inquit S. Thom. in IV, D. i, q. i, a. i, q. i « ad 4""^, quod sacramenta Novae Legis tria significant : scilicet cau- « sam primam sanctificantem, sicut baptismus mortem Christi, et quan- « tum ad hoc sunt signa rememorativa. Item signant effectum sanctifi- « cationis quam faciunt, et haec significatio est eis principalis, et sic « sunt signa demonstrativa; nec obstat, si aliquis sanctitatem non recipit, « quia non est ex defectu sacramenti, quod quantum in se est, natum « est gratiam conferre. Item significant finem sanctificationis, scilicet « aeternam gloriam, et quantum ad hoc sunt signa prognostica. Sacra- « menta vero veteris legis erant totaliter signa prognostica >.

28 QUAEST. LX.

significandum, quia secundum quod diversificantur res significantes, diversificatur etiam modus significandi. Et ideo, ut plene notificetur quid sit sacramentum, oportet explicare cuiusmodi illa sint quae in significatione sacramentorum requiruntur.

Supponitur ut satis evidens ex dictis hactenus, sacramenta esse semper aliquid sensibile. Sunt enim primo et per se signa; talia autem oportet esse sensibilia, ut clare ostendit S. Thomas in praesenti (^). Sed in sensibiHbus, quaedam sunt quae significant ut verba, quaedam vero ut res. Prae primis igitur definire oportet, quae sit tam in verbis quam in rebus propria significandi ratio. — Porro verba sunt signa intellectuum sive conceptuum, ait Aristoteles, et conceptus sunt rerum similitudines ; et sic patet quod verba non referuntnr ad res significandas, nisi mediante conceptione intellectus (^). Hinc verborum significatio, tota quanta est, provenit ex institutione positiva hominum, quibus naturalis facultas inest componendi voces ad suas conceptiones exterius manifestandas. Hinc etiam, vis significativa in verbis est pure ad placitum ; nam certe, illud quod vocamus lapidem, potuisset vocari asinus, et vice versa, ut constat. — At nunc considerandum est, aliam omnino esse conditionem rerum in ordine ad significandum. Etenim res (3) non

(^) « Unumquodque praecipue denominatur et definitur secundum « id quod convenit ei primo et per se, non autem secundum id quod « convenit ei per aliud. Effectus autem sensibilis per se habet quod « ducat in cognitionem alterius, quasi primo et per se homini innote- « scens, quia omnis nostra cognitio a sensu oritur... Et inde est quod « primo et principaliter dicuntur signa. quae sensibus offeruntur... Ef- « fectus autem intelligibiles non habent rationem signi, nisi secundum « quod sunt manifestati per alia signa. Et per hunc etiam modum, « quaedam quae non sunt sensibilia, dicuntur quodammodo sacramenta, « in quantum sunt significata per aliqua sensibiiia, de quibus infra age- « tur ». Quaest. 60, a. 4, ad i*^"^.

(°) S. Thom. I, q. 13, a. i.

(3) Res in praesenti intelliguntur, non solum elementa naturalia, ut aqua, oleum, etc, sed etiam actiones sensibiles, puta ablutio, inunctio, circumcisio, et alia huiusmodi, quia, ut habetur art. 6, ad 2"™, in his eadem est ratio significandi, quae in rebus.

QUID SIT SACRAMENTUM 29

significant immediate ipsam conceptionem intellectus, et hac mediante, obiectum quod in conceptione mentis intentionaliter representatur ; sed habetur in rebus significantibus immediatus ordo significationis ad res significatas, nec iam pure arbitraria est significatio ipsa. Fundatur quippe significatio rerum, vel certe aptitudo et congruentia quam habent ad significandum, super quamdam naturalem convenientiam, puta similitudinis, cum re significata ; ex quo fit ut quidhbet non possit assumi ad significandum quodlibet. Verumtamen animadverte, duplex esse genus similitudinis. Una est quae consideratur secundum communicationem in eadem quahtate, puta in eadem figura, cuiusmodi est similitudo intercedens inter Caesarem et statuam eius. Alia est quae consistit solummodo in quadam analogia proportionum, quatenus, exempli gratia, sicut aqua abluit corpus ab immunditiis, ita gratia quae confertur in baptismo abluit animam a peccatis ; et sicut panis cuius species manent in sacramento corporis Christi, reficit hominem exteriorem, ita gratia quae confertur in Eucharistia, pascit ac sustentat hominem interiorem, etc. Et talis est simiHtudo quae sola attenditur in proposito, quia illa sola est quae potest esse corporaHum ad spiritualia.

Dico igitur, res sensibiles requiri in quibuslibet sacramentis, nuUo facto discrimine inter veterem et novam Legem ; perfectorum autem sacramentorum Novi Testamenti proprium esse, quod in eis verba adiungantur rebus, tanquam forma materiae. Circa quod adverte, non fuisse in usu voces materiae et formae in re sacramentaria ante saeculum XIII, sed a GuHelmo Antissidoriensi primum usurpatas, ac deinceps usu ecclesiastico consecratas. Dicuntur autem de sacramentis, non sensu iHo proprio quo sumuntur in physicis, sed improprie dumtaxat secundum quamdam proportionem. Proportio autem est in hoc, quod sicut essentiae corporeae intrinsece constant duobus principiis reaHter distinctis, quorum unum est potentia, alterum actus, unum determinabile (id est materia), alterum determinans (id est forma) : ita sacramenta N. L. intrinsecus constituuntur duobus elementis in unum coeuntibus, quorum primum utpote magis indetermi-

30 QUAEST. LX.

natum, perfici debet per secundum in ratione signi, et per illudmet ultimo determinari (^). — His praemissis :

Videretur dicendum quod Sacramenta non semper rebus constant. Nam Poenitentia et Matrimonium in nova Lege sunt sacramenta, tametsi in eis non inveniantur res, sed tantum verba.

Praeterea, in decreto pro Armenis dicuntur sacramenta nostra tribus perfici : rebus, verbis, et persona ministri conferentis sacramentum cum intentione faciendi quod facit Ecclesia. Non ergo duabus tantum partibus essentialibus constituuntur.

Praeterea, si sacramentum est in genere signi, forma eius videtur esse ipsa significatio quae tam rebus quam verbis inest. Non ergo sunt assignanda verba in ratione formae.

Sed contra ^st communis doctrina theologorum, saltem a temporibus Concilii Florentini, ex cuius auctoritate prodiit instructio ad Armenos, in qua dicuntur sacramenta Novae Legis perfici rebus tanquam materia, et verbis tanquam forma, iuxta

(^) Hic nota quomodo extravagantur ii qui in praesenti affectant invenire accommodationem theologiae ad phiiosophiam aristotelicam. Et eo magis extravagantur. quod notio materiae et formae introducta in re sacramentaria non transcendit vulgarem illam notionem quam omnes ultro haurimus ex quibuslibet operibus artis. Nonne independenter a quavis eruditione in philosophia aristotelica, distinguis materiam statuae, puta marmor, deinde vero formam a sculptore inductam, quae marmor determinat ac perficit in esse statuae? Nonne idem dicis de domo, de veste, de pileo. de vase, etc? Cum ergo viderent theologi esse in sacramentis nostris aiiquod elementum cuius magis confusa significatio est, et aliquod aliud per quod significatio perficitur et magis determinatur, recte eis nomina materiae et formae appropriaverunt : ita scilicet, ut non tam ab aristotehcis accepta denominatio sit, quam a fundo illo communi, unde ipsi aristotelici sumpserunt analogiam ad designandum essentialia constitutiva rerum naturalium.

Nota praesertim quomodo analogia ista nequaquam valet in sacramentis, nisi quatenus sacramenta supponuntur vere esse in genere signi. Si enim res et verba de quibus nunc sermo, considerentur secundum physicam entitatem, nulla iam, et ne a longe quidem, similitudinaria proportio. Si autem considerentur in ratione significandi, optime intelligitur unio illa. velut materiae et formae, ad unum perfectum constituendum. De quo vide S. Thom., hic, art. 6 ad 2"^.

QUID SIT SACRAMENTUM . 31

illud Augustini, Tract. 80 in loan. n. 3 : « Accedit verbum ad « elementum, et fit sacramentum ».

Dicendum itaque primo quod ad sacramenta semper requiruntur res (^). — Nam sacramenta prout nunc de sacramentis loquimur, sunt quaedam signa symbolica sanctificationis humanae. Sed ad signa symbolica semper requiruntur res, et verba non sufficiunt. — Minor probatur, quia signum symbolicum est, cuius significatio fiindatur super aliquam analogicam similitudinem cum re significata; huiusmodi autem est propria rebus, et non competit verbis, ut ostensum est in praenotando.

— Maior etiam constat, tum ex dictis ubi de notione sacramenti, tum ex hoc quod divina Sapientia providet unicuique secundum proprium eius modum, ut ait S. Thomas in corpore articuli, Est autem proprius modus hominis in statu praesentis vitae, ut per simiHtudines rerum sensibiHum manuducatur in cognitionem inteUigibiHum. Et ideo sacramenta debuerunt esse signa spirituaHum, quasi visibiles formae invisibiHs gratiae, imaginem eius gerentes, eamque exterioribus ocuHs quodammodo praesentantes.

— Verum :

Dicendum secundo quod perfectionis sacramentorum Novae legis est, ut rebus constent tanquam materia, et verbis tanquam forma (^). — In primis, quod de facto constent duobus ilHs elementis, probatur tum ex praelaudato decreto pro Armenis (3), tum praeterea faciH inductione; nam, ut in propriis locis ex fontibus Scripturae vel Traditionis ostendetur, singula N. L. sacramenta rebus et verbis componuntur. Et non potest occurrere ratio dubitandi nisi de Poenitentia et Matrimonio. Sed de his in praesenti sufficiet breviter animadvertere, ipsos actus humanos sensibiles esse loco rerum, sciHcet actus poenitentis quoad primum, donationem vero sive traditionem iuris in corpora quoad secundum (4), Item utrobique verba

(^) S. Thom. hic, art. 4. (*) S. Thom. hic, art. 6. (3) Denzinger, n.^590.) <^^/.'

{^) S. Thom. infra, quaest. 84, a. i, ad 1^°^; et in IV, D. 14, q. i, a. I, ad i^ii", etc.

32 QUAEST. LX.

rebiis adiuncta inveniuntur, sive verba sacerdotis absolventis, sive verba quibus uterque coniugum significat se ratihabere donationem ab altero factam. Nec tandem refert posse contrahi matrimonium inter mutos vel absentes, quia etsi singulare» sit in hoc sacramento propter specialem eius conditionem, quod sufficiant nutus vel Htterae, semper tamen requiruntur aliqua quae sunt aequipollentia verbis, et ex consequenti ad genus vocum omnino reducuntur.

Nunc autem si in omnibus Novae Legis sacramentis inveniuntur res et verba ut partes essentiales, recte admodum assignantur res ut materia, verba ut forma. Ratio est quia verba apud homines obtinuerunt principatum significandi ; etenim « verba « diversimode formari possunt ad significandos diversos conce- « ptus mentis, et propter hoc, per verba magis distiyicte possu- « mus exprimere quod mente concipimus ». Sed in rebus, ex hoc ipso quod non sunt principaHter factae ad significandum, necessario est magis confusa significatio, praesertim si non significant nisi ratione aHcuius analogiae plus minusve longinquae, quae etiam potest esse in eis relate ad multa. Quia igitur per verba perficitur significatio rerum, recte dicuntur res et verba ita coire in unum, ut res sint per modum materiae, verba vero per modum formae.

Denique adiunctio verborum in sacramentis N. L. evidentissime facit ad ipsorum perfectionem. Hac enim de causa sunt expressius ac distinctius significantia, ut per se apparet. Praeterea similitudinem gerunt Verbi incarnati a quo habent efficaciam, quia sicut in incarnationis mysterio carni sensibiH unitum est Verbum Dei, ita in Ecclesiae sacramentis elemento corporeo unitur orale verbum conceptionem mentalem immediate referens. Tandem meHus proportionantur conditioni hominum qui ea suscipiunt, eo quod verba sunt signa aHquo modo spirituaHa, utpote quae ab inteHectu progrediuntur et ad inteUectum vadunt; res vero magis feriunt sensus externos, cum vis eorum significativa fundetur super simiHtudines corporaHbus ocuHs subiectas.

Ad 1"°" ergo responsio patet ex dictis, et adhuc evidentius

QUID SIT SACRAMENTUM 33

patebit ex dicendis suo loco de sacramentis Poenitentiae et Matrimonii in speciali.

Ad 2"™ dicendum quod Concilium signanter utitur verbo perjici. Cum enim vellet comprehendere omnia quae ad sacramentorum veritatem utcumque requiruntur, adhibuit eiusmodi vocabulum quod posset indifferenter referri ad causas tam intrinsecas quam extrinsecas. Sed quia causae intrinsecae non sunt nisi duae, materialis scilicet et formalis, satis indicavit nihil aliud pertinere ad constitutiva sacramentorum praeter res et verba, cum dixit sacramenta perfici rebus ut materia et verbis ut forma.

Ad 3"™ denique dicendum quod forma accipitur dupliciter. Primo quidem pro forma totius, sicut humanitas est forma hominis, et hoc modo forma ab eo cuius est forma, physice non distinguitur. AHo modo dicitur forma pars essentialis quae cum alio principio realiter adaequate distincto, id est materia, constituit aliquam essentiam, sicut in composito humano forma est anima. Cum ergo dicimus quod in sacramentis verba se habent ad instar formae, sumitur forma hoc secundo modo, nam ahas significatio non absurde diceretur forma signi sacramentalis, sicut generaliter omne abstractum significatur ut forma concreti.

Demum nota bene, non esse quaestionem in praesenti nisi de eo quod est primo et per se sacramentum, scilicet sacramentum exterius, vel sacramentum ta?itum, ut aiebant veteres theologi. Nunc autem in Nova Lege, praeter sacramentum exterius constans materia et forma, attenditur etiam id quod est sacramentum et res, puta character in Baptismo, Confirmatione, et Ordine, sacrum coniugale vinculum in Matrimonio, praesentia corporis et sanguinis Christi in Eucharistia, etc. Se habet ut signatum et causatum per ritum exteriorem, et ideo est res eius ; sed quia infaUibiHter ac necessario cum ipsomet connectitur, et ulterius signat atque exigit, quantum est de se, ultimum effectum interioris gratiae, ideo inest ei simul ratio sacramenti sive signi rei sacrae. Dicitur ergo res ei sacrame7itum, et non obstat quod non sit secundum se sensibile, quia est sensibile per aHud. Unde S. Thomas, art. 4, ad 1"°" ait: « Effectus inteHigibiles non habent rationem signi nisi De Ecclesiae Sacramentis. Tom. I. 3

34 QUAEST. LX.

« secundum quod sunt manifestati per alia signa. Et per hunc « modum quaedam quae non sunt sensibilia (per se), dicuntur « quodammodo sacramenta, in quantum sunt significata per « aliqua sensibilia, de quibus infra agetur ».

THESIS II

(Art. 5-8).

Res autem et verba quibus sacramenta constant, debent esse ex institutione divina, et sunt ita necessario retinenda, ut omnis mutatio substantialis, vel in materia vel in forma, tollat veritatem sacramenti.

Sacramenta sunt signa, non mere naturalia, sed ex institutione significantia. Cum autem institutionem audis, obiter nota quod sicut in elementis quae sunt materia sacramentorum, praesupponi debet quaedam naturalis idoneitas ad hoc ut assumantur in symbola rei sacrae: ita in verbis formalibus eorumdem praesupponitur etiam humana sive vulgaris institutio ad significandum. Porro de hac institutione in praesenti non agitur, (est enim per se antecedens constitutionem sacramenti), sed de illa sola ex qua habet ritus exterior ut significet sacramentaliter , hoc est per eum modum qui competit sacramentis rehgionis revelatae. Ad plenam enim notificationem horum sacramentorum in communi, restat inquirendum an humanae legis institutio sufificiat, utrum vero necessaria sit positiva institutio Dei. Et pro huius dubii resolutione statuitur praesens propositio, quae est certa et communis inter theologos, et valet de omnibus sacramentis tam novis quam antiquis, etsi S. Thomas art. 5 et 7, de soHs sacramentis N. L. quibus homines interius sanctificantur, expHcite loquatur.

Videretur tamen dicendum, non esse necesse ut elementa sacramentorum constitutiva sint ex divina institutione determinata. Etenim quae sunt divinae institutionis, oportet uniformiter inveniri apud omnes. Sed sunt quaedam sacramenta, puta Ordo

QUID SIT SACRAMENTUM 35

et Confirmatio, quorum non est eadem materia vel forma in variis partibus Ecclesiae.

Praeterea ante Legem Mosaicam fuit sacramentum quod vocant legis naturae, in cuius susceptione remittebatur parvulis peccatum originale (^). Sed quidquid pertinet ad legem naturae, non est ex positiva institutione Dei. Non ergo requiruntur in sacramentis res ex divina institutione determinatae.

Sed contra : Necesse est ut sacramentorum constitutiva sint ex illius institutione determinata, in cuius solius potestate est hominis sanctificatio. Et ratio est quia sacramentum dicitur signum sanctificationis non qualecumque, sed aliquo modo practicum, per quod scilicet homo aut interius aut saltem externe et figuraliter sanctificatur. Atqui sanctificatio hominis, quocumque modo accipiatur, in solius Dei potestate est. Id quidem evidentissime constat si de sanctificatione interna quae est per gratiam, sermo sit. Sed constat etiam de sanctificatione illa mere externa et figurativa, quam Veteri Testamento propriam fuisse diximus. Qua enim parte consistebat in aggregatione ad populum Dei vel consecutione certi gradus in eius hierarchia, profecto ab hominum voluntate non dependebat, quia non ad subditos pertinet determinare modum quo quis annumerari debet inter Principis domesticos et famihares. Qua vero parte consistebat in purgatione ab irregularitatibus divino iure introductis, idem omnino iudicium ferendum est, cum nequeant inferiores propria auctoritate solvere id quod superior hgavit. Unde tandem oportet concludere quod ad quaehbet sacramenta requiritur divina institutio.

Et nota quomodo hoc argumentum est iUud ipsum quo utitur S. Thomas art. 5 in corpore, ubi duphcem distinguit re-

(^) « Sacramentum regenerationis nostrae manifestum voluit mani- « festatus Mediator. Erat autem antiquis iustis aliquod occultum, cum . « tamen et illi eadem fide salvi fierent, quae fuerat suo tempore reve- « landa... Quod si circumcisio antiquis sanctis pro baptismo fuisse cre- « ditur, quid respondebitur de his qui antequam hoc praeceptum esset, < Deo placuerunt, non tamen sine fide? » August. Epist. 187 ad Dardanum, n. 34.

36 QUAEST. LX.

spectum in sacramentis, secundum quod considerantur ut signa prnctica sanctificationis hominum, vel ut actiones quaedam ad cultum Dei pertinentes. Et si quidem in eis solum consideraretur ratio actionis pertinentis ad divinum cultum (^), sacramenta per se non exigerent institui a Deo; est enim in hominum potestate instituere caeremonias ad colendum Deum, puta sacrificia et aHa huiusmodi. Nunc autem necessitas divinae institutionis oritur ex hoc quod sacramenta sunt collativa cuiusdam sanctitatis ordinis supernaturaHs, ut dictum est supra, cum de notione sacramentorum in communi ageretur. Nota insuper quod institutio divina de qua hic sermo, opponitur institutioni quae ab homine sit ex naturah et congenita potestate. Id enim humanae institutioni simpliciter subesse dicitur, quod homo ex sibi propriis instituere potest. Non ergo a priori excluditur in sacramentis sufficientia institutionis quae esset solum mediate divina, id est, ex potestate quam Deus positive hominibus ad hoc contulisset. Interim vero, cum nullum huiusmodi concessionis in praesenti ordine providentiae vestigium adhuc appareat, ideo ad factum quod attinet, removenda hypothesis, et solius institutionis immediatae ratio habenda est. .

Ad i"™ ergo dicendum quod de variationibus in materiis et formis sacramentorum disputabitur suo loco. Interim vero, quacumque hypothesi facta, facile solvitur proposita difficultas si quis animadvertat dari posse plura signa symboHca per se aeque idonea ad unam eamdemque significationem sacramentalem, et idoneitatem huiusmodi non provenire in eis ex positiva dispositione instituentis sacramentum, sed aliunde praesupponi. Sufficit ergo ut divina institutio cadat super constitutiva sacramenti sub ratione generaH cuiusdam signi symboHci aHunde apti ad certam quamdam significationem sacramentalem, (puta significationem traditionis potestatis sacrae), reHcta interim competenti auctoritati electione materiae et formae omnino in individuo. Et sic, cum uniformitate circa id quod divinae institutionis est, sciHcet circa signum sacramentale formaHter qua sacramentale,

(^) S. Thom. 2-2/ q. 89, in prooem.

QUID SIT SACRAMENTUM 37

poterit haberi quaedam diversitas mere materialis quoad elementa quibus constat (^). Non ergo ex hac parte quidquam praeiudicare potest necessitati divinae institutionis in sacramentis. Caeterum, an de facto exsistat huiusmodi diversitas, quaestio est, non in praesenti, sed inferius examinanda.

Ad 2°°^ dicendum quod quaecumque sententia eligatur circa sacramentum legis naturae, argumentum procedit ex falso supposito. Cum enim, historice loqtiendo, contradistinguimus legem naturae a lege mosaica et lege christiana, sicut a dicta lege naturae non excludimus praecepta supernaturaHa fidei, spei, et charitatis, ita nec intendimus removere omnem omnino positivami institutionem Dei in cultu rehgioso. Sed denominamus legem sub qua vivebant antiqui Patriarchae a potiori parte, qua-

(^) Quod iit aliquo exemplo patefiat, suppone nunc, Christum so lummodo instituisse ut esset in Ecclesia ritus aliquis sacramentalis significans traditionem potestatis sacerdotii cum gratia respondente, non tamen determinando in individuo quis ille foret, sed committendo apostolis ut unum vel alterum caeremoniale signum, aliunde idoneum, assignarent. Finge insuper Petrum in Occidente assignasse traditionem instrumentorum sacrificii, loannem vero in Oriente impositionem manuum, per quam derivatio potestatis ab uno in alium figuratur. Profecto in his rerum adiunctis, factum Petri vel loannis fuisset mera conditio, qua posita, suum sortita esset effectum institutio divina, conferens id totum quod pertinet ad constitutionem signi sacramentalis, formaliter qua sacramentale est. Praeterea, unum idemque foret utrobique sacramentum a Deo institutum, sicut unum atque idem est sacramentum baptismi, sive celebretur in lingua latina, sive in arabica; nam in casu, traditio instrumentorum et manuum impositio differrent inter se ut duo diversa idiomata linguae symbolicae, non secus ac forma baptismi in latino et in hebraico, ut duo idiomata iinguae usualis.

Et quod dicitur de diversitate secundum loca, dici etiam posset de differentiis secundum tempora. Si enim verum est, ut quidam contendunt, Christum non determinasse in individuo elementa Ordinis, et traditionem instrumentorum quae prius non erat in usu, decursu temporis apud Latinos factam fuisse materiam sacramenti, idque ex determinatione Ecclesiae, penes quam manet tota potestas apostolis olim concredita: adiiuc nihil sequeretur contra necessitatem divinae institutionis et immobilitatem eorum omnium quae divini iuris sunt. Sicut si quis baptizando tempore S. Petri, casu quodnm formasset istos sonos :

38 QUAEST. LX.

tenus praeter ea quae ex ipsa rerum natura exiguntur in suppositione elevationis generis humani ad finem supernaturalem, paucissimas habebat institutiones mere positivas, easdemque forsitan non lege exterius data, sed solo interiori instinctu a Deo traditas, ut dicitur art. 5 in responsione ad 3"°^. Hinc S. Thomas, in IV, D. 1, q. 1, a, 2, q. 3 : « In statu legis naturae « non sufficiebat ad salutem sola naturalis cognitio, sed exige- « batur fides aliquorum quae supra rationem sunt ; et post « lapsum exigebatur fides de Reparatore, per quem erat medi- « cina morbi. Et ideo in statu illo, non tantum erant necessaria « opera quae sunt de dictamine legis naturalis, sed etiam alia « quae essent protestationes et signa eorum quae ad reparatio- « nem pertinebant, et haec erant illius temporis sacramenta ». Ex hac autem animadversione omnino excluditur proposita difficultas.

SCHOLION.

Praeter sacramenta, sunt etiam quae dicuntur sacramentalia, quasi aliquo modo pertinentia ad sacramenta. et de eis participantia.

Je te baptise au nom du Pire et du Fils et du S. Esprit^ profecto non confecisset; nunc autem, formans easdem voces, conficit sacramentum. Tempore enim S. Petri adhuc deerat in illis sonis ea quae significationi sacramentali necessario praesupponitur, vocum accommodatio.

In summa, si qua sint sacramenta quorum materia et forma fuerint etiam in individuo determinata a Christo, in his quoque indubium est, nullam esse posse aut diversitatem aut variationem, quia quidquid divinae institutionis est, prout et in quantum divinae institutionis, immobiliter maneat necesse est. Sed si qua alia sunt in quibus institutio divina quamdam, ut supra, reiiquit latitudinem, non eadem ratio currit. In omni autem modo cave a falsa conceptione secundum quam virtus sacramentorum esset alligata materialibus sonis vel ritibus, praecise ut materiales sunt. Rei enim veritas habet quod est alligata significatibni divinitus impositae. Quo fit ut ubicumque, non obstante materiali quadam diversitate, idem remanet signum, formaliter ut signum ex institutione divina significans, idem quoque semper est et manet sacramentum.

QUID SIT SACRAMENTUM 39

Quo in genere sunt primo ritus in solemni sacramentorum celebratione ab Ecclesia adhibiti. Sunt praeterea consecrationes elementorum aut etiam utensilium ad eorumdem confectionem inservientium, ut aquae, olei, calicum, altarium, etc. Sunt insuper initiationes ad certos gradus in Ecclesia, velut collatio primae tonsurae, benedictio abbatis, coronatio regis, et similia. Sunt denique res ab Ecclesia benedictae, ut in earum usu aliquid a Deo obtineatur gratiae spiritualis, uti aqua lustralis, et huiusmodi.

Haec sane omnia ad perfectionem sacramentorum nequaquam pertingunt, tum quia non a Deo, sed ab Ecclesia suam institutionem repetunt, tum quia non sunt causae efficientes sanctificationis gratiae, sed solum impetrativae auxiliorum quibus se homo ex opere operantis ad gratiam vel augmentum gratiae disponat. Adhuc tamen aliquahter de sacramentis participant, tam in ratione signi quam in ratione causae. In ratione quidem signi, quia semper sunt caeremonialia significantia mysterium redemptionis Christi, vel ea quae redemptionem consequuntur. In ratione etiam causae, quia cum specialem vim impetrativam accipiant ex annexa benedictione Ecclesiae, pecuHaris quoque in eis efficacia attenditur, ad ipsorum sacramentorum vim et praestantiam nonnihil accedens. Et ideo, non sacramenta, sed sacramentaha iure meritoque vocantur.

DE NECESSITATE SACRAMENTORUM

QUAEST. LXI.

Deinde considerandum est de necessitate sacramentorum. Agitur autem potissimum de necessitate qua fuit necessarium ut essent sacramenta in societate religiosa ; non de necessitate qua. institutione supposita, unicuique homini necessarius est sacramentorum usus ad salutem consequendam ; de hoc enim dicetur infra. Porro, huius quaestionis doctrina duabus propositionibus absolvetur, quarum prior generaliter attendit praesentem humanae naturae statum, posterior vero differentias temporum, ante et post Christum.

THESIS III

(Art. 1-2).

In praesenti statu naturae lapsae sacramenta fuerunt ad humanam salutem necessaria^ quadam necessitate convenientiae ; sed ante peccatum esse non debuerunt.

Praesens naturae status, praeter privationem originalis iustitiae per peccatum primi parentis inductam, importat restaurationem ad finem supernaturalem per Christum Redemptorem ; gratia autem Redemptoris non se extendit, sicut gratia originalis, ad continendum partem sensitivam sub perfecto dominio rationis, et in hoc ab ea potissimum distinguitur (^). Duo igitur habet conditio nostra, quae in hac quaestione omnino attendi debent; unum pertinet ad dignitatem, alterum ad defectum, et utrumque simul facit sacramenta necessaria, ut videbimus. Ne tamen circa huiusmodi necessitatem fallamur, animadvertere

(^) S. Thom. I, q. 94, a. i — Q. 95, a. i — Q. roo, a. i, ad 2^"^.

DE NECESSITATE SACRAMENTORUM 4I

oportet quod necessarium dicitur dupliciter. Primo, necessarium necessitate absoluta, sicut necessarium est Deum esse ; secundo, necessarium necessitate hypothetica, scilicet ex suppositione finis. Et iterum, vel est necessarium simpliciter, ut sine quo non potest obtineri finis, vel est necessarium solummodo secundum quid, ut per quod magis convenienter obtinetur finis, et hoc modo accipitur in praesenti. Porro convenientia consideratur, non ex parte Dei cui omnia media aequaha sunt, sed ex parte hominis, cui pro diversis statibus in quibus eum inveniri contingit, congruit hic vel ille providentiae ordo (^). Denique, cum docet S. Thomas sacramenta non debuisse institui in statu innocentiae, per hoc non determinat id quod de potentia Dei absoluta potuisset vel non potuisset fieri, sed solum intendit quod sacramenta non erant connaturalia huic statui, ac ideo, quod tunc esse non debuerunt, habita ratione suavis providentiae qua Deus se accommodat conditioni rerum, et unicuique providet secundum proprium modum eius.

Quod in praesenti statu sacramenta fuerunt necessaria. — Prima congruitatis ratio accipitur ex praesenti conditione naturae humanae quoad intellectum. Videmus enim quod quanto est infirmior intellectus, tanto magis indiget manuduci per exempla et similitudines sensibiles ad intelHgentiam rerum suprasensibihum, praesertim vero supernaturahum. Homo autem incurrit magnam debilitatem intellectus, ex quo fuit destitutus dono integritatis per quod inferior pars omnino subdebatur superiori (^).

(') S. Thom. in IV, D. i, q. i, a. 2.

(') « Obscuritas triplex potest accidere alicui intellectui. Prima ex « hoc quod ex nihilo est... Secunda ex hoc quod intellectus intelligit « inquirendo, et per continuum et tempus, et talis obscuritas accidit « intellectui humano in comparatione ad intellectum angelicum... Tertia « vero obscuritas intellectum consequitur humanum ex peccato, conse- < cuta ex corruptione carnis aggravantis animam, et sic in aenigmate « nunc homo videt, tunc autem non vidisset ». S. Thomas in II, D. 23, q. 2, a. I, ad 3^°^.

42 QUAEST. LXI.

Ut igitur ea quae ad sanctificationem nostram spectant, essent ad captum nostrum accommodata, convenientissime providit Deus ut hanc ipsam sanctificationem nobis consequendam proponeret sub quibusdam corporalibus et sensibilibus symbolis quae dicuntur sacramenta. Et ad eamdem rationem refertur vel maxime, consideratio illa quam subdit catechismus Concihi Tridentini : animum scilicet hominis in praesenti statu, non facile commoveri ad credenda ea quae nobis divinitus proponuntur. Ideoque, si non fuissent in cultu divino quaedam visibilia sacramenta, divinarum promissionum protestativa, vel mysteriorum redemptionis nostrae rememorativaj brevi horum omnium fides et memoria in genere humano concidisset. Hinc est quod Dominus noster a discipulis discessurus, tradendo sacramenta corporis et sanguinis sui celebranda, dixit: « Hoc facite in meam commemoratio7iem », quasi volens providere ne excideret apud nos recordatio mortis suae, et invisibiHum bonorum quae nobis attulit redemptio. Hinc etiam Paulus ait: « Quotiescumque enim « manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini « annuntiabitis donec veniat ». Hoc namque modo, visibile sacramentum dominicae passionis quotidie celebrantes, pretium salutis nostrae quotidie sub oculis habemus, et quotidie mente revolvimus; alias sequeretur mox neglectus, ac demum obhvio. Secunda congruitatis ratio sumi debet ex praesenti conditione naturae humanae quoad voluntatem. Homo enim superbe a Deo recedendo, sese inordinate subiecerat sensibilibus, in quibus post originalem lapsum fere immergitur eius affectus. Ratione igitur habita huiusmodi deordinationis in quam per superbiam incurrerat, convenientissimum fuit ut sensibihbus rebus tanquam Dei instrumentis ordinate iam atque humiUter sese subiiciendo, iustitiam recuperaret. Revera, tota sacramentorum oeconomia ad domandam superbiam dirigitur, iuxta illud catechismi ad parochos : « Humanae mentis superbiam edomant ac « comprimunt sacramenta, nosque ad humiHtatem exercent, dum « sensibiHum elementis subiicere nos cogimur ut Deo obtem- « peremus, a quo ante impie defeceramus ut mundi elementis « serviremus ». Propterea mundani homines huic oeconomiae

DE NECESSITATE SACRAMENTORUM 43

tamquam vanae cuidam ac puerili disciplinae ex toto contradicunt. Sed ex hoc praecise convenientia eius elucet etiam magis. Quis enim nesciat omnem dispensationem nostrae salutis debuisse fundari supra eversionem eius quod maximum est in ordine ad regnum Dei impedimentum ? Id certe velut in epigrapho expressum habes, cum primum Verbi incarnati apud nos adventus annuntiabatur: Natus est vobis hodie Salvator, aiebat angelus ad pastores. Et hoc vobis signum : hivenietis infantem pan7iis involutum et positiim in praesepio, En tibi breve capitulum in quo tota nostra religio continetur. Invariatum namque manet et in finem usque manebit signum Salvatoris, qui nunc in sacramentis sub viHbus pannis sensibilium elementorum abscondit virtutem suam, imo et personam, ut tahs semper inveniatur, qualem se in Bethleem nascens, agnoscendum adorandumque exhibebat. Et quisquis humiles illos incarnati Verbi pannos superbia elatus contempserit, ipse se a divinorum consortio eo ipso excommunicabit, fietque hospes testamentorum, promissionis spem non habens, et sine Deo in hoc mundo. Etenim indebitae subiectioni ad sensibiha quae ex peccato orta ad peccatum trahit, debuit opponi subiectio plena humihtatis et reverentiae erga Deum, « cuius imperio salutem quaerit homo in inferiori- « bus se, etsi non ab illis, sed per illa a Deo » (^).

Tertia denique congruitatis ratio sumi debet ex praesenti conditione naturae humanae quantum ad actionem. Est enim homo lapsus maxime propensus ad actiones exteriores et corporales. Ergo convenientissime proposita sunt ei corporaha exercitia in sacramentis, quibus salutariter exerceatur ad evitanda superstitiosa exercitia quae consistunt in cultu daemonum, vel quahtercumque noxia quae consistunt in actibus peccatorum. Sane vero, suavis providentiae modus exigit ut naturaHs propensio non comprimatur, sed ad rectum ordinem reducatur, si quando contingat eam ad nociva deflectere. Propensio autem qua homo potissimum fertur in actiones exteriores, per se naturahs est, etsi de facto sit peccati sequela propter amissionem

(') Magist. Sent. 1. 4, Dist. i.

44 QUAEST. LXI.

integritatis qua menti suberant inferiores animae vires, et ipsi animae corpus. Caeterum praefatam propensionem contestatur ipse diabolus, qui semper procuravit subiicere sibi homines per quorumdam mysteriorum sive sacramentorum celebrationes. Nam antiquitus tot instituerat mysteriorum genera, quot falsas constituerat divinitates, Apollinem dico, et Saturnum, et Bacchum, et Cererem. Quin et sub initiis christianae religionis, mimicam sacramentorum nostrorum imitationem apud suos introduxerat, teste Tertulliano de Praescript. c. 40: « Diaboli sunt partes « intervertendi veritatem, qui ipsas quoque res sacramentorum « divinorum, idolorum mysteriis aemulatur. Tingit et ipse quos- « dam, utique credentes et fideles suos ; expositionem delicto- « rum de lavacro repromittit. Et si adhuc memini, Mithra signat « illic in frontibus milites suos. Celebrat et panis oblationem, « et imaginem resurrectionis inducit, et sub gladio redimit co- « ronam ». Denique et nostris temporibus habet apud liberos Muratores et Spiritistas et Magnetizantes, quorum doctrina ut cancer serpit, infinita sacramenta initiatoria. Ex his omnibus ostendilur, quam conveniens fuerit in praesenti ordine sacramentorum institutio. Verum :

§ 2.

Ante peccatum esse non debuerunt, utpote praeter et contra ordinem in statu innocentiae exsistentem.

Ratio est quia sacramentorum usus importat quamdam dependentiam subiectionis, quantum ad animae perfectionem, a corporalibus rebus, quibus mediantibus, homo sanctificatur et eruditur. Sacramenta enim sunt, tum instrumenta per quae Deus influit gratiam in anima, tum etiam normae sensibiles artificiales per quas regulamur ad supernaturaHum rerum qualemcumque conceptionem ; et sub utroque respectu non conveniunt nisi homini sub dominatione sensibihum constituto. Sed in statu innocentiae superiora inferioribus dominabantur, et nullo modo dependebant ab eis dependentia subiectionis. Ergo contra ordinem huius status fuisset usus sacramentorum.

DE NECESSITATE SACRAMENTORUM 45

Hic autem nota diligenter, totam vim argumenti in hoc sitam esse, quod sacramenta congruunt homini, prout habenti dependentiam a sensibihbus, non qualemcumque, sed subiectionis sive submissionis, Considerandum enim est, dari posse dependentiam merae necessitatis quae nullam infert subiectionem; nam certe pictor in exercitio suae artis pendet a penicillo quo indiget ad pingendum ; non tamen pendet quasi subiectus, sed magis quasi movens et dominus. Si vero ulterius indigeret pictura ab extrinseco praemonstrata, tamquam exemplari imitando et norma regulante conceptionem artis, esset tunc subiectionis etiam dependentia. Porro in statu innocentiae anima certe intelHgebat per conversionem ad phantasmata, et per species a sensibiHbus abstractas; hoc enim ita naturale est homini, ut non pertineat ad positivos defectus quos integritatis donum impediebat. Verum phantasmatibus a rebus sensibilibus acquisitis usus fuisset homo innocens tamquam sibi subiectis, et verbis doctrinae tanquam connaturali medio communicationis conceptuum. Nullo autem modo tunc dependebat intellectus ab inferioribus se, velut sub eorum captivitate positus. Idemque dicendum de affectu voluntatis. Quia igitur rationes in prima parte allatae procedebant ex consideratione naturae in sensu composito defectuosae illius subiectionis quam homo peccando incurrit, consequitur quod sacramentorum oeconomia non fuisset in harmonia cum propria ratione status qui peccatum antecessit.

Accedit quod in statu innocentiae gratia fuisset congenita homini ; non ergo debuissent esse sacramenta ad primam infusionem gratiae; sed nec ad augmentum eius, quia res ex iisdem principiis perficiuntur, ex quibus innascuntur. Accedit iterum quod quoties ad perfectionem aHcuius rei oportet addere ahquid ultra id quod requirit ordo iHius naturae secundum se consideratae, hoc accidit ad subveniendum aHcui. defectui, sicut cum simpHci cibo nutritivo addi debet digestivorum condimentum. Ex ordine autem naturae humanae quoad sanctificationem supernaturalem, nihil aHud per se requiritur praeter influxum Dei, et gratiam et virtutes ; non autem requiruntur res corporales ex quibus hominis sanctificatio dependeat. AHunde vero in statu

46 QUAEST. LXI.

innocentiae, quantum erat ex vi huius status, nullus fuisset defectus cui oportuisset subvenire (^). Ergo iterum, modus sanctificationis humanae huic statui harmonice consonans fuisset per Dei influxum, nullo interposito instrumento corporeo.

Recte igitur S. Thomas constanter docuit sacramenta esse ex propria sua ratione, in peccati remedium. « Medicina, inquit « art. 2 in argumento sed contra, non est necessaria nisi aegroto, « secundum illud Matth. IX: Non est opus sanis medicus, Sed « sacramenta sunt quaedam spirituales medicinae quae adhiben- « tur contra vulnera peccati. Ergo non fuerunt necessaria ante « peccatum ». Et catechismus Conc. Trid. part. 2, c. 1, n. 14, dicit: « Tertia causa (cur sacramenta institui oportuerit), fuit « ut illa tanquam remedia, ut scribit S. Ambrosius, atque evan- « gehci Samaritani medicamen, ad animarum sanitatem vel re- « cuperandam vel tuendam praesto essent ». Et haec quidem, quod attinet ad convenientiam oeconomiae sacramentorum. Sed iam ad doctrinae complementum superest ut in statu naturae lapsae duas insignes temporum differentias consideremus. Hinc:

THESIS IV

(Art. 3-4).

Tam ante quam post Christum oportuit esse sacramenta, non tamen eadem ante et post, sed alia omnino atque alia, prout Redemptor adhuc venturus sperabatur, vel iam creditur advenisse.

Videretur tamen dicendum quod ante Christi adventum, non debuerunt esse sacramenta. Si qua enim sit sacramentorum necessitas, non attenditur nisi in ordine ad consequendam interiorem sanctitatem, quae sola ad animae salutem confert. Sed non potuerunt esse ante Christum sacramenta causativa interioris gratiae, uti inferius q. 62, a. 6, ostendetur. Ergo, etc.

(') S. Thom. in IV, D. 2, q. 2, a. i.

DE NECESSITATE SACRAMENTORUM 47

Imo vero videri posset sacramenta etiam christiana esse excludenda, quia vel sunt iniuriosa efficaciae redemptionis iam consummatae, vel certe non conveniunt perfectioni status Novi Testamenti, in quo, ut Apostolus dicit ad Gal. IV-3, non sumus amplius sub elementis mundi servientes.

Praeterea sacramentorum mutatio importat mutationem in religione, cum tamen oporteat divinam religionem esse unam, et inde ab initio sibi ipsi semper constantem permanere. Saltem igitur dicendum est, non debuisse nova sacramenta antiquis succedere.

Sed contra : Tam in veteri quam in Novo foedere sacramenta fuerunt de facto a Deo instituta, et quidem diversa pro temporum diversitate; quidquid autem a Deo est, ordinatum et summe conveniens est.

Et re quidem vera, sicut ex rationibus in propositione praecedenti primo loco expositis liquet, sacramentorum necessitas potissimum oritur ex necessitate conservandi in genere humano fidem promissionum et mysteriorum quae ad nostram sanctificationem, supernaturalemque vitae aeternae destinationem spectant. Sed non minus ante quam post Christum oportebat conservari fidem, quae totius religionis revelatae basis est et fundamentum. Ergo conveniebat ut ante et post adventum Christi sacramenta essent. Nunc vero, cum Christus sit fons et auctor gratiae, iuxta illud loan. I : « Gratia et veritas per lesum Chri- « stum facta est », necesse fuit ut sacramenta nostra, utpote a Christo instituta et ab ipso vim habentia, forent valde diversa, sive quoad modum significandi, sive quoad efficaciam, ab iis sacramentis quae comparabantur ad ipsum ut ad causam finalem tantum, utpote ordinata ad futurum eius adventum annuntiandum, et ad sanctificationem conferendam quae esset praefigurativa sanctitatis interioris per eius passionem promeritae. Recte igitur S. Thomas, in IV, D. 1, q. 1, a. 2, q. 5: « Ea- « dem est fides modernorum et antiquorum, ut Augustinus dicit, « quia quem illi credebant venturum, nos credimus iam venisse. « Et ideo, cum sacramenta fidei respondeant sicut protestatio- « nes ipsius, oportet quod sicut antiqui Patres redemptionis

48 QUAEST. LXI.

« Christi participes effecti sunt per sacrainenta quae erant signa « futuri, ita et in nos redemptio eius perveniat, mediantibus « aliquibus sacramentis significantibus quod iam factum est, « quae sunt sacramenta novae Legis ».

Ad i"'" ergo dicendum quod prima et potissima ratio necessitatis sacramentorum in praesenti statu, non tam est actualis consecutio interioris gratiae, quam conservatio fidei promissionum Dei per caeremonias et sanctificationes ad cultum publicum pertinentes. Unde Augustinus considerans quod in statu historico generis humani, omnis rehgio seu vera seu falsa, fundatur in fide cuiusdam supernaturalis communicationis Dei ad homines, 1. 19 cont. Faustum, c. 11, ait : « In nuUum nomen « rehgionis seu verum seu falsum, coagulari homines possunt, « nisi aliquo signaculorum vel sacramentorum visibiHum con- « sortio colligentur ». Caeterum, nec in antiquis sacramentis omnino deerat consecutio gratiae interioris, tametsi non in vi signi significantis, sed ex vi fidei significatae, prout suo loco ostendetur. Et ideo S. Thomas ubi supra, non dubitavit dicere quod antiqui Patres redempiionis Christi participes effecti sunt per sacramenta quae erant signa futuri.

Ad 2"™ dicendum quod Christus Redemptor non obtulit merita et satisfactionem suam ad hoc ut omnes homines statim, nullisque interpositis mediis, in pristinam gratiam restituerentur ; sed voluit esse particulares causas quibus ad singulos virtus universalis redemptionis proveniret. Non ergo per sacramenta derogatur dignitati et efficaciae passionis Christi, quandoquidem, ut dicitur infra, Quaest. 61, a. 5: « Sacramenta Ecclesiae vir- « tutem habent ex passione Christi, cuius virtus nobis copula- « tur per susceptionem sacramentorum ; in cuius signum de « iatere Christi pendentis in cruce fluxerunt aqua et sanguis, « quorum unum pertinet ad baptismum, ahud ad eucharistiam, « quae sunt potissima sacramenta ». — Rursus, cum dicitur Gal. IV-3, nos iam non esse sub elementis mundi servientes, sermo est de elementis egenis et vacuis, cuiusmodi erant sacramenta legaHa, non autem nostra quae gratiam continent et causant. — Similiter cum Lex nova vocatur veritas, per hoc non

DE NECESSITATE SACRAMENTORUM 49

excluditur quin adhuc respectu caelestis gloriae sit umbris et figuris obvelata. Quo fit ut nostra sacramenta perfectissime respondeant et congruant statui legis evangelicae, dum continent quidem veritatem bonorum supernaturalium, adhuc tamen sub velamine sacrorum signaculorum propositam. Unde super dictum Apostoli, Heb. X-1, pulchre commentatur S. Thomas, 1-2, q. 101, a. 2, in hunc modum : « In statu futurae beatitudinis « intellectus humanus ipsam divinam veritatem in seipsa intue- « bitur; et ideo exterior cultus non consistet in aliqua figura, « sed solum in laude Dei quae procedit ex interiori cognitione « et affectione, secundum illud Isai. LI : Gaudium et laetitia « invenietur in ea, gratiartim actio et vox laudis. In statu au- « tem praesentis vitae non possumus divinam veritatem in seipsa « intueri, sed oportet quod radius divinae veritatis nobis illuce- « scat sub aliquibus sensibilibus figuris, sicut Dionysius dicit in « c. 1 Caelest. Hier., diversimode tamen secundum diversum « statum cognitionis humanae. In veteri enim Lege, neque ipsa « divina veritas in seipsa manifesta erat, neque etiam propalata « erat via ad hoc perveniendi, sicut Apostolus dicit ad Heb. IX. « Et ideo oportebat exteriorem cultum veteris legis non solum « esse figurativum futurae veritatis manifestandae in patria, sed « etiam esse figurativum Christi qui est via ducens ad illam « patriae veritatem. Sed in statu novae legis haec via iam est « revelata. Unde hanc praefigurari non oportet sicut futuram, « sed commemorari oportet per modum praeteriti vel praesentis ; « sed solum oportet praefigurari futuram veritatem gloriae non- « dum revelatam ; et hoc est quod Apostolus dicit Heb. X-1 : « Umbram habens Lex futurorum bofiorum, non ipsam imagi- « nem rerum. Umbra enim minus est quam imago, tamquam « imago pertineat ad novam Legem, umbra vero ad vete- « rem (^) ».

(^) Ad rem Ambrosius, in Psalm. 38, n. 25: « Primum igitur umbra « praecessit, secuta est imago, eritveritas. Umbra in Lege. imago vero « in Evangelio, veritas in caelestibus. Umbra Evangelii et Ecclesiae « congregationis in Lege, imago futurae veritatis in Evangelio, veritas « in iudicio Dei. Ergo, quae nunc celebrantur in Ecclesia, eorum umbra

De E.clesiae Sacramentis. Tom. I. 4

50 QUAEST. LXI.

Ad 3"°^ deniqiie dicendum, non esse inconveniens quod Deus diversa sacramenta disposuerit secundum congruentiam temporum diversorum. Tantum enim abest quin mutatio ista ponat defectum aliquem in divina religione, ut e contra, multo splendidior in hac ipsa varietate unitas appareat; nam unitas non tam in materiali uniformitate consistit, quam in habitudine ad unum commune principium. Unde Augustinus, 1. 19 contra Faustum, c. 16: « Adversus calumniosam imperitiam Fausti « demonstrare suffecerit, quanto errore delirent qui putant, si- « gnis sacramentisque mutatis, etiam res ipsas esse diversas, « quas ritus propheticus praenuntiavit promissas, et quas ritus « evangeHcus annuntiavit impletas... Si enim soni verborum « quibus loquimur pro tempore commutantur, eademque res « aliter enuntiatur facienda, ahter facta, (sicut ista ipsa duo « verba quae dixi, facienda et fada^ nec paribus morarum in- « tervallis, nec iisdem vel totidem litteris syllabisve sonuerunt), « quid mirum si aliis mysteriorum signacuHs passio et resur- « rectio Christi futura promissa est, aHis iam facta annuntiatur, « quandoquidem ipsa verba, Juturum et factum, passurus et « passus, resurrecturus et resurrexit, nec tendi aequaHter, nec « simiHter sonare potuerunt? Quid enim sunt aHud quaeque

« erat in sermonibus prophetarum : umbra in diluvio, umbra in rubro « mari, quando baptizati sunt patres nostri in nube et in mari ; umbra « in petra, quae aquam fluxit et populum sequebatur. Nonne illud in « umbra erat sacrosancti huius mysterii sacramentum?... Sed iam di- « scessit umbra noctis et caliginis ludaeorum, dies appropinquavit Ec-

< clesiae. Videmus nunc per imaginem bona, et tenemus imaginis bona. « Vidimus principem sacerdotum ad nos venientem, vidimus et audi- « vimus offerentem pro nobis sanguinem suum : sequimur ut possumus, « sacerdotes, ut offeramus pro populo sacrificium...; quia etsi nunc « Christus non videtur offerre, tamen ipse offertur in terris, quando

< Christi corpus offertur, imo ipse offerre manifestatur in nobis, cuius « sermo sanctificat sacrificium quod offertur, Et ipse quidem nobis apud « Patrem advocatus assistit, sed nunc eum non videmus ; tunc videbi- « mus, cum imago transierit, veritas venerit. Tunc iam non speculum, « sed facie ad faciem ea quae sunt perfecta videbuntur. Ascende ergo, « homo, \\ caelum, et videbis illa quorum umbra hic erat, vel imago ».

DE NECESSITATE SACRAMENTORUM 5I

« corporalia sacramenta, nisi quaedam quasi verba visibilia, « sacrosancta quidem, verumtamen mutabilia et temporalia? « Deus enim aeternus est, nec tamen aqua et omnis illa actio « corporalis quae agitur cum baptizamus, aeterna est... Haec « omnia fiunt et transeunt, sonant et transeunt ; virtus tamen « quae per ista operatur, iugiter manet, et donum spirituale « quod per ista insinuatur, aeternum est... Qui ergo venit Le- « gem et Prophetas non solvere, sed adimplere, ipsa adimple- « tione abstulit ea per quae adhuc promittebatur implendum « quod iam constat impletum ; tamquam si verba ista tolleret, « nasciturus , passurus, resurrccturus , quae cum haec futura es- « sent, recte dicebantur, et institueret dici, natus est, passus est, « resurrexzt, quae illis completis, et ob hoc ablatis, recte di « cuntur ».

Nota, celebrem exstitisse controversiam Hieronymum inter et Augustinum, circa cessationem legaHum saciamentorum. Hieronymus enim distinguebat solum duo tempora ; unum ante passionem Christi, in quo legaha erant viva, id est, obhgatoria ; alterum post passionem Christi, in quo statim, et nuha mora interposita, inceperunt esse, non solum mortua, verum etiam mortifera, ita ut sine peccato amplius non potuerint servari ab iis omnibus ad quos gratia Novi Testamenti manifeste fuerat divulgata. Sed occurrebat difficultas, quia Act. XVI, Paulus circumcidit Timotheum, et Act. XXI-27, dicitur quod idem apostolus, lacobi consiHum secutus, assumptis viris, purificatus cum illis intravit in templum, annuntians expletionem dierum purijicationis, donec offerretur pro u?ioquoque eorum oblatio. Cui difficultati satisfieri existimabat Hieronymus, dicendo quod apostoh nunquam legaha observaverunt post Christi passionem secundum rei veritatem, sed solum quadam pia simulatione, ne scihcet scandaHzarent ludaeos, et eorum conversionem impedirent ; quae quidem simulatio sic intehigenda est, non quidem ita ut illos actus vere non facerent, sed quia non faciebant tamquam legis caeremonias custodientes, sicut si quis ablutionem perageret propter munditiam corporalem, non causa legahs purificationis observandae.

52 QUAEST. LXI.

At vero, cum indecens videatur quod apostoli occultarent propter scandalum ea quae pertinent ad veritatem vitae et doctrinae, ideo potius distinguenda sunt post Augustinum, epist. 40, tempora tria : unum ante Christi passionem, alterum post passionem Christi, sed antequam Evangelium fuisset perfecte divulgatum, tertium post divulgationem Evangelii, capta Hierosolyma sub Vespasiano et Tito, temploque funditus destructo. In primo legalia sacramenta fuerunt viva et obligatoria; in secundo fuerunt mortua, sed nondum mortifera; in tertio demum mortua simul et mortifera. Fuit igitur tempus intermedium in quo legalia << observari poterant a ludaeis ad fidem conversis, non « spem in ipsis ponentibus, quasi alicuius virtutis essent, aut « quasi sine eis gratia Christi non sufficeret ad salutem, sed « ne omnino videretur Lex vetus reprobanda, si statim quasi ido- « lolatria fugeretur ; et ideo hoc modo erat mater Synagoga dedu- « cenda ad tumulum cum honore... Medio ergo tempore Petrus « et Paulus et alii apostoli legaHa observabant, non simulatorie, « sed vere. Petrus tamen incaute se habuit in observatione le- « gahum, nimis condescendens ludaeis ilHs qui legaHa obser- « vanda esse dicebant, ita ut aHqui eius exemplo inducerentur « ad ea observanda quasi necessaria; et ideo vere reprehensi- « biHs erat, et Paulus vere et non dispensative ipsum reprehen- « dit » (/).

Nec obstat quod sacramenta legaHa protestabantur redemptionem Christi prout futuram. Nam in tempore iHo intermedio de quo mox dictum est, non observabantur ab apostoHs tanquam adhuc viva, seu ratione significationis iam exstinctae, sed « ob reverentiam Dei, tamquam aHquid pro aHquo tempore in- « stitutum a Deo, quod nondum erat omnino abrogatum et « factum nocivum. Sed post perfectam pubHcationem, quando « praedicatum est taHa sacramenta esse abrogata, et esse nociva, « non Hcet ipsa observare, propter eorum abrogationem et si-

(') S. Thom. in IV, D. i. q. 2, a. 5, q. 3. — Opinionem Hieronymi vide in epistola eius 75, tum in commentario super ep. ad Galat. c. 2.

DE NECKSSITATE SACRAMENTORUM 53

« gnificatlonem falsitatis. Cum ergo instatur quod etiam ante « publicationem evangelii, sacramenta legalia significabant Chri- « sti incarnationem et passionem esse futuram, dicitur quod licet « ipsa sacramenta sint primo instituta ut slc significarent, tamen « observantes ea pro illo tempore medio, non intendebant illam « significationem, sed tantum reverentiam ad Deum, quod tunc « licebat, eo quod non esset ostensum (sufiicienter) illa non de- « bere observari. Facta autem perfecta publicatione, non excu- « satur ea observans propter Dei reverentiam, quia non licet « contra Dei legem propter Dei reverentiam agere ; et dum « quis ea observat, contra evangelicam doctrinam pertinaciter « agens, profitetur facto se iudaizare, et profiteri Christum esse « nasciturum et passurum, non autem esse natum et passum, « sicut et illa sacramenta ad hoc fuerunt a Deo instituta ». Ita Ferrariensis, in 1. 4 c. Gentes, c. 57, circa finem.

Hactenus de necessitate sacramentorum, sive ante, sive post Christum. Sequitur nunc principalis disputatio de eorum causahtate atque efiectu.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM

QUAEST. LXII-LXIII.

Deinde dicendum est de effedu sacramentorum, et maxime quidem sacramentorum Novae Legis. Hinc, cum de efficacia sacramentali nunc sermo sit, non amplius considerantur sacramenta ipsa secundum quod sunt rememorativa praeteritae redemptionis, vel prognostica futurae gloriae, sed prout de praesenti significant interiorem sanctificationem, eamque significando conferunt. Porro sanctificatio ista dupliciter potissimum sumitur: primo quidem pro eo quod est hominem fieri deiformem, hoc est divinae consortem naturae per gratiam ; deinde vero pro eo quod est ipsum mancipari et consecrari ad cultum Dei secundum ritum christianae religionis, per impressionem characteris. Et haec duo non sunt disparata, sed unum exigit aliud : scilicet character exigit gratiam, quatenus nemo sine gratia habituaU potest rite et ut par est, vel suscipere vel tradere ea ad quae character ordinat, ut postea dicetur. Primum ergo dicendum de effectu nobiliori, qui est gratia (Q. 62) ; tum de effectu secundario, qui est character (Q. 63). Sed nota bene, characterem non dici effectum secundarium ex hoc quod consequenter vel solum concomitanter se habet ad gratiam in ordine efficientiae ; imo in ordine efficientiae character medius est inter sacramentum exterius et gratiam ('). Dicitur itaque secundarius effectus, quia gratia est prior in ordine finis et dignitatis.

(^) « Duplex est efFectus baptismi; primus est res et sacramentum, « scilicet character... Alius effectus est, qui est res et non sacramen- « tum, scilicet gratia... In baptismo imprimitur character, qui est itn- « mediaia causa disponens ad gratiam, et ideo, cum fictio non auferat « characterem, recedente fictione quae effectum characteris impediebat, « character qui est praesens in anima, incipit habere effectum suum », id est, effectum gratiae. Ita S. Thom. in IV, Dist. 4, q. 3, a. 2, quaest. i et 3. — Nec aliam doctrinam habet in Summa theologica, 3.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 55

QUAEST. LXII.

DE PRINCIPALI EFFECTU SACRAMENTORUM QUI EST GRATIA

Cum in praesenti quaestione de causis et variis earum generibus frequens occurrat mentio, item de opere quod dicitur operantis, et de opere, ut aiunt, operato, item de obice seu fictione qua fructus gratiae impeditur, et de dispositionibus ad dictum fructum requisitis; rursus quia de modo causalitatis sacramentorum acres prodierunt in scholis controversiae et sententiae diversissimae, quae ipsa sua diversitate confusionis periculum creant et claritati expositionis plurimum obsunt: visum est de his omnibus generales quasdam notiones partim philosophicas et partim historicas praemittere; sunt enim ad rectam dicendorum intelhgentiam valde necessariae, et toti disputationi conveniens lumen afferent. Hinc :

§ 1-

De causis, et variis earum generibus.

In hoc capitulo agendum erit de divisione causarum generatim; postea vero, speciah modo, de causa efiiciente instrumentah* ad quam pertinent sacramenta.

1. De divisione causarum generatim. — Causa generatim est id quod respondet quaestioni quare, vel propter qiiid, et quia ly propter importare potest multiphcis generis habitu-

q. 69, a. 10 in corp. : « Cum aliquid generatur, simul cum forma re- « cipit effectum formae, nisi sit aliquid impediens, quo remoto, forma « rei generatae perficit suum effectum. Et similiter quando aliquis ba- « ptizatur, accipit characterem quasi formam, et consequitur proprium « effectum qui est gratia remittens omnia peccata. Impeditur autem « quandoque per fictionem ; unde oportet quod, remota ea per poeni- « tentiam, baptismus statim consequatur suum effectum ».

56 QUAEST, LXII.

dines, multiplex etiam causae genus est. In primis, cum rationes rerum investigantur, quaestio fieri non potest nisi de principiis constitutivfs quibus intrinsece constant, vel de principiis extrinsecis a quibus dependent, et ideo causae dividuntur adaequate in inirinsecas et extrinsecas.

Rursus, causae intrinsecae sunt, vel id ex quo aliquid fit et est ei inexsistens, (puta materia prima respectu rerum naturalium, materia secunda respectu artefactorum, itemque quodlibet subiectum quod forma perficitur, respectu compositi), vel id quo aliquid est determinatum ad specialem rationem entis, sive sit forma substantialis qua ens corporeum determinatur ad unam speciem in genere substantiae, sive sit forma accidentalis qua res in suo primo esse iam constituta, determinatur ad participandum esse secundum quamdam perfectionem sibi superadditam. Et sic attenduntur duo genera causarum, videlicet causa materialis, et causa formalis. Ad causam autem materialem reductive pertinent dispositiones, quibus subiectum praeparatur ad formae susceptionem.

Causae vero extrinsecae quae condividunt causam in communi, illae sunt, ut dictum est, a quibus res pendent tamquam ab exteriori principio. Porro principium exterius nonnisi dupliciter iterum consideratur. Etenim, vel est id quod influit agendo seu operando, vel est id quod influit ut apprehensum, scilicet per modum obiecti, sola sui apparitione in consideratione intellectus. Et si quidem sermo sit de causa quae per suam operationem est principium vel mediatum vel immediatum exsistentiae rei, sic habetur causa quae dicitur efficiens, Si vero sermo sit de causa quae movet per modum obiecti, ut apprehensa ab intellectu, adhuc distinctione opus est. Vel enim influit ut norma ad cuius similitudinem agens operatur eflectum, et sic est causa quae dicitur exemplaris. Vel influit ut bonum seu appetibile movens agentem ut gratia sui aliquid faciat, et sic est causa Jinalis. Verum, quia exemplar est quaedam forma extrinseca quam intrinseca rei exemplatae forma imitatur, ideo causam exemplarem solent annectere causae formali, et sic remanent

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 57

quatuor causarum modi, ad quos vel formaliter vel reductive pertinet quidquid habet rationem causae (^).

Cum igitur ad genus efficientis pertineat omnis et sola causa quae actione sua, formaliter qua actio est, influit in effectum, considerandum est non unam esse rationem secundum quam aliquid potest comparari ad aliud ut efficiens ipsum. Hinc, tum ex parte virtutis qua agit, tum ex parte modi quo attingit effectum, accipitur causae efficientis subdivisio. — Si enim virtutem agendi consideres, sic causa efficiens dividitur in principalem et instrumentalem. Principalis illa est quae ex virtute sibi propria, id est habente esse completum in ipsa, proportionatum sibi effectum operatur (^). Instrumentalis vero, quae operatur ad ef-

(^) Videri quidem posset causam meritoriam ad nullum genus praedictorum esse reductibilem, ac ideo, specialem omnino categoriam constituere. Sed contra est, quod S. Thomas de Verit. q. 29, a. 6, reducit causam meritoriam ad causam efficientem disponentem: « Meritum, inquit, « est causa praemii, non quidem per modum finalis causae..., sed ma- « gis secundum reductionem ad causam efficientem, in quantum meri- « tum facit dignum praemio, et per hoc ad praemium disponit ». — Distinctione tamen hic opus est, quia haec vera sunt de merito respiciente iustitiam distributivam, per quam datur merces secundum dignitatem in ipsa persona praemiata existentem. Tunc enim opus meritorium facit in subiecto hanc ipsam dignitatem quae est dispositio appellans praemium, et non potest esse tempore posterius, eo quod impossibile est ut causa aliqua efficiens sit tempore posterior suo effectu. Porro hoc modo ordinantur ad mercedem merita personalia. — Sed alia conditio est meriti respicientis iustitiam quasi commutativam, per quam datur tantum pro tanto, non attendendo dignitatem subiecti cui confertur meriti praemium ; quo in genere fuit meritum Christi pro nobis hominibus. Tunc ergo meritum non reducitur ad causam efficientem, sed magis ad causalitatem finis, quia influit pure et simpHciter ut id cuius gratia, et propter cuius bonitatem datur merces. Et sic meritum potest esse tempore posterius suo effectu, apud eum praemiatorem cui omnia futura praesentia sunt. Vide S. Thomam, in II, D. 27, a. 4, ad 2^^, ubi praemissa distinctio clarissime exponitur.

i^) Virtus propria non intelligitur virtus quam agens habet a se ; sic enim nulla creatura posset esse causa principaHs. Neque etiam est sola virtus fluens ex principiis essentiae ; secus dicendum foret habitus infusos non habere esse completum in anima, et hominem per eos operari mere instrumentaHter, quod constat esse falsum, ut expresse docet

58 QUAEST. LXII.

fectlonem rei ut mota a principali agente, sicut calamus est causa scripturae, et cithara melodiae. — Si autem habitudinem ad terminum operatum spectes, tunc praeter divisionem in causam imperantem et exsequentem, quae vix in praesenti usui esse potest, occurrit alia causae efficientis divisio in perficientem et disponentem. Nam causa perficiens actione sua pertingit ad ultimam rei perfectionem ; causa vero disponens solummodo inducit in subiecto id quod est necessitas, quantum in se est, ad susceptionem formae, quo pacto homo generans est causa fihi. Non enim pertingit actio generantis ad efficiendam animam quae est a solo Deo per creationem, sed pertingit tantum ad inducendum in materia dispositiones exigentes animae rationalis infusionem. Verumtamen nota bene quod dispositio a qua sic dicta causa disponens denominatur, non est dispositio qua aliquid meram capacitatem ad formam consequitur, sed intelligi debet de eo quod formam etiam exigit atque omnino appellat. Sic enim et non aHter, inducens dispositionem potest cum veritate dici efficiens causa, non soHus dispositionis, verum etiam ipsius rei perfectae, prout in exemplo allato satis manifeste apparet. — Nota insuper, divisionem praedictam valere tam in ordine causae principaHs quam in ordine causae instrumentaHs. Nam certe peniciUus est causa picturae instrumentaliter perfedive, quia actio eius instrumentaHs pertingit ad ipsam formam artis inducendam. At verba quibus lex promulgatur, sunt causa operum legis instrumentaliter dispositive tantum, quia virtus eorum instrumentaHs non pertingit ad ipsa opera efficienda, sed solum ad obHgationem inducendam ex qua sequitur necessitas operandi secundum legem. Et simiH modo in physicis, semen est instrumentaHs causa hominis geniti, non quidem perfectiva, sed solum dispositiva. Quae omnia breviter et nervose more suo complexus est S. Thomas in IV, D. 1, q. 1, a. 4, q. 1, dicens : « Scien-

S. Thomas infra, Quaest. 63, a. 5, ad i»™. Ergo virtus propria nunc intelligitur omnis virtus quae vel est naturalis, vel connaturalis : naturalis, si fluat ex principiis essentiae ; connaluralis, si fluat ex aliquo perfecto habitu qui sit instar novae naturae. Utroque enim modo habet esse completum et absolutum in subiecto.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 59

« dum est quod causa efficiens dupliciter potest dividi. Uno « modo ex parte effectus, scilicet in disponentem quae causat « dispositionem ad formam ultimam, et perficientem quae in- « ducit ultimam perfectionem. Alio modo, ex parte ipsius cau- « sae, in agens principale et instrumentale ; agens enim prin- « cipale est primum movens, agens autem instrumentale est « movens motum ; instrumento autem competit duplex actio, « una quam habet ex propria natura, alia quam habet prout « est motum a primo agente... Sed sciendum quod actio in- « strumenti quandoque pertingit ad ultimam perfectionem quam « principale agens inducit, aliquando autem non. Semper tamen « pertingit ad aliquid ultra id quod sibi competit secundum « suam naturam, sive illud sit ultima forma, sive dispositio, « sicut qualitates activae et passivae elementorum pertingunt « instrumentahter ad formas materiales educendas de materia, « non autem ad productionem animae humanae, quae est ab « extrinseco ».

Tandem animadverto, quosdam theologos ponere causam moralem efficientem, intelligendo causam quae aliqua bonitate et dignitate vel qualitate sua affert rationem causae physicae intelligenti ad effectum physice producendum. Ita Card. Franzelin, de Sacr. in gen., Thes. 6, n. 2, post Lugonem, de Sacr., Disp. 4, Sect. 4, n. 33. Sed hoc non videtur admittendum, quandoquidem iuxta communem conceptum causa efficiens illa sola est, ut vidimus, quae per actionem formaliter qua actio est, causat. Atqui illud quod bonitate sua affert rationem causae inteUigenti ad effectum producendum, potest quidem esse materialiter actio seu operatio quaedam ; non tamen influit ut actio, sed ut bonum apprehensum, ac per consequens, pure et simpHciter per modum obiecti ; non ergo debet ulla ratione annumerari causis efficientibus. Nec sufficit dicere quod sic dicta causa moraHs efficiens « movet sua bonitate, quia est, finis au- « tem... non movet quia est, sed eius bonitas apprehensa mo- « vet ut sit » (^). Nam profecto finis ultimus in cuius virtute

(^) Franzelin, ubi supra.

6o QUAEST. LXII.

movent omnes alii fines, non movet ut sit, sed quia est. Praeterea differentia assignata valde materialiter se habet ad formalem rationem et modum causandi. Sive enim bonitas apprehensa iam sit in natura rerum, sive non sit, semper tamen eodem modo movet, sola scilicet sui praesentia in consideratione intellectus, non autem per modum operantis, prout requiritur ad rationem efficientiae (^).

Et haec quidem de causis in genere dicta sint. Nunc autem, quia iuxta Tridentinum, Sess. 6, cap. 7, sacramenta N. L. dicuntur causae instramentales iustificationis, de ipsa causa instrumentali specialiter agendum est, et ad hoc pertinet paragraphus sequens.

2, De causa efficiente instrumentali. — Instrumentum dicitur multipliciter. Dicitur quandoque improprie, et secundum meram analogiam sive simiHtudinem; sed haec acceptio ad praesentem indaginem non pertinet. — Dicitur autem proprie sensu latissimo, de omni movente moto quod eatenus agit quatenus agitur. Hoc modo creaturae omnes sunt instrumenta Dei quantum ad generalissimam agendi rationem, quia in tantum agunt in quantum a primo motore applicantur ad agendum. Hoc modo omnis qui destituitur habitibus infusis, est instrumentum Dei in actu supernaturali quantum ad rationem supernaturalitatis, quia in tantum supernaturaliter agit in quantum a Deo recipit motionem supplentem transeuntem defectum habitus. Hoc modo in-

(^) Nota hic diligenter quod non absolute reiicitur in praesenti causa moralis efficiens; absit. Nam certe qui iubet, qui mandat, qui suadet, qui consilium dat, uno verbo qui active influit id quod est proprium entibus voluntariis in quantum huiusmodi, talis verissime dicitur causa moralis efficiens. Sed qua ratione, quaeso, causa efficiens? Quia qui iubet, vere efficit in eo cui iubet, obligationem ex qua sequitur agendi necessitas. Quia qui suadet aut consilium dat, vere efficit in eo quem suadet, notitiam vel considerationem rationum ex quibus postea ille ad agendum se determinat. Quare, causa efficiens ibi non sunt rationes obiectivae quarum intuitu ponitur actus, sed est ipse persuasor qui id agit ut tales rationes in considerationem veniant. Ergo remove tur sohim causa moralis efficiens quam in medium proferunt adversarii, et quam dicunt causare per modum obiecti.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 6l

strumentum Dei est quoad ipsam specificationem actus, quisquis erumpit in actus indeliberatos ex instinctu Spiritus Sancti. Atque ita porro discurrendo, apparet latissimum esse campum moventibus motis, quibus semper propria inest instrumenti ratio. — Nostra tamen inquisitio non tantam amplitudinem habet. Non enim de quibuscumque moventibus motis nunc loquimur, sed de illis propriissime dictis instrume^itis quae a principali agente assumuntur ut medium ad aliquod operatum vel artefactum efficiendum ad extra, nam in hoc genere manifeste inveniuntur ea sanctificationis instrumenta quae sunt N. L, sacramenta.

Porro instrumentum hoc modo acceptum, illud est quod agendo actionem sibi competentem secundum propriam virtutem, pertingit ad effectum quod competit ei in quantum est motum a principali agente. Unde instrumenti operatio est duplex : una quae est ei connaturahs, sicut extendere atramentum est connaturahs operatio calami, et scindere connaturahs operatio serrae; aha quae est operatio eius instrumentahs, sicut facere scripturam extendendo atramentum, et inducere formam scamni secando hgnum. Et sicut operatio instrumenti est duplex, ita est duplex quo operatur; unum sibi proprium, quod est quahtas habens esse fixum et completum in eo, puta acuitas dentaturae in serra ; alterum a principah agente participatum, scihcet motus quo movetur ab arte, quique virtus instrumentalis dicitur, utpote constituens instrumentum qua tale in esse virtuoso seu effectivo principahs effectus. Notandum autem est, motum instrumentalem de quo nunc loquimur, non esse nisi eum quo movetur instrumentum ad operandum ultra virtutem sibi propriam, sibique inhaerentem. Etenim instrumenta artium duphci modo moveri contingit : uno modo simphci motu locah ; aho modo ad cooperandum arti, sicut instrumenta musicae sunt in potentia ad hoc ut sub quocumque impulsu sonum reddant, et ad hoc ut ab arte adhibita musicam efficiant. Per primum autem motum pure et simphciter apphcantur ad agendum id quod eis competit secundum virtutem propriam, et ideo non ihe est motus qui in praesenti attenditur; sed solum attenditur motus instrumenti ad causandum effectum artis in quantum

62 QUAEST. LXII.

huiusmodi, scilicet ipse passivus usus quo ars utitur instrumento, ipsumque veluti ingreditur.

Et exempla quidem hactenus proposita desumuntur ex physicis instrumentis, quibus ad omnem artefactorum effectionem indigemus; nec sane immerito, quia cum sint nobis notiora, imo notissima, facilius in eis inspicimus id quod ad communissimam instrumenti rationem spectat. Porro tria ibi notatu potissimum digna inveniuntur. Primum est, quod instrumentum debet aliquid operari de suo ; alias otiosa esset instrumenti assumptio. Unde S. Thomas, 1, q. 45, a. 5 dicit: « Causa secunda instru- « mentahs non participat actionem causae superioris, nisi in « quantum per ahquid sibi proprium dispositive operatur ad « effectum principahs agentis. Si igitur nihil ibi ageret secun- « dum illud quod est sibi proprium, frustra adhiberetur ad « agendum ». Alterum est, quod oportet virtutem instrumentalem subiectari in ipsissima actione qua instrumentum exsequitur proprium effectum; nam omne instrumentum « non perficit in- « strumentalem actionem, nisi exercendo actionem propriam ; « scindendo enim facit lectum » (^). Perficit, inquam, actionem instrumentalem exercendo actionem propriam ; quod sane intelhgendum est formahter seu per se, et non per accidens tantum, quia ea quae sunt per accidens, in rationibus rerum non attenduntur. Et certe, qui cantando ambulat et ambulando cantat, perficit unam operationem exercendo aham, sed mere concomitanter, ita ut ambae operationes per accidens coniunctae, in eodem subiecto inveniantur. Nunc autem non sic est de instrumento, cuius operatio propria se habet vehiti inchoative ad operationem instrumentalem (^). Atque hinc sequitur tertio, quod

(') S. Thom. 3, q. 26, a. 4, ad 1'^'^.

(^) Certe extensio atramenti, qiiae est propria calami operatio, se habet materialiter ad ordinatam compositionem linearum atramentalium, quae est operatio instrumentalis. Et sic discurrendo per omnia genera instrumentorum, apparebit quod actio propria et actio instrumentaHs nunquam possunt esse in alio atque alio ordine. Quae observatio est maximi momenti in praesenti ; cum enim propria operatio signorum qua talium, non sit actio physica, neque etiam physica esse poterit eorum

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 63

virtus instrumentalis inveniri debet in ipsa linea naturalis operationis instrumenti, tamquam certa eius modificatio vel elevatio: elevatio, inquam, cuius sit naturaliter capax, utputa ordo quidam in ea ab intelligentia rectrice impressus, vel aliquid aliud huiusmodi, sicut apparet in instrumentis picturae, musicae, scripturae, et generaliter in iis omnibus quae per organa sive coniuncta sive separata, ab arte efficiuntur. Neque hoc peculiare est instrumentis nostris, sed commune omnibus si modo vere instrumenta sint. Nam « actio alicuius, etiamsi sit eius ut instrumenti, « oportet ut ab eius potentia egrediatur » (^). Atqui non egrederetur ab eius potentia, si id quod addit actio instrumentalis supra simplex exercitium propriae virtutis instrumenti, aliquid aliud importaret praeter merum quemdam ordinem seu modum instrumento operanti ab agente principaH impositum. Unde ex hac consideratione concludit S. Thomas, nullam creaturam adhiberi posse in instrumentum creationis : « Cum omnis creaturae « potentia sit finita, inquit, impossibile est quod aliqua creatura « ad creationem operetur, etiam quasi instrumentum ; nam crea- « tio infinitam virtutem requirit in potentia a qua egreditur » (^), Et quia sub hoc respectu, de formis physicis quae non educuntur e potentia passiva materiae, eadem est ratio, ideo in sequentibus docet nullam creaturam adhiberi etiam posse ad produdionem animae humanae vel gratiae, ita quod ad ipsam substajiiiam formae productae eius actio se extendat (3). Nihilominus, cum formae istae habeant materiam in qua^ sive subiectum in quo, ideo addit agens creatum posse quidem esse causam instrumentaliter disponentem, non tamen instrumentaliter perficientem. Ex qua doctrina intelligi datur id quod Angelicus in quartum Sententiarum constanter docuerat dicens, sacramenta « ad effectum « ultimum qui est gratia, non pertingere etiam instrumentaliter

actio instrumentalis, sed solum inductiva alicuius quod absque physica transmutatione in subiecto recipiatur.

^) S. Thom., de Pot., Quaest. 3, a. 4, in corp.

(2) S. Thom., ibid.

(3) Ibid., ad 7^"^ et 8^™.

64 QUAEST LXIl.

« nisi dispositive, in quantum hoc ad quod instrumentaliter ef- « fective pertingunt, est dispositio quae est necessitas, quantum « in se est, ad gratiae susceptionem » (^). Sed de hoc ahas.

Interim vero dihgenter observandum est quod instrumenta quae deserviunt operationibus in extrinseca subiecta transeuntibus, (de quibus sohs in praesenti quaestio esse potest), in duas distinctas, easdemque valde notabiles categorias distribuuntur. Aha enim sunt, in quibus virtus instrumentahs a principah agente participata, ordinis est physici, valens per seipsam ad physicam immutationem materiae. Et non opus est muhum immorari in afferendis exemphs, quia ultro occurrunt in vulgaribus ihis artium instrumentis, a quibus omnis haec nostra disputatio initium duxit. Aha vero sunt virtutem habentia instrumentalem ordinis intentionalis ; virtutem dico quae solum valet, proxime saltem atque immediate, ad deferendas exterius intentiones, conceptiones, sive ordinationes intellectus. Et quoniam ad hanc categoriam pertinent sig?ia, de quorum genere sunt sacramenta, pecuharis de ea esse debet consideratio.

Hic igitur oportet in primis assignare propriam operationem huiusmodi instrumenlorum, nec a longe repetenda quaestionis solutio ; cuihbet enim statim manifestum est quod omne signum ex sibi propriis, ingerit suam speciem sensibus externis. Nunc autem ihud quod ingerit suam speciem sensibus externis, natum est per hoc ipsum aham speciem sive formam intentionalem ingerere, faciendo scihcet, iuxta celebrem Augustini definitionem, « ahquid ahud in cognitionem venire ». Verum distinctio hic est necessaria. Contingit enim uL species sensibus impressa connectatur cum aha ex natura rei, sicut videre est in signis naturalibus a quibus nunc omnino abstrahimus. Quandoque vero connexio non est nisi ex institutione, et tunc signum non habet ex propriis ut per speciem sensibus ingestam ingerat ahquid ahud, sed hoc habet tantummodo in quantum subest institutioni et dispositioni intehectus qui signo utitur. Unde praeter propriam operationem attenditur ibi operatio quaedam

(') S. Thom. in IV, D. i, q. i, a. 4, q. i.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 65

instrumentalis, ex virtute scilicet quae non residet in signo ut sibi connaturalis, sed ei ab intellectu movente inest. Et vocatur haec virtus vis spiritualis, « sicut et in ipsa voce sensibili est « quaedam vis spiritualis ad excitandum intellectum hominis, in « quantum procedit a conceptione mentis <> (^i). Sed quo sensu spiritualis dicatur, sano modo accipiendum est. Non enim somniare oportet physicam qualitatem, cum nulla res corporea, qualis est sonus ex ore emissus, subiectum esse possit spiritualis accidentis. Ergo vis spiritualis in casu, ab ipsa institutione et impositione ad significandum non distinguitur ; nam certe dicta institutio sive impositio transcendit ordinem materiae, et pertinet ad ordinem intentionum intellectus quae rebus etiam corporeis tanquam signis ipsi intellectui subiectis, affigi valent. Dicendum itaque quod signa sunt instrumenta intentionalia, ex propria quidem virtute speciem sui sensibus ingerentia, ex virtute autem instrumentaU reconditas intellectus conceptiones notificantia.

Sicut autem intellectus speculativus sua habet instrumenta ad proprias conceptiones exterius manifestandas, ita intellectus practicus ad suas ordinationes imponendas. Sed contingit quandoque quod intellectus practici ordinatio versatur circa physicam immutationem rei exterioris, et tunc intellectus immediate movet exsecutivas potentias, quae vicissim in sua operatione ad extra physicis instrumentis utuntur, sicut in omni opere artium videre est. Quandoque vero ordinatio rationis est de iis quae moderni moralia vocare solent, cuiusmodi sunt obhgationes, iurisdictiones, tituh, dignitates, deputationes ad certa munera, et aha simiha; nam haec omnia perficiuntur absque ulla physica immutatione rei circa quam fit ordinatio, sed tota eorum entitas consistit in ipsa intentione intehectus imperantis prout est subiecto veluti affixa, et in eo perseverat non revocata (^). Tunc igitur instrumenta intellectus practici iterum nihil ahud sunt aut esse possunt quam signa. Et hoc pacto, verba quibus lex promulgatur, rationem habent instrumenti quo in subditis obhgatio

(^) S. Thom. 3, q. 62, a. 4, ad i^m. {^) Lugo, de Sacr., Disp. i, Sect. 3, n. 35 et seq. De Ecclesiae Sacrameniis. Tom. I. 5

66 QUAEST. LXII.

legis inducitur. Hoc modo exterior sententia iudicis instrumentum est quo fit ius secundum quod debitum est ut reus puniatur, vel accusatus dimittatur. Hoc modo in omnibus contractibus scriptura vel orale verbum est instrumentum quo dominia transferuntur, acquiruntur tituli, etc. Porro propria huiusmodi signorum operatio, rursus eadem est quae supra fuit assignata; sed secundum quod subsunt et deserviunt imperio intellectus sub motione voluntatis, non solum ingerunt notitiam conceptae ordinationis, sed et ipsam ordinationem quam significant, exterius imponunt, et pro tanto signa pradica appellantur. Et nota bene quod signum practicum a simplici signo distinguitur, quia signum slmplex nullo modo est causa rei notificatae sed solius notificationis ; practicum vero non tantum notificat, sed ultra hoc causat passivam ordinationem qua subiectum in certa functione, certove munere vel iure, aut si quid aHud huiusmodi, constituitur {}).

Quae cum ita sint, iam sequitur conclusio praecipui momenti. Si enim propria operatio signorum in quantum huiusmodi, est ordinis intentionalis, (quippe consistit in ingerendo sui speciem sensibus), videtur necesse ut operatio eorum instrumentahs pertingat semper ad aHquid quod in eodem pariter ordine claudatur, nisi forte veHmus adstruere virtutem connaturalem et virtutem instrumentaiem quasi disparate se habentes ad invicem, et mere materiaHter in eodem subiecto coniunctas. Ex quo statim destrueretur notio instrumenti quam recta ratio nobis suppeditat, et constanter retinuit S. Thomas, ubicumque docet quod sacramenta corporaHa per propriam operationem quam exercent,

(^) Itaque diligenter notandum est quod, cum contradistinguitur ratio signi a ratione causae, sumitur signum per respectum ad rem significaiam ut taleni, quo pacto significatio nullo modo est causativa sive operativa. Nunc autem, si signum consideres per respectum ad notificationem rei significatae, sic semper est causa, vim habens excitandi intellectum, ut dicitur 3, q. 62, a. 4, ad i"'". Ultra hoc vero, si sit signum practicum, habet non solum notificare ordinationes rationis, verum etiam facere investituram earum, in quantum subest imperio eius qui potestate fungitur.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 67

efficiunt operationem instrumentalem ex virtute divina (^). Quapropter, si qua forma physica per signum practicum tamquam per instrumentalem causam inducta inveniatur, hoc esse non poterit nisi alterutro ex his duobus modis : Vel quia forma intentionaHs ad quam terminatur signi practici causalitas, involvit ut sui complementum aliquid physicum, sicut deputatio ad militiam apud nos involvit externum characterem seu habitum mihtarem ; quo fit ut causa inducens conscriptionem ad militiam, sit eo ipso causa exterioris etiam notae qua homo conscriptus insignitur. Vel quia forma intentionalis se habet ut quaedam dispositio de se exigens atque appellans formam physicam ; quo pacto deputatio ad cultum divinum in religione christiana exigit atque appellat, quantum in se est, sanctificantem gratiam sine qua, ut iam notatum est, cultus ille rite et ut par est, exerceri nequa quam potest, Et tunc causalitas signi pertingit ad formam physicam instrumentaliter dispositive, sicut de sacramentis in ordine ad gratiam, docuerunt veteres theologi. — Verum priusquam ad expositionem variarum opinionum quae circa hanc ipsam sacramentorum causalitatem prodierunt accedamus, oportet ut ex dictis hactenus de diversis causarum generibus, genuinae notiones eruantur operis operati, operis operantis, aliaeque ad id attinentes. Huc spectat alterum prolegomeni capitulum.

§ 2.

De opere operato, et opere operantis.

« In sacramentis, inquit S. Thomas in IV, D. 1, q. 1, a. 5, « est duo considerare, scilicet ipsum sacramentum, et usus sa- « cramenti. Ipsum sacramentum dicitur a quibusdam opus ope- « ratum ; usus autem sacramenti est ipsa operatio, quae a qui- « busdam opus operans dicitur ». Ex quo quidem testimonio apparet non ita antiquas esse huiusmodi locutiones, quae ineunte tantum saeculo XIII inceperunt esse in usu, et postmodum a

(') S. Thom. 3, q. 62, a. i, ad 2"°=».

68 QUAEST. LXII.

theologis communiter receptae, tandem in Concilio Tridentino fuerunt consecratae (^). Est autem opus operans, seu melius operantis, ipsa actio hominis prout e potentia eius egrediens. Opus vero operatum (sensu passivo) est opus exterius factum, puta sacramentale signum rite positum secundum legem suae institutionis, et a Deo ordinatum in instrumentum productionis gratiae. Bene enim id quod ex divina institutione vim habet instrumentalem, opponitur ei quod ab homine operante consequeretur valorem et efficaciam.

Cum ergo dicuntur sacramenta conferre gratiam ex opere operato, sensus est quod causant illam, non in quantum subsunt virtuti hominum ministrantium, neque etiam in quantum nata sunt excitare in suscipiente fidem per quam ipse homo sese ad iustificationem disponeret, sed pure et simpHciter secundum quod sunt instrumenta Dei sanctificatoris, ita ut nihil ahud sub Deo considerandum sit velut causa inductionis gratiae, praeter sacramentum vahde positum iuxta institutionem Christi.

Consulto autem dixi, nihil ahud considerari ut causam inductionis gratiae, praeter sacramentum a Christo institutum, sub Deo principaH agente. — Nam in primis, cum sermo est de sacramento rite posito iuxta Christi institutionem , satis superque indicatur, minime excludendas esse causas a quibus ipsa sacramenti exsistentia atque institutio dependeat. Non ergo removemus meritum redemptionis quod praesupponitur ad exsistentiam sacramenti ut ratio institutionis eius, sed omnem et solam causam meritoriam quae superveniret sacramento iam instituto, eique ut proximum iustificationis principium adiungeretur (^).

(') « Si quis dixerit, per ipsa novae Legis sacramenta, ex opere « operato non conferri gratiam, sed solam fidem divinae promissionis « ad gratiam consequendam sufficere, anathema sit ». Trident. Sess, 7, can. 8.

(^) Hinc sacramenta quae per seipsum ministravit Christus Dominus, cum in terris degeret, adhuc habuerunt efficaciam ex opere operato, quia meritum Christi non habuit influxum ut meritum ministrantis, sed ut meritum a quo dependet ipsa sacramenti exsistentia et institutio in ratione iustrumenti ad animarum sanctificationem.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 69

— Rursus cum dicitur nihil aliud considerari in linea causae inditctio7iis gratiae, manifestum est non ideo negari necessitatem dispositionum quae sint ab homine operante, sumendo nunc dispositiones, non pro eo quod appellat et exigit formam, scilicet gratiam, sed pro eo quod removendo prohibens, reddit animam susceptibilem effectus sacramenti. Causa enim quae inducit huiusmodi dispositiones, nequaquam dici potest causa inductionis ipsius formae^ sicut qui emolHt ceram non est causa figurae quae formatur ab artifice, sed tantum est causa cur materia illa sit capax recipiendi actionem agentis ; quippe nullum activum inducere potest suum effectum in passivo quod non debito modo ei subiicitur, et sic etiam est in sacramentis.

Sciendum namque est quod cum sacramenta sint signa practica sanctificationis a Deo consequendae, omnis sacramenti susceptio est ex natura sua quaedam exercita protestatio fidei et spei in Deum sanctificatorem, necnon et voluntatis abrenuntiandi peccato. Quisquis igitur usum rationis habens et actus humani capax exsistens, sine fide, vel spe, vel efficaci attritione de peccatis quae commisit, accedit ad sacramentum, nondum rite subiicitur sacramento in quantum est causa gratiae, quia non habet in rei veritate eos animi affectus quos ipse usus causae sanctificantis prout sanctificans est, per se demonstrat. Ideo estjictus (^),

(^) Desumpta vox ab Augustino, 1. i de bapt. c. 12 : « Quid si « ad ipsum baptismum y?^/«^ accessit? Dimissa sunt ei peccata, an non « sunt dimissa? Eligant quod volunt; utrumlibet eiegerint, sufficit no- « bis. Si dimissa dixerint, quomodo ergo Spiriius Saficius disciplinae « effugiei ficium (Sap. I-5), si in \s.oficio remissionem operatus est pec- « catorum? Si dixerint non esse dimissa, quaero, si X)OS.e2i ficiionem « suam corde concusso et vero dolore fateretur, denuo baptizandus iu- « dicaretur? » — Proprietatem autem huius vocis declarat S. Thomas, in IV, D. 4, q. 3, a. 2, q. 2, ad i^™ : « Fictio proprie est, cum aliquis « aliquid ostendit dicto vel facto, quod non est in rei veritate. Hoc « autem contingit dupliciter. Uno modo, qnando ex hac intentione < aliquid dicitur vel fit, ut aliud ostendatur quam rei veritas habet, et « tnnc fictio est speciale peccatum. et sic non accipitur hic. Aiio modo, « quando aliquid ostenditur quod rei veritas non habet, dicto vel facto, « etiamsi non propter hoc dicatur vel fiat, et sic accipitur hic fictio. « Quicumque enim ad baptismum accedit, ostendit se veteri vitae ab-

yo QUAEST. LXII.

et propter defectum debitae coaptationis patientis ad agens, non inducitur gratiae effectus qui dici solet res sacramenti. Requiruntur ergo in adultis fides, spes, et poenitentia de admissis peccatis, tanquam dispositiones removentes fictionem, ac per hoc, coaptantes animam instrumento Dei. Et quo perfectior est fides, perfeetior poenitentia, eo etiam melius homo coaptatur, eo maior effectus gratipie per sacramentum ex opere operato inducitur (^). Quia vero infantes et perpetuo amentes omnino sunt praedictae fictionis incapaces, ideo in eis, sed in eis soHs non potest requiri dispositio fictionem removens ; unde, cum obex nihil aliud sit quam debitae dispositionis carentia, consequens demum est, nullum unquam in iisdem obicem esse posse qui impediat fructum sacramenti.

Hucusque ergo expositam habes notionem causahtatis ex opere operato prout vere est in dogmate cathoHco, et ex dictis aestimare poteris quam absurda sit Protestantium cakimnia aientium, « ex cathohcorum sententia opus operatum esse opus exter- « num quod iustificet, etiamsi suscipiatur sacramentum absque « uha fide, aut bono motu ipsius suscipientis » (^). — Intelhges

« renuntiare, et novam inchoare ; unde si voluntas eius adhuc in vetu- « state vitae remaneat, aliud ostendit quam sit in rei veritate, et ideo « est fictio ». — Diligenter ergo notandum est, non dici nunc fictionem, ex hoc quod aliquis simulat se velle recipere sacramentum, (sic enim nequidem valida foret sacramenti susceptio), sed ex hoc quod non habet dispositiones quibus obex ad fructum sacramenti toilitur. Est autem fictio mere materialis, si homo sui defectus conscientiam non habeat; formaHs, si secus.

(^) Dispositiones operantis hominis quandoque eiusmodi sunt, ut per seipsas appellent iustificationis gratiam vel augmentum eius, sicut quando quis cum contritione perfecta vel intensa charitate accedit ad sacramentum. Quo in casu, habent certe fructum suum ex opere operantis^ et simul tribuunt animae certam capacitatem ad gratiam sacramentalem recipiendam per opus operatum. Tunc ergo duplex formalitas in eis consideratur, duplexque munus, et neutrum est cum alterius detrimento.

(^) Cf. Franzelin. de Sacr. in gen., thes. 7, n. 2, ubi calumniam hanc late refutat, et concludit : « Sine bono motu igitur adultum iusti- « ficari posse, nemo cathoHcus unquam docuit. Docebant tamen id cer-

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 7I

etiam quomodo omnia hactenus dicta de necessitate dispositionum in adultis, referantur ad sacramenta in quantum sunt inductiva effectus gratiae de quo in praesenti quaestione agitur. Caeterum, quod attinet ad effectum qui dicitur res et sacramentum, non potest esse fictio impediens si modo omnia adsint quae ad validitatem sacramenti requiruntur ; et ratio desumenda est ex propria natura dicti effectus, ut in sequentibus apparebit. Interim vero accipe haec compendiose tradita a S. Thoma in IV, D. 4, q. 3, a. 2, q. 1 : « Duplex est effectus baptismi. Primus « est res et sacramentum, scilicet character. Et quia character « non imprimitur ad praeparandum hominis voluntatem, ut ali- « quid bene fiat..., ideo hunc effectum voluntatis indispositio « non impedit, dummodo aliquahs sit voluntas recipiendi sacra- « mentum, (prout requiritur ad hoc ipsum ut sit vaHda susce- « ptio). AHus effectus est qui est res et non sacramentum, sci- « licet gratia, et quae ad ipsam consequuntur, per quae hominis « voluntas praeparatur ut bene veht, et bene operetur. Et ideo « ad hunc effectum percipiendum non sufficit quaelibet voluntas « sacramentum recipiendi, sed requiritur vohmtas tahs a qua « removeatur omnis indispositio contraria gratiae baptismah,

« tissime illi ipsi Reformatores, qui hoc crimen calumniose catholicis « impingunt. Tria enim haec erant principia ipsius Lutheri : hominem « iustificari sola fide. quae sit certa fiducia, sibi propter merita Christi « peccata esse remissa, seu potius non imputari ; iustitiam hominis non « esse aliud quam externam imputationem qua Deus eum licet pecca- « torem, respiciat velut iustum ; hanc iustitiam nullis peccatis aliis quam « sola increduHtate impediri aut destrui. Atqui talis fiducia peccatoris « evidenter non est bomis motus, sed persuasio stulta simul et impia. « Revera ergo, licet id non faterentur, docebant duces Reformationis « iustificationem quae possit esse sine bonomotu; continetur enim haec « doctrina in ipso eorum fundamentali principio de sola fide iustifi- « cante ». — Recensetur etiam alia fictio Protestantium, quasi doceret sententia catholica, non Deum esse qui iustificet, sed sacramentum propria virtute, atque ita, Spiritum Sanctum vices suas resignasse sacramentis; unde inferunt Calvinus, Kemnitius, et plerique recentiores, a catholicis adscribi sacramentis vim ^nagicam. Sed quo loco habenda sit nova haec imaginatio, ex dictis de instrumento iam satis constat, et ex dicendis de causalitate intentionali luculentius apparebit.

72 QUAEST. LXII.

« quia contraria non se compatiuntur, unde manente contraria « dispositione, baptismus ultimum suum effectum habere non « posset ».

Retinenda igitur notio operis operati prout in confesso est apud omnes catholicos ; in qua quidem notione continetur quod sacramenta N. L. prout Deo principaliter operanti subordinata ac veluti deservientia, aliquo saltem modo dant et causant gratiam. Verum, cuius rationis sit ista causalitas, an vera et propria, necne ; et quatenus affirmative, an physica vel non, an immediate pertingens ad gratiam ipsam vel mediate tantum, non uno modo a theologis expHcatum est. Oportet igitur varias recensere sententias, incipiendo ab ineunte saeculo XIII, quo tempore quaestio incepit in schoHs agitari.

De causalitate sacramentorum variae theologorum sententiae.

Primum omnium prae ocuHs habendum est quod tempore quo scribebat S. Thomas, mediante circiter saeculo XIII, controversia inter Scholae magistros circa hoc unum punctum versabatur : sintne sacramenta vere et proprie causae gratiae iustificantis, an solum improprio et lato sensu, quatenus ad meram praesentiam signi sacramentaHs solus Deus ex pacto infaHibiH gratiam operetur. Audi ipsum S. Thomam exponentem statum quaestionis tunc exsistentis, in IV, D. 1, q. 1 , a. 4, q. 1 : « Omnes, inquit, coguntur ponere sacramenta novae Legis ali- « quo modo causas gratiae esse, propter auctoritates quae hoc « expresse dicunt. Sed diversi diversimode eas causas ponunt. « Quidam enim dicunt, quod non sunt causae quasi aHquid fa- « cientes in anima, sed causae sine quibus 7ion, quia increata « virtus, quae sola effectus ad gratiam pertinentes in anima « facit, sacramentis assistit per quamdam Dei ordinationem et « quasi pactionem. Sic enim ordinavit et quasi pepigit Deus, « ut qui sacramenta accipiunt, simul ab eo gratiam recipiant.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 73

« non quasi sacramenta aliquid faciant ad hoc. Et est simile « de illo qui accipit denariumplumbeum, facta tali ordinatione « ut qui habuerit unum de illis denariis, habeat centum Hbras « a rege, qui quidem denarius non dat illas centum libras, sed « solus rex accipienti ipsum. Sed hoc non videtur sufficere ad « salvandum dicta Sanctorum. Causa enim sine qua non, si nihil « omnino faciat ad inducendum effectum, vel disponendo vel « mehorando, quantum ad rationem causandi, nihil habebit supra « causas per accidens, sicut album est causa domus, si aedifi- « cator sit albus, et secundum hoc sacramenta essent causae « per accidens tantum, sanctificationis. Illa enim ordinatio quam « dicunt, sive pactio, nihil dat eis de ratione causae, sed solum « de ratione signi, sicut etiam denarius plumbeus est solum si- « gnum indicans quis debet accipere... Et ideo alii dicunt quod « ex sacramentis duo consequuntur in anima, unum quod est « sacramentum et res, sicut cha acter, vel aHquis ornatus ani- « mae in sacramentis in quibus non imprimitur character. AHud « quod est res tantum, sicut gratia. Respectu ergo primi effe- « ctus, sunt sacramenta causae aHquo modo efficientes; sed re- « spectu secundi, sunt causae disponentes taH dispositione quae ,« est necessitas, nisi sit impedimentum ex parte recipientis; et « hoc videtur magis theologis et dictis sanctorum conveniens ». — Eadem repetit idem AngeHcus, Quodl. 12, art. 14, inquiens : « Duplex est opinio de Ecclesiae sacramentis. Quidam enim « dicunt quod sacramenta non habent virtutem vel vim operandi « in anima, sed tantum extra, et divina virtus concomitans facit « iHum effectum... Sed hoc non est sane dictum, quia sic non « esset aHqua praerogativa sacramentorum novae Legis ad ve- « tera, quia etiam in iUis virtus coassistens fidei credentium in « Christum ventunim, iustificabat. Et ideo dicendum quod sa- « cramenta habent in se virtutem iustificandi, et ad aHos effe- « ctus ad quos ordinantur, et non solum quod sint signum. « Unde Augustinus: Quae est tanta vis aquae, ut corpus tan- « gat, et cor abluat? » — Tandem, in tertia parte Summae theologicae, q. 62, a. 1, in corp., eosdem, nec omnino aHos adversarios sibi proponit impugnandos : « Quidam dicunt, ait,

74 QUAEST. LXII.

« quod (sacramenla) non sunt causa gratiae, aliquid operando ; « sed quia Deus, sacramentis atihibitis, in anima gratiam ope- « ratur. Et ponunt exemplum de illo qui afferens denarium « plumbeum, accipit centum libras ex regis ordinatione, non « quod denarius ille aliquid operetur ad habendum praedictae « pecuniae quantitatem, sed hoc operatur sola voluntas regis... « Sed si quis recte consideret, iste modus non transcendit ra- « tionem signi, etc. ». Ex quibus testimoniis inter se collatis aliqualiter iam videri potest, S. Thomam ab initio usque in finem sibi semper constitisse, contra eosdem ubique adversarios pugnare, et in una demum opinione refellenda suam operam contuHsse, idque tanto impensius quanto maiori auctoritatum pondere haec opinio tunc fulciri videbatur. luvat autem audire veteres illos magistros qui sacramentis veram ac propriam causalitatem denegabant.

1. De iis qui dixerunt sacramenta N. L. nihil aliud esse quam causas gratiae improprie dictas, id est, conditiones sine quibus non.

Agmen ducit, sin minus ordine prioritatis, at certe celebritate nominis, ipse S. Bonaventura qui sic habet in IV, D. 1, q. 4 : « Est etiam aliorum magnorum magistrorum circa hoc « opinio, dicentium quod in sacramentis non sit causalitas, neqiie « viftus aliqua nec effectiva nec dispositiva ad gratiam... Sacra- « mento enim dicunt assistere divinam virtutem quae est causa « gratiae... Huic positioni pietas Jidei non contradicit, et ratio « consentit ».

Eamdem opinionem, etsi non in verbis, in re tamen ipsa, amplexus est postea ac defendit Scotus cum sua Schola. Dicit enim in IV, D. 1, q. 4 et 5, post refutatam more suo sententiam S. Thomae: « Est ergo modus iste, quod susceptio sacra- « menti est dispositio necessitans ad effectum signatum per sa- « cramentum, non quidem per aliquam formam intrinsecam, per « quam necessario causaret terminum, vel aliquam dispositionem « praeviam, sed tantum per assistentiam Dei causantis illum ef- « fectum, non necessario absolute, sed necessitate respiciente « potentiam ordinatam. Disposuit enim universahter, et de hoc

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 75

« Ecclesiam certificavit, quod suscipienti tale sacramentum, ipse « conferret effectum si^natum ». In hoc igitur sensu tenet Scotus, sacramenta esse causas gratiae; non scilicet per aliquam causalitatem ipsorum sacramentorum, sed quatenus ad positionem sacramentorum Deus decrevit gratiam operari et de tali ordinatione ac libera promissione certificavit Ecclesiam.

In idem etiam placitum abiit schola Nominahum. Unus sit pro omnibus Cardinahs Petrus de Ahiaco, in IV, q. 1, c. 1 : « Quia, inquit, causa est ihud ad cuius esse sequitur ahud, du- « phciter potest ahquid dici causa. Uno modo proprie, quando « ad praesentiam esse unius, virtute eius et ex natura rei se- « quitur esse akerius, et sic ignis est causa caloris. Alio modo « improprie, quando ad praesentiam esse unius sequitur esse « alterius, non tamen virtute eius, nec ex natura rei, sed ex « sola voluntate alterius ; et sic causa sine qua non, dicitur « causa. Ex quo sequitur primo, quod causa sine qua non, non « debet absolute et simphciter dici causa, quia proprie non est « causa. Secundo sequitur, quod in naturahbus non reperitur « ahqua causa sine qua non, respectu alicuius effectus, sed in <.< voluntariis bene reperitur... Sacramenta N. L. primo modo « non sunt causae effectivae gratiae, sed bene secundo modo, im- « proprie... Unde quando Magister et Sancti dicunt quod sacra- « menta N. L. efiiciunt quod figurant, non est intehigendus, « quasi proprie efiiciant gratiam, sed quod Deus efficit eam ad « eorum praesentiam, et hoc sufficit Magistro et ahis, ad po- « nendum differentiam inter nova et antiqua sacramenta ».

Ex his videre est quot et quantos patronos habuerit opinio quae in sacramentis N. L., proprie dictam causahtatem respectu gratiae non agnoscit. Nec ausim dicere, opinionem hanc per posteriora Ecclesiae decreta fuisse confixam. Equidem in Conciho Fiorentino sub Eugenio IV, legimus differentiam inter sacramenta veteris et novae legis in hoc esse, quod iha non causabant gratiam, ista vero continent et conferunt eam. Rursus in Tridentino, Sess. 7, can. 6-8, sub anathemate definitur sacramenta nostra continere gratiam, et conferre eam non ponentibus obicem. Verum non eae formulae sunt quibus adversarii se pu-

76 QUAEST. LXII.

tarent attingi, quandoquidem ab eismet passim adhibebantur. explicatione quandoque adiecta, ut supra. Insuper omnibus in comperto est, certum fuisse ac statutum Tridentinis Patribus, nolle sententiam ullam configere, cui nobilis aliqua e scholis catholicis militaret ('). — Nihilominus non est diffitendum quin ex definitionibus ilhs sumi possit maximum praeiudicium contra opinionem hactenus expositam. Quomodo enim absque declaratione dicerent Conciha, gratiam in sacramentis N. L. contineri et per eadem conferri, nisi aHqua veri nominis causalitas in ipsissimis sacramentis esset agnoscenda, et non in sola virtute divina eis assistente? Quomodo etiam sufficienter salvaretur differentia in Florentino asserta inter Ecclesiae et Synagogae sacramenta, siquidem et in antiquo foedere, lege infalHbiU coHatam gratiam ad positionem sacramenti, puta circumcisionis, communissima tenet sententia ? Certe, quamcumque expHcationem tentaveris, non ea erit quae diversitatem ostendat in ipsa causandi ratione, ut vult ConciHum.

Quapropter plerique moderni qui in praesenti vestigiis Scoti et NominaHum insistunt, his aHisque simiHbus considerationibus permoti, sententiam magistrorum quadantenus modificare coacti sunt. Nihil certe immutatum quoad influxum in animam, quia pariter dicunt sacramentum nihil operari quod ad gratiae coHationem pertineat. Verum addunt sacramenta esse moraHter actiones Christi, et eius meritis dignificari ; quo fit ut sua exceHentia seu valore moveant Deum ad sanctificandum suscipientes, adeoque vere ac proprie causae gratiae dicantur et sint, fere sicut moneta pro qua venditor commutat mercem, dans tantum pro tanto. Cum hoc additamento definitivam formam accepit opinio de causalitate , ut aiunt, morali sacramentorum N. L., quam sic exponit ac tuetur CardinaHs de Lugo, de Sacr. Disp. 4, Sect. 4, n. 33 : « Causa moraHs est, quae movet agens physicum ad « volendum operari. Sacramenta autem posita movent procul « dubio Deum ut veHt producere gratiam...; nam sunt condi- « tiones sub quibus Deus promisit gratiam ; debitor autem qui

(') Pallavicini, Hist. Conc. Trid. 1. 9, c. 4, n. 9.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 77

</ sub conditione promisit, movetur ab ipsa conditione posita ad « volendum dare quod promisit. Sunt item actiones et opera- « tiones Christi per suos ministros quibus repraesentat Deo << merita sua, ut obtineat gratiam pro hominibus ; quae procul « dubio habent maximam vim ad movendum Deum. Habent « ergo totum quod requiritur ad causandum moraliter gratiam « et alios effectus ».

At vero non videtur haec modernorum additio sive expHcatio mederi efficaciter defectui pro quo fuit introducta. Omitto interim quod locutio qua dicunt Deum per sacramenta moveri ad largiendam gratiam, est impropria, et pro tanto expositione indigens, cum divina voluntas a nuUo extrinseco moveatur aut moveri possit. Omitto quod sacramenta non sunt operationes seu actiones Christi, sed potius operata. Omitto quod causalitas asserta, si qua esset, reduceretur ad causalitatem finis, non autem ad causalitatem efficientem sacramentis propriam. Omitto alia plura quae inferius opportuniorem locum invenient, et insistendo nunc in sola ratione causae proprie dictae de qua in praesenti inquiritur, dico : Ad hoc ut modo assignato ritus sacramentales vere forent iustificationis causae, oporteret ut essent instar monetae aureae, habentes verum valorem moralem intrinsecum, quatenus scilicet considerati secundum ea quibus intrinsece constant vel afiiciuntur, accipi possent ut pretium gratiae. Sed hoc est impossibile. Et certe, actiones illae sacramentales non sunt a Christo ut a proprio supposito operante ; non ergo intrinsece ab eo dignificari possunt, sed extrinsece duntaxat, propter relationem quam dicunt ad ipsum, ut ad institutorem in cuius nomine celebrantur. Praeterea ut mox insinuatum est, illud quod est sacramentum, et in quo oportet causalitatem inveniri, non tam est operatio quam operatum, puta ipsa aquae ablutio terminative sumpta, cum verbo extrinsecus sonante: ego te baptizo, etc. Atqui per se evidens videtur quod tale operatum non potest intrinsece dignificari moraUter, sed ad summum repraesentare pretium sive meritum quo acquisita est gratia. Unde in hoc dicendi modo sacramenta essent potius instar schedulae papyraceae quae' non transcendit rationem nudi ac simplicis

yS QUAEST. LXII.

signi, tota vi movendi in solis valoribus repraesentatis exsistente.

Licet igitur varient verba, et non amplius cum antiquis crude dicant sacramenta esse causas solum improprie, tamen auctores illi nihil in re ipsa addere videntur, quo satis salvetur causalitas proprie dicta, et ideo non immerito recenseri solent cum Bonaventura, Scoto, et Nominalibus, quasi eiusdem opinionis, ad substantiam rei quod attinet. Nunc autem in oppositum est sententia, quam veteres defensores causalitatis proprie dictae unanimiter asseruerunt.

2. De iis qui dixerunt sacramenta N. L. esse vere et proprie causas efficientes gratiae, sed instrumentaliter dispositive tantum (^).

Sententia haec est S. Thomae, in IV, D. 1, a. 4, et D. 5, q. 1, a. 3, q. 1; et D. 18, q. 1, a. 3, q. 1. Item Qq. disp. de Veritate, q. 27, a. 4, ad 3"°". Item, Qq. disp. de Potentia, q. 3, a. 4, ad S"'". « Hunc modum, inquit commentator Scoti Hiquaeus, « expHcat Doctor (Scotus) in Httera, nempe sacramenta cau- « sare gratiam, non quod attingant physice entitatem gratiae « quae creatur, sed producant aHquam dispositionem prae- « viam et quasi necessitantemi ad gratiam, ut characterem in « iis quae characterem imprimunt, vel ornatum quemdam spi- « ritualem ; hanc efficaciam habent sacramenta per modum in- « strumenti, ut elevantur per communicationem virtutis impressae « et receptae in ipsis sacramentis... Hanc defendunt omnes an- « tiqui Thomistae usque ad Caietanum: Paludanus, in IV, D. 1, « q. 1 (^) ; Capreolus, q. 1, art. 1, conclusione tertia (3) ; Fer-

(^) Admirationem movet quod in manualibus nostris nihil habeatur, etiam historice, de sententia adeo celebri, quae sola obtinuit usque ad initia saeculi XVI, apud propugnatores verae et propriae causalitatis sacramentorum.

(^) « Secundum hoc intelligendae sunt auctoritates quae dicunt sa- « cramenta causare gratiam, scilicet dispositive, sicut homo est causa <L hominis, disponendo ». Paludanus, 1. c.

(3) Recitat verba S. Thomae, approbando ea.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 79

« rariensis, 4 cont. Gent., c. 57 (^) ». His addi possunt Albertus Magnus (^), Petrus a Tarantasia (3), Dionysius Carthusianus (4), et alii.

Et de mente quidem horum veterum nulla est ambigendi ratio. Nunc autem plures existimant, S. Thomam non firmum permansisse in ea sententia quam locis superius indicatis tam asseveranter tamque constanter docuerat, sed in Summa theologica eam retractasse, ponendo expresse, inquit Caietanus (5), gratiam gratum facientem a Deo principaliter, et a sacramento instrumentaliter causari, Verum, pace tanti viri dixerim, non ea propositio est quae retractationis suspicionem ullam ingerere possit, cum et in scripto super IV Sententiarum instrumentalem causaHtatem respectu gratiae ubique sacramentis vindicet Angelicus (^), tametsi ibidem expHcite moneat, dupliciter dici posse causam instrumentalem, ut supra declaratum est.

Ex hoc autem quod in tertia parte Summae theologicae, nuUam ampHus mentionem iniiciat de dispositione illa ad quam

(^) « Considerandum quod duplex est instrumentum : quoddam « quod sua actione attino^it ultimam perfectionem quam principaie agens € intendit; quoddam vero quod ipsam ultimam perfectionem non attin- < git, sed aliquam ipsius dispositionem... Sacramenta ergo dicuntur « causa salutis et gratiae, non quia sua actione gratiam attingant, cum « gratia a solo Deo creetur in anima, sed quia ad ipsam gratiam di- « sponunt, causando aliquid in anima, in quantum sunt instrumenta « divinae virtutis, puta characterem vel ornatum, quo anima ad susci- « piendam gratiam sit disposita ». Ferrariensis, 1. c.

(^) « Dicendum quod causa est sacramentum, ut disponens in subie- « cto, et est dispositio quae est necessitas quantum est de se ; non « tamen sequitur quod semper operetur, sed sequitur quod quantum « est de se, semper operetur: si enim ille fictus est, tunc ponit obi- « cem ». Aib. Magn., in IV, D. i, a. 5.

(3) In IV Sent.

(^) Dionys. Carth. in IV. D. r.

(5) Caiet. in 3^°^ Part. q. 62, art. i.

(^) « ReducuDtur sacramenta ad genus efficientis causae, non prin- « cipalis, sed instrumentalis. Deus autem solus est causa gratiae quasi « principale agens, sed sacramenta quasi instrumentaiiter..., ut dictum « est, agentia sunt ». S. Thom. in IV, D. i, q. i, a. 4, q. i, ad 2^^°^.

8o QUAEST. LXII.

solam, ut alias affirmat, immediate pertingit sacramenti causalitas, nihil efficitur. — Primo quidem, quia nemo censetur retractare sententiam priorem, nisi vel expressis verbis id significet ('), vel certe ei tandem sententiae acquiescat quae priorem destruat, eique contradicat. Atqui nihil tale in casu unquam inventum est, et ne unus quidem locus potest afiferri. Quin imo, si quis dihgenter conferat locos parallelos Sententiarum et S.ummae, videbit eumdem esse utrobique loquendi modum quoad virtutem instrumentalem sacramentorum, easdem difficultates propositas, solutiones easdem, easdem demum adhibitas comparationes, quas plerumque ex physicis artium instrumentis desumit, eo quod faciliora exempla sunt, ac per hoc, magis idonea ad inculcandam generalem notionem causae instrumentaHs. — Insuper, i7i Qq. disp. de Poteniia, quas in fine vitae suae conscripsit, eodem ferme tempore quo Summa in hicem prodibat, expresse ponit ipsissimum causandi modum quem iunior, in Commentariis super Magistrum, sacramentis attribuerat. Cum enim, Quaest. 3, contra incommunicabihtatem potentiae creandi sibi obiecisset: « Opus iustificationis est nobihus quam creationis, « cum gratia sit supra naturam ; sed in iustificatione impii mi- « nisterium exhibet creatura, sacerdos enim dicitur ut minister « iustificare, sive peccata remittere; ergo multo magis potest « creatura ministerium exhibere in creationis actu », respondet in hunc modum : « Ad octavum dicendum quod in opere iusti- « ficationis homo aliquid operatur ministerio, tantum per hoc

(^) Non desunt exempla formalis retractationis in tertia parte Summae theologicae: « Si praeter habitum scientiae infusum, inquit Ange- « Hcus, 3, q. 12, a. 2, in corp., non sit in anima Christi aiiquis habitus « scientiae acquisitae, ut quibusdam videtur, ei mihi aliquando visum « est..., etc. ». Et infra, q. 70, a. 4, in corp. : « Alii dixerunt quod in « circumcisione conferebatur gratia, etiam quantum ad aliquem effectum « positivum, qui est facere dignum vita aeterna, sed non quantum ad « omnes effectus,quia non sufficiebat reprimere concupiscentiam fomitis, « nec ad implendum mandata legis, quod etiam aliquando mihi visum est. « Sed diligenter consideranti, etc. ». Quidni ergo aliquid simile diceret de toties asserto causalitatis sacramentalis modo, si, ut adversariis placet, sententiam mutasset?

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 8l

« quod adhlbet sacramenta : unde cum sacramenta iustificare « dicantur instrumentaliter et dispositive, solutio redit in idem « cum solutione praedicta », id est cum solutione praecedenti circa animam rationalem quae per creationem in esse producitur, ita tamen ut habeat materiam in qua. « Ex parte ergo illa, « inquit, qua habet materiam in qua, natura potest dispositive « operari, non tamen quod ad ipsam substantiam creati, natu- « rae actio se extendat ». — Tertio denique, in praecitato loco quaestionum de Potentia notandum apprime est quomodo dicat Angelicus, cum sacramenta iustificare dicantur instrumentaliter et dispositive ^ quasi hoc esset in confesso apud eos omnes qui sacramenta habebant ut veras causas gratiae, et absque haesitatione ab eisdem unanimiter traderetur. Hinc ergo inteUigere est quare in Summa, de explicatione causahtatis sacramentahs non curat. Ibi enim expHcationem hanc ut satis notam praesupponit, omnes nervos intendens in id quod longe maioris erat momenti, et unice in controversiam vocabatur, sintne sacramenta verae iustificationis causae, an secus. Pro affirmativa totis viribus pugnat, sicut etiam totis viribus pugnavit pro omnimoda immateriahtate angelorum, et in utroque victoriam obtinuit. Nam post S. Thomam, doctrina attribuens angehs materiam ita incepit obsolescere in Ecclesia, ut nunc sine temeritate sustineri amphus non possit. Et sic etiam accidit de opinione quae ponebat sacramenta N. L., meras conditiones sive causas sine quibus non ; nemo enim eam, uti sonat, nunc defendere vellet.

Non ergo est cur Caietano in hac re consentiamus, recedendo ab iis quae tam multis in locis, categorice atque ipsis verbis tradit Angehcus. Adhuc tamen remaneret inquirendum, cuiusmodi sit in mente S. Thomae, dispositio appellans gratiam, cuiusmodi etiam virtus instrumentahs per quam in suscipiente sacramentum, inducitur : an scihcet ordinis physici, an potius intehtionahs? Certe, dispositionem illam quae est necessitas, quantum in se est, ad gratiae susceptionem^ et ad quam instrumentaliter effective pertingunt sacramenta, dicit esse rem et sacramentum. Porro res et sacramentum ahquando est evidentissime ahquid ordinis intentionahs, sicut in matrimonio v. g., De Ecclestae Sacramentis. Tom. I. 6

82 QUAEST. LXII.

vinculum coniugale prout repraesentans unionem Christi et Ecclesiae. Aliquando vero est character, in quo potissimum attenditur deputatio ad certum munus in religione christiana, quae morale quid, ut moderni loquuntur, sonat. Atqui ad hoc ut sacramentum dicatur et sit immediata characteris causa, non est necesse ut directe attingat characterem sub omni formalitate quae in eo consideratur ; hoc enim nusquam requirit habitudo causae secundae ad effectum. AHunde vero instrumentalem sacramentorum virtutem videtur S. Thomas ad ordinem intentionalem revocare, quoties eam dicit consequi institutionem Christi ut proprium principium, puta cum ait, Q. 62, a. 5, ad 3"°*: « Sacramentum consequitur spiritualem virtutem ex benedictione « Christi et applicatione ministri ad usum sacramenti ». Et iterum, 4 c. Gent., c. 56: « Nec est inconveniens quod per res « sensibiles et corporales spirituaHs salus ministretur, quia huius- « modi visibiha sunt quasi quaedam instrumenta Dei incarnati « et passi. Instrumentum autem non operatur ex virtute suae « naturae, sed ex virtute principalis agentis a quo appHcatur « ad operandum. Sic igitur et huiusmodi res visibiles sakitem « spiritualem operantur, non ex proprietate suae naturae, sed « ex institutione ipsius Christi, ex qua virtutem instrumentalem « consequuntur >>. Et rursus, cum q. 62, a. 4, ad l""', expHcans qua ratione virtus spirituaHs esse possit in re corporea, affert exemplum virtutis quae est in voce sensibiH ad excitandum audientis inteHectum. Sed haec infra discutientur. Interim vero, quoniam in nuda expositione sententiarum adhuc consistimus, reHquum est ut nonnuHa adiiciantur de opinione quae in sacramentis agnoscit causas physicas, immediate ad effectionem gratiae pertingentes.

3. De iis qui dixerunt sacramenta N. L., physice causare gratiam, instrumentaliter et perfective.

Hanc opinionem, ut videtur, primus mortaHum invexit Caietanus; quem postea secuti sunt omnes fere Thomistae recentiores, necnon et Suarez cum aHis pluribus, tametsi inter se in expHcatione varient.

Et Caietanus quidem, in 3*™ Part., Quaest. 62, a. 1 et 4,

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 83

docet sacramenta, tanquam physica instrumenta causandi, attingere ipsam entitatem gratiae, et non solum dispositionem praeviam, idque non per virtutem in ipsis receptam quae sit principium actionis permanens aut transiens, sed per motum a Deo causa principali. Quem motum ibidem, Quaest. 13, art. 2, ita demum explicat, ut sit per modum usus instrumenti ad exsecutionem omnipotentiae, quatenus « ex lioc ipso quod Deus « utitur aliqua re ut instrumento ad opus miraculosum (^), ele- « vatur res illa in ordinem causae instrumentalis, et ipse pas- « sivus usus quo Deus illa utitur ad hoc opus, est motus quo « a principaH agente instrumentum movetur ». Suarez vero improbat hunc dicendi modum, et vult gratiam produci physice instrumentahter per potentiam obedientialem activam ipsorum sacramentorum. Est autem iuxta ipsum potentia haec obedientialis, virtus quaedam inchoata agendi in qualibet creatura, qua subiicitur primo agenti, ut possit assumi ad quemcumque effectum qui ahas non repugnat. Et hanc docet esse principium agendi in omnibus instrumentis divinis ; de qua etiam fusius disserit in 3*°" Part., Tom. I, Disp. 31, Sect. 5.

Caeterum, si a Caietano quaeras qui fieri possit ut virtus spiritualis physica, cuiuscumque tandem generis sit, subiectetur in re corporea ; si quaeras quomodo reviviscant sacramenta, et effectum gratiae consequantur quando iam a multo tempore esse desierunt; si quaeras qua ratione explicetur quod causae physicae exsistant, et simul a conditionibus causarum physicarum omnino absolvantur, uti apparet in matrimonio quod inter absentes et longe distantes contrahi potest, imo in ahis etiam sacramentis, quorum validitas minime requirit ut sacramentaHs forma physice contingat suscipientem : si, inquam, de his et aliis simihbus inquiras, respondebit Caietanus quod « onnipotentia non est alH- « gata certis instrumentis, locis, aut propinquitatibus ; ideo non « refert, quavis re utatur Deus instrumentaHter ad quodcumque « miraculum ; nam sicut potest sine instrumento opus illud per- « ficere, ita potest non solum efiicere per instrumentum, sed

(') Et eadem ratio est gratiae productione.

84 QUAEST. LXII.

« per quodcumque , et ubicumque existat, et quantumcumque « distet (^) ». Ex quo iam perspicere licet, quot et quantis, dicamne difficultatibus an forte apertis repugnantiis, opinio ista pateat, ut non immerito recenseatur inter difficiliores quae unquam in theologia fuerunt propositae.

Conclusio et modus procedendi. — Hactenus declaratum est qui sint varii modi exponendi sacramentorum causalitatem respectu gratiae gratum facientis, Porro illud in primis, conclusionis instar, deducere est, quaestionem scilicet non sat recte poni sub hac forma : causentne sacramenta gratiam physice, an moraliter. Nomine enim causae morahs nihil satis determinatum habetur. Et profecto, cum secundum communiorem usum et propriam vocis acceptionem, morale sit illud quod respicit mores, causa moraHs proprie inteUigitur illa quae causat persuadendo, alliciendo, seu movendo eo genere motus quo entia Hbera in quantum huiusmodi moveri solent, et sic divisio in causam moralem et physicam ncn est adaequata, ut videbimus. Imo si accipiatur causa moralis in sensu recentiorum quorum supr? mentionem fecimus, non dividit causam efficientem ad quam pertinent sacramenta.

Quapropter, ut sit processus rectus, prima quaestio debet esse huiusmodi : Causentne sacramenta movendo obiective^ sua scilicet bonitate seu dignitate apprehensa, an potius aHquid faciendo seu inducendo in anima suscipientis. Quae quaestio si soluta supponatur, (et solvi potest vel ex hac sola consideratione, quod prior iUe modus non pertinet ad causam efficientem nec formaUter nec reductive, cum tamen sacramenta iuxta omries sint quaedam efficientes iustificationis causae), iterum quaeri debet : Causentne inducendo seu faciendo immediate ipsam gratiam, an tantum aHquid quod sit dispositio et necessitas, quantum in se est, ad gratiae susceptionem. Et si rursus reiiciatur primum, ultimo remanet inquirendum de dispositione ipsa, quaHs sit et quomodo inteHigenda.

Verum non est propositum intentionis nostrae, de soHs re-

(') Caiet., in 3^"' Part., q. 13, a. 2.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 85

bus in schola controversis pertractare. Imo per prius dogma catholicum est asserendum atque vindicandum, Tum ea sententia declaranda, certissimis, ut videtur, innixa argumentis, sine qua vix aut ne vix quidem inter sese cohaerere possunt varia doctrinae capita in re sacramentaria. Tertio demum loco agendum supererit de eo quod probabilius apparet circa modum causalitatis.

THESIS V

(Art. 1-2.)

Secundum fidem catholicam credendum est sacramenta Novae Legis non ponentibus obicem conferre gratiam ex opere operato. Porro gratia sacramentalis addit supra gratiam communiter dictam et super virtutes et dona, quoddam speciale auxilium ad consequendumproprium uniuscuiusque sacramenti finem.

§ 1.

Assertio est contra Protestantes qui consequenter ad suum fundamentalem errorem circa iustificationem, dicunt sa^ramenta nihil conferre ad gratiam, nisi forte per modum concionis, excitando fidem ex qua sola potest iustificari homo. Unde etiamsi quidam eorum verbo tenus asserant sacramenta esse causas instrumentales sanctificationis nostrae, cum tamen semper intelligant, mediante jide quae est opus operantis, constat quod causalitatem gratiae nunquam tribuunt ipsi sacramento sub Deo principaliter agente, de medio tollentes omnem iustificationem in vi operis operati. In oppositum sunt anathemata Tridentini, Sess. 7, can. 6-8: « Si quis dixerit, sacramenta N. L. non con- « tinere gratiam quam significant, aut gratiam ipsam non po- « nentibus obicem non conferre, quasi signa tantum externa sint « acceptae per fidem gratiae vel iustitiae, et notae quaedam v< christianae professionis, quibus apud homines distinguuntur

86 QUAEST. LXII.

« fideles ab infidelibus, anathema sit. — Si quis dixerit, non « dari gratiam per huiusmodi sacramenta semper et omnibus, « quantum est ex parte Dei, etiamsi rite ea suscipiant, sed « aHquando et aliquibus, anathema sit. — Si quis dixerit, pvr « ipsa N. L. sacramenta ex opere operato non conferri gratiam, « sed solam fidem divinae promissionis ad gratiam consequen- « dam sufficere, anathema sit » (').

Argumentum autem scripturale est huiusmodi: Ex multis Scripturae auctoritatibus' habetur primo, quod sacramenta nostra non solum significant, sed etiam causant gratiam ; tum secundo, quod causant illam, nuUo mediante opere operantis.

Declaratur primum ex loan. III-5 : « Nisi quis renatus fue- « rit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum « Dei ». Item, Eph. V-26. « Mundans (Ecclesiam) lavacro aquae « in verbo vitae ». Item, Tit. III-5: « Salvos nos {^<z\. per « lavacrum regenerationis ». Item, Act. VIII-IS: « Cum vidis- « set... quia per impositionem manus apostolorum daretur Spi- « ritus Sanctus ». Item, 2. Tim. 1-6: « Ut resuscites gratiam « Dei quae est in te per impositionem manuum mearum ». Ubique enim vera attribuitur causaUtas signo sacramentali respectu gratiae habituaHs per quam solam formaHter habetur spirituaHs renascentia, spirituaHs emundatio, et inhabitatio Spiritus Sancti. Quam vana autem sint haereticorum argumenta, ut tam clara effugiant testimonia, videri potest apud BeHarmi-

(^) Nota quod dogma ut sic, praescindit a quaestione superius commemorata : sintne sacramenta causae sensu proprio et stricto, vel tantum improprio et largo. Sive enim dicatur gratia per sacramenta conferri propter veram virtutem instrumentalem in eis receptam, sive soium propter virtutem Spiritus Sancti eis assfstentem, ad sensum Magistri Sententiarum, S. Bonaventurae, Scoti et aiiorum de schola Nomi nalium, semper salva manet notio collationis gratiae ex opere operato. Unum igitur in praesenti contra haereticos demonstrare satis est : sacramenta non esse pure mnemotechnica aut fidei excitativa ad modum concionis, sed vere sanctificantia; sanctificantia autem dico ex virtute divina, nullo mediante opere operantis a quo proxime pendeat ipsa sanctificatio. Et si plus demonstretur, erit ad abundantiam; quod autem abundat, ut dici solet, non vitiat.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 87

num (^). Confirmatur etiam ex aliis testimoniis in quibus dicitur regulariter consequi iustificationis effectus ad positionem sacramentorum : Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit, Imponebant manus super illos, et accipiebant Spiritum Sanctum. Baptizetur unusquisque vestrmn in remissionem peccatorum vestrorum, etc. Nam illud quod ad actionem aliquam regulariter consequi dicitur, semper accipi debet ut proprius eius effectus, si nulla alia connexionis ratio assignetur, et nuUa apponatur specialis expb*catio.

Declaratur etiam secundum, quia istae locutiones causales, ex aqua et Sp. S., per lavacrum regenerationis , etc, indicant in sacramentis respectu gratiae, propriam quamdam causalitatem quae in aliis rebus non est, praesertim cum gravissimis verbis Christus asserat non relinqui medium aliud quo quis ad regenerationis gratiam pervenire possit. Atqui si in tantum baptismus causaret iustificationem, in quantum excitaret fidem vel poenitentiam, nihil proprium haberet prae quavis alia re, puta libro spirituali vel concione vel imagine, ad excitandos devotionis sensus idonea. Insuper, fides et poenitentia semper ponuntur ut praerequisita ad receptionem sacramenti : Poenitentiam agite.^ inquit, et baptizetur unusquisque vestrum, etc. Et rursus :

(^) « Ad hunc locum (loan. III-5) non potuit aliter Calvinus re- « spondere, nisi negando hic agi de baptismo. Quocirca per aquam vult « inteliigi Spiritum Sanctum, et hunc esse sensum : Nisi quis renatus « fuerit ex aqua, id est, ex Spiritu Sancto qui instar aquae mundat, etc. « — At primum, omnes scriptores hactenus hunc locum intellexerunl « de baptismo... Secundo, si ita liceret ludere in Scripturis, possemus « negare baptismum aquae, nam ubique intelligemus nomine aquae « Spiritum Sanctum, et eodem modo licebit pervertere omnia alia my- « steria. Tertio negari non potest quin sit coacta et absurda, et Scri- « pturis inusitata locutio. Nec valet exemplum quod Calvinus profert « ex Mattii. III: ILle vos baptizabit in Spiritu Sancto et igne, ubi vult « intelligi eumdem Spiritum Sanctum, ut habet similitudinem cum igne; « nam per ignem rectissime potest intelligi externus ignis qui descen- « dit visibiliter super apostolos in die Pentecostes, etc. ». Haec Bellarminus, de Sacr. 1. 3, c. 3, ubi alias haereticorum cavillationes late prosequitur.

88 QUAEST. LXII.

Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit. Ergo gratia, non fidei et poenitentiae, sed baptismi proprius fructus est, quia si baptismi fructus non esset nisi media fide vel poenitentia quam excitat, nequaquam oporteret fidem et poenitentiam praemittere receptioni sacramenti. Praeterea, loan. I, 31-35, fit oppositio inter baptismum loannis et baptismum Christi, tanquam inter inefficacem et efficacem iustificationis. Sed profecto, baptismus loannis excitabat ad poenitentiam per quam poterat obtineri iustificatio, et hac de causa appellatur Marc. 1-4 et Luc. III-3, baptismus poenitentiae in remissionem peccatorum. Ergo, ut salva sit oppositio inter utrumque baptismum, necesse est ut baptismus Christi, nullo mediante opere operantis, conferat gratiam, ac per hoc, vere conferat illam ex opere operato.

Et adhuc magis confirmatur, quia vScripturas interpretari oportet inhaerendo usui et antiquissimae traditioni totius Ecclesiae ; et ideo fatendum est, non minus pueros quam aduhos esse capaces illius renascentiae ex aqua et Spiritu Sancto de qua loquitur Christus ad Nicodemum, cum vel a primis initiis viguerit usus baptizandi infantes (^). Nunc autem, si possunt sacramenta adhiberi etiam non inteUigentibus, puta pueris, non ergo iustificant per modum concionis, sed omnino necesse est ut causent sanctitatem, nuUo mediante opere operantis. — Insuper verba et signa sacramentalia pendent ex divina institutione, et nequaquam ab hominibus propria auctoritate determinari possunt, prout colHgitur aperte ex Apostolo, 1 Cor. I-IV, ubi se asserit baptismi et caeterorum sacramentorum dispensatorem, auctorem vero se fuisse, absurdum reputat atque impossibile. Sed nemo unquam denegabit homini potestatem instituendi signa per quae fides proponatur. Ergo iterum, sacramenta non sunt concionatoria, sed magis consecratoria, id est, vim habentia conferendi sanctificationem aHo modo quam obiectum fidei intellectui praesentando. — Denique, ex ipsis adversariis sacramenta prosunt soHs suscipientibus, etiamsi multi aHi praesentes sint, et audiant

(^) Documenta apodictica, vide apud Augustinum in controversia Pelagiana.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 89

vel videant quae geruntur; non i^itur iustificationem conferunt excitando fidem, quia hunc effectum habe"re possunt etiam in adstantibus, sed conferunt eam pure et simpliciter prout sunt instrumenta Dei, in cuius potestate est coUatio gratiae. Ex supradictis autem apparet, in hac ipsa ratione causandi sitam esse causalitatem ex opere operato.

Ad auctoritates autem Scripturae (Rom. III-30, V-1, etc.) quibus se muniunt Protestantes, ponentes iustificationem non esse nisi ex fide et per fidem, dicendum est quod in locis citatis nomine fidei intelligit Apostolus quidquid includitur in ea oeconomia, seu in eo ordine cuius fides basis est et fundamentum. Neque enim ibi de actu vel virtute fidei praecisive agit, ut ex argumento et tenore totius epistolae facile tibi constabit (^) ; sed agit de ordine fidei, prout opponitur ordini operum, operum dico quae a fide sunt seiuncta, vel certe nulla dependentiae habitudine ad eamdem referuntur. Hoc igitur sensu accipiendo fidem, sive iustificemur ex opere operantis, sive iustificemur ex opere operato, semper ex fide iustificamur. Ex opere quidem operantis, quia opus operantis quod est proxima ad iustificationem dispositio, suas in fide radices habeat necesse est.

(^) In capitibus epistolae ad Romanos unde obiecta nobis testimonia deducuntur, totus est Apostolus in declarando quomodo abstractione facta a fide in Christum redemptorem, et integro ordine quem haec ipsa fides initiat, nihil potest prodesse ad veram iustitiam qua filii Dei nominamur et sumus. Et quia ea omnia quae ad ordinem fidei pertinent, sunt gratuitum ac supernaturale donum quod Deus hominibus elargitur secundum electionem et propositum suae voluntatis, hinc ostendit Apostolus. non esse cur ludaei adversus Gentiles idololatriae hactenus deditos glorientur, nec Gentiles adversus ludaeos legis praevaricatores, quia utrique peccaverunt. utrique sese divina vocatione positive indignos reddiderunt, et egent gloria Dei. Hoc est epistolae argumentum, cui etiam suffragantur circumstantiae in quibus fuit scripta. Erat enim tempus in quo oleaster sylvestris inserebatur in bonam olivam, in quo destruebatur paries separationis inter duos populos, in quo ii qui hucusque fuerant hospites et advenae, aedificabantur super fundamentum apostolorum et prophetarum. Ut igitur faceret pacem, omnes pariter humiliando sub potenti manu Dei, gratuitae iustificationis altissimas causas exponere habuit Apostoius.

90 QUAEST. LXII.

Ex opere operato vero, quia opus operatum seu sacramentum est natura sua quoddam signum protestativum fidei in Christum pro nobis passum, cui etiam non rite subiicitur homo nisi credens, ut in prolegomeno § 2 dictum est. Unde idem Apostolus qui ut falsam ludaeorum opinionem de operibus legis excluderet, generaliter dixit nos iustificari ex fide vel per fidem, dixit etiam Ecclesiam iustificari lavacro aquae in verbo vitae, et iterum, salvos nos fieri per lavacrum iustificationis, baptismum significans.

Haec si bene tenueris, habebis unde respondeas ad classicam difiicultatem ex Augustino, Tract. 80 in loan. n. 3, ubi ait : verbum quod accedit ad elementum, operari in sacramentis, non quia dicitur, sed quia creditur. Sensus est : non in quantum est materialis quidam sonus feriens aures corporis, sed in quantum spirituaH significatione pertinet ad ordinem fidei, et sic spiritualiter acceptum spiritualizat ipsam aquam, quae ahas, seiuncta a verbo fidei, non esset nisi aqua, id est, labile et fluxum elementum. Unde subdit Augustinus : « Nam in ipso verbo, « aliud est sonus transiens, aHud virtus manens », sciHcet virtus sanctificans quae eatenus dicitur manens, quatenus manens est mysterium cuius protestatur fidem, et a quo habet ut sanctificationem operetur. Caeterum, verbum formae in baptismo esse in sensu Augustini, non concionatorium, sed consecratorium, evidenter patet ex hoc quod admirans dixerat : « Unde « tanta virtus aquae, ut corpus tangat, et cor abluat ? » Nam si solum ageretur de praesentando obiecto fidei, quid minus admiratione dignum ? Et paulo infra ait, verbum hoc tantum valere, « ut etiam tantiHum mundet infantem, quamvis nondum « valentem corde credere ad iustitiam, et ore confiteri ad sa- « lutem ».

Et eadem fere expHcatio est ad 1 Petr. III-21, ubi baptismus comparatur arcae Noe, et vis iustificativa videretur tribui, non ipsi sacramento, sed interrogationi bonae co7iscientiae ad Deum, id est, ut Protestantes volunt, fidei quae est bona conscientia qua quis confidit peccata sua tegi meritis Christi. At longe aHud sibi vult Petrus. Equidem variant interpretes circa

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 91

acceptionem vocabuli interrogatio. Quidquid vero de hoc sit, apertus sensus est, quod sicut arca octo animas salvas fecit a materiali diluvio, sic baptismus a spirituali perditione salvat fideles. Baptismus, inquam, non secundum quod facit ad depositionem sordium carnis, (nam hoc modo sumitur, non ut sacramentum, sed materiaHter pro lavacro carnali), verum baptismus secundum quod ad spiritualem oeconomiam fidei pertinens, habet virtutem faciendi bonam conscientiam coram Deo, id est, iustificandi.

Argumentum traditionis luculenter exponit Bellarminus

1. 2. de Sacr., c. 6-7, in hunc modum :

2. Ex Patribus Graecis. — lustinus, Apolog. ad Antoni-

num : « Remissionem ante commissorum peccatorum consequi-

« mur in aqua, etc. ». Et antea dixerat neminem adduci ad

baptismum nisi prius crediderit. SimiHa habet in dialogo cum

Tryphone. — Clemens Alexandrinus, Paedagogi 1. 1, c. 6:

« Multis, inquit, modis vocatur hoc opus : gratia, iHuminatio,

« perfectum, et lavacrum. Lavacrum quidem, per quod peccata

« abstergimus; gratia autem, qua remittuntur poenae quae pec-

« catis debentur ; iUuminatio autem, per quam sanctam illam

« et salutarem lucem intuemur... Perfectum autem dicimus, cui

« nihil deest. Quid enim ei desit, qui Deum novit, etc. ». —

Origenes, hom. 14 in c. 2 Lucae: « Parvuli, inquit, baptizan-

« tur in remissionem peccatorum... Et quia per baptismi sacra-

« mentum nativitatis sordes deponuntur, propterea baptizantur

« et parvuH ». — Cyrillus Hierosolymitanus, catech. 3 :

« Mortuus in peccatis descendisti (in fontem), et ascendis vivi-

« ficatus in iustitia, etc. ». Et in praefatione catecheseon: « Ma-

« gnum est sane propositum hoc baptisma : captivitatis Hberatio,

« peccatorum remissio, animae regeneratio, currus ad cae-

« lum, etc. ». — Basilius, 1. de Spiritu Sancto c. 15, ponit

obiectionem haereticorum : Si ideo Spiritus Sanctus aequaHs est

Patri et FiHo, quia in ipso baptizamur, etiam aqua erit aequa-

Hs Patri et FiHo, quia in ipsa baptizamur. Respondet : « Si

« quae est in aqua gratia, non ex aquae natura est. sed ex

« praesentia Spiritus, etc. ». Secundum adversarios dicere de-

92 QUAEST. LXII.

buisset aquam nihil facere nisi forte fidem excitando per modum simplicis signi, et sic statim obiectionem solvisset. At Basilius fatetur, in aqua esse virtutem gratiae inductivam, sed ait eam non inesse aquae ex aquae natura, sed ex vi Spiritus Sancti. — Gregorius Nyssenus, Orat. in baptismum Christi : « Baptisma, « inquit, peccatorum expiatio est, remissio dehctorum, renova- « tionis et regenerationis causa ». Et infra explicans quomodo id fiat, multa exempla adducit, et subdit : « Quod si quis mihi « rursus dubitando et ambigendo negotium exhibeat, interro- « gans qua ratione aqua regeneret, dicam optimo iure ad eum : « Ostende mihi modum nativitatis quae sit secundum carnem. « Dices fortasse : semen causa hominis effectrix est. Audi igitur « contra a nobis, quod aqua quae benedicitur, purgat et illu- « minat hominem ». Ubi notandum est non posse Gregorii sententiam trahi ad id quod haeretici dicunt. Si enim aqua baptismatis solummodo habet praesentare fidei obiectum, utquid recurreret Gregorius ad comparationem humani seminis prout efficiens causa hominis est, rem adeo simplicem per arcanas naturae operationes obscurando potius quam exempHficando ? — Chrysostomus, hom. 39 in Genes. : « Nam id, inquit, quod « ilHc operatur circumcisio in depositione carnis, id agit hic « baptismus in depositione peccatorum ». Item, hom. 24 in loan., prolixe docet esse credendum verbis Christi asserentis aquam vim habere regenerandi, Ucet modus non cadat sub sensu. Et hom. 25 : « Quod est matrix embryoni, hoc est fideH aqua, « siquidem in aqua fingitur et formatur. Nam primum dictum « est : Producant aquae 7'eptile a^iimae viventis ; ex quo autem « lordanis alveum ingressus est Christus, non ampHus reptiha « animarum viventium, sed animas rationales et spirituales aquae « producunt ». — Cyrillus Alexandrinus, 1. 2 in loan., c. 42: « Quemadmodum, inquit, viribus ignis intensius aqua calefacta « non aHter urit quam ipse ignis ; sic Spiritus Sancti operatione « aqua qua baptizati corpus aspergitur, reformatur ad divinam « virtutem et potentiam ». Haec iHe ; ubi vides aquam in baptismo esse instrumentum Dei, sicut calor in aqua calefacta est instrumentum ignis ad calefaciendum.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 93

2. lam ex Latinis, Tertullianus, 1. de bapt., c. 2, refert infidelium contra christianum dogma obiectionem. Nonne, inquit, mirandum est lavacro dilui mortem? Nonne potiori iure miratur incredulitas, irridens simplices sacramentorum ritus uti vanos, et magnificos eorum effectus uti impossibiles ? Quid ad haec TertuUianus ? An forte in rationalisticam Protestantium explicationem declinabit, meram vim excitandi fidem in sacramentaHbus signis agnoscens? Minime gentium, nam ipsum iustificationis effectum sacramento adscribens, recurrit ad Dei potentiam quae supra humanum est: « Proh misera increduHtas, quae denegas « Deo proprietates suas, simplicitatem et potestatem... Nam si « Deus et sapiens et potens, merito in adversariis sapientiae « potentiaeque, id est, in stultitia et impossibihtate materias « operationis suae instituit, quoniam virtus omnis ex his causam « accipit a quibus provocatur ». — Cyprianus, epist. 1 ad Donatum, scribit se antequam baptizaretur, vix potuisse adduci ut crederet quod a Christianis de baptismi virtute praedicabatur, quod videlicet hominem repente mutet, peccata abstergat, virtutes infundat, sed postea id verum esse sua experientia didicisse : « Difficile, inquit, ac durum pro ilHs tunc moribus opi- « nabar, quod in salute mihi divinae indulgentiae polHcebatur, « ut quis renasci denuo possit, utque in novam vitam lavacro « aquae salutaris animatus, quod prius fuerat exponeret, cor- « poris Hcet manente compage, hominem animo ac mente mu- « taret. Qui possibiHs est, aiebam, tanta conversio? » Etinfra: « Sed postquam undae genitaHs auxiHo superioris aevi labe de- « tersa in expiatum pectus serenum ac purum desuper se lu- « men infudit, postquam caeHtus Spiritu hausto, in novum me « hominem nativitas secunda reparavit, mirum in modum pro- « tinus confirmare se dubia, patere clausa, lucere tenebrosa, « facultatem dare quod prius difficile videbatur, geri posse quod « impossibile putabatur, ut esset agnoscere terrenum fuisse quod « prius carnaHter natum deHctis obnoxium viveret, Dei esse « coepisse quod iam Spiritus Sanctus animaret ». In quibus verbis notandum est quod si sacramenta tantum moverent mentem ad credendum, ut adversarii dicunt, non fuisset uHa causa

94 QUAEST. LXII.

cur Cyprianus difficulter crederet effectum baptismi; non enim est hic effectus magis difficilis quam quod verbum Dei praedicatum valeat ad excitandam fidem. Idem etiam Cyprianus, epistola 59 ad Fidum, serio monet corrigendos eos qui putabant, ante octavum nativitatis diem non esse parvulos baptizandos, etiamsi mortis periculum immineat. At si baptisma solum excitat fidem, et prodest infantibus tantum ea ratione quia cum adoleverint recordabuntur, quorsum infantes morituros baptizari vult Cyprianus ? — Ambrosius, 2 de Poen., c. 2 : « Impossi- « bile, inquit, videbatur ut peccatum ablueret aqua... ; sed quod « impossibile erat, Deus fecit possibile esse, qui tantam nobis « donavit gratiam ». Vide etiam librum de iis qui initiantur mysteiiis, c. 3 et 9, et 1. 9 super Lucam, c. 3, et 1. 3 de Spiritu Sancto, c. 11. — Hieronymus, ep. 6 ad Oceanum : « Quan- « tam vim, inquit, habeat baptisma, et aqua in Christo sancti- « ficata gratiam, paulo post docebo ». Et infra ubi plurima attuHt testimonia et figuras : « Dies me deficiet, si cuncta quae « ad potentiam baptismi pertinent, de Scripturis Sanctis voluero « digerere ». — Augustinus, 1. 4 de bapt., c. 22: « Invenio, « inquit, non tantum passionem pro nomine Christi, quod ex « baptismo deerat posse supplere, sed etiam fidem conversio- « nemque cordis, si forte ad celebrandum mysterium baptismi « in angustiis temporum succurri non potest ». Haec ille. Si ergo aliquando martyrium, aliquando fides cum cordis conversione supplet vicem baptismi, manifeste sequitur quod baptismus non iustificat excitando fidem, sed immediate appHcando merita Christi. Et ibidem, c. 24, probat Augustinus sacramentum baptismi multum prodesse parvuHs, etiamsi iUi sint fidei actuaHs incapaces. Et 1. 19 contra Faustum, c. 11: « Sacramentorum, « inquit, vis inenarrabiHter valet plurimum, et ideo contempta « sacrilegos facit. Impie quippe contemnitur, sine qua non po- « test perfici pietas ». At si tantum excitarent fidem, non modo non inenarrabiHter valerent pkirimum, sed vix aHquid valerent ; nam de concione nemo diceret eam inenarrabiHter plurimum valere, cum saepissime multis concionibus vix aHqui moveantur; et tamen fatetur Lutherus, multo efficaciorem esse concionem

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 95

baptismo, quod verissimum est, si agatur de efficacia provocandi fidem. Idem Augustinus, Tract. 80 in loan., n. 3 : « Unde tanta « virtus aquae, ut corpus tangat et cor abluat? » — Leo Magnus, Serm. 4 de natali Domini : « Omni homini renascenti « aqua baptismatis instar est uteri virginalis, eodem Spiritu « replente fontem qui replevit et Virginem, ut peccatum quod « ibi vacuavit sacra conceptio, hic mystica tollat ablutio ». — Denique, ut alios innumeros omittam, Bernardus in Serm. de coena Domini : « Duo, inquit, operatur in nobis sacramentum « Dominici corporis, ut videlicet et sensum minuat in minimis, « et in gravioribus peccatis tollat omnino consensum. Si quis « vestrum non tam saepe modo, non tam acerbos sentit ira- « cundiae motus, invidiae, luxuriae, aut caeterorum huiusmodi, « gratias agat corpori et sanguini Domini, quoniam virtus sa- « cramenti operatur in eo ». Haec ille, cuius verba non possunt trahi ad effectum nutriendae fidei. Non enim Bernardus solum dicit, per sacramenta remitti peccata, quod fieri volunt Protestantes per fidem apprehendentem Christi iustitiam et Dei benevolentiam; sed etiam dicit vim sacramenti operari in nobis, ut non consentiamus peccatis, quod per solam fidem nec potest fieri neque adversarii fieri dicunt.

Hucusque fere Bellarminus, cathoHcum dogma de causahtate sacramentorum ex opere operato, tanta nube testium imposita, invicte asserens, Nunc autem consequens esse videtur nonnulla adiungere de ipsa gratia sacramentali prout a gratia communiter dicta distinguitur, et ad hoc spectat altera propositionis assertio.

§ 2.

Gratia communiter dicta inteUigitur ea quae aHas dicitur sanctificans. Est habitus essentiam animae perficiens, et ipsissima participatio naturae divinae de qua 2 Petr. 1-4. Virtutes vero et dona sunt habitus a praecedenti quodammodo emanantes, qui cum potentias animae perficiant, in iisque subiectentur, se habent ut proxima actuum supernaturaHum principia. In eo

96 QUAEST. LXII.

autem differunt virtutes a donis, quod virtutes dicuntur de habitibus quibus homo fit habilis ad operandum supernaturaliter, quasi ex propria deHberatione ; at dona dicuntur de illis aHis quibus fit bene mobiHs a Spiritu Sancto, ipsum speciaH instinctu movente.

Quaeritur ergo utrum gratia sacramentaHs quae sine dubio includit gratiam communiter dictam et virtutes et dona, addat aHquid super haec omnia. Et respondetur affirmative ex omnium sententia, propter rationem quam affert S. Thomas, hic, art. 2 in corpore. Ordinantur enim singula sacramenta ad quosdam speciales effectus necessarios in vita christiana. Ergo oportet ut gratia uniuscuiusque sacramenti aHquid speciale addat super ea quae generaHter in omni iustificatione, pro quoHbet naturae statu, inveniuntur. Consequentia est evidens, quia causa ordinata ad specialem effectum, aHquid speciale efficiat necesse est. Antecedens vero patet, quia aHas, frustra essent diversa sacramenta instituta; quod est impossibile, cum in operibus Dei nihil possit esse frustra.

Quae cum ita sint, evidenter patet, speciale iHud quod addit gratia sacramentaHs qua taHs, nihil aHud esse quam aHquod divinum auxiHum ad consequendum proprium finem uniuscuiusque sacramenti, et sub hac generaHtate verborum omnes convenire debent. Ideoque, quaestio solum esse potest, an auxiHum iUud sit inteHigendum de actuah auxiHo, an de habituaH. Plerique moderni intelHgunt auxiHum actuale, aut meHus, ius ad speciales gratias actuales pro variis finibus sacramentorum. Consentit Caietanus hic in commentario, ubi etiam tradit S. Thomam retractasse id quod aUbi docuerat ('), sed nuUum affert convincens argumentum (^). AHi ergo inteUigunt auxiHum ha-

(^) S. Thom. in IV, D. i, q. i, a. 4. q. 5. Item de Verit. q. 27, a. 5, ad 12"'^'.

(^) Fundamentum Caietani est quia S. Thomas nunc dicit gratiam sacramentalem addere aliquod divinum aiixilium. quo nomine non potest intelligi donum habituale. Sed hoc nihil est, nam auxilium in genere est id omne quo homo iuvatur a Deo ; atqui illud quo iuvatur homo a Deo, tam est gratia habituahs quam actuaUs. Et licet moderni

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 97

bituale, id est, dispositiones in potentiis animae receptas contra defectus particulares ad quos reparandos singula sacramenta sunt ordinata. Et ad aliqualem huius rei intelligentiam considerandum est quod sacramenta ex propria ratione suae institutionis sunt in remedium lapsus et deordinationis in nobis inductae per peccatum. Hoc nobis innuit Christus in parabola frequenter iam laudata boni Samaritani ; hoc demonstrat derivatio sacramentorum a Christo redemptore qui non venit in mundum nisi ad reparandum peccatum mundi; hoc etiam eleganter exponit Augustinus, Enarr. in Psalm. 146, n. 7. Considerandum insuper quomodo peccatum illud quod ab Adam in omnes pertransiit, abstulit gratiam originahs iustitiae, quae super gratiam communiter dictam addebat donum integritatis, id est, dispositionem habitualem perfecte ordinantem potentias inferiores sub dominio rationis. Considerandum denique quod amissio huiusmet habitualis dispositionis dicitur vulnus quo etiam in naturalibus fuimus vulnerati, omnia inteUigendo secundum quod solet explicari ubi de statu naturae lapsae per oppositionem ad statum naturae innocentis. Hinc, si sacramenta vere sunt in remedium lapsus et in Hgaturam vulnerum quae in lapsu contraximus, rationabiUter dicetur gratia sacramentalis addere supra gratiam communiter dictam dispositiones quasdam habituales plus minusve imminutivas concupiscentiae in variis et multipHcibus ramificationibus eius, et ita quidem ut unicuique sacramento sua propria ac speciaHs velut Hgatura respondeat. Quamquam nos non possimus praecise assignare proprias ac distinctivas rationes singularum, ac per hoc, debeamus necessario in quibusdam generaHtatibus consistere, sicut etiam notavit S. Thomas,

soleant accipere nomen auxilii in sensu gratiae actualis prout contra habitualem dividitur, certum tamen est quod in styio S. Thomae, auxilii vocabulum utramque indifferenter comprehendit. Accipe in exemplum illud 1-2, q. 109, a. 9 in corpore. « Homo ad recte vivendum, « dupliciter auxilio Dei indiget ; uno quidem modo, quantum ad ali- « quod habituale donum, per quod natura humana corrupta sanetur... « Quantum igitur ad primum auxilii modum, homo in gratia exsistens « non indiget alio auxilio gratiae, quasi aliquo iiabitu alio infuso, etc. ».

De Ecclesiae Sacramentis. Tom. I. 7

98 QUAEST. LXII.

Quaest. 27 de Verit., a. 5, ad 12"°": « Dicendum, inquit, quod « sicut diversae virtutes et diversa dona Spiritus Sancti ad di- « versos actus ordinantur, ita diversi sacramentorum effectus « sunt ut diversae medicinae peccati, et participationes virtutis « dominicae passionis, quae a gratia gratum faciente dependent, « sicut virtutes et dona. Sed virtutes et dona nomen speciale « habent, propter hoc quod actus ad quos ordinantur sunt ma- « nifesti. Defectus autem peccati contra quos sacramenta insti- « tuuntur, latentes sunt ; unde sacramentorum efifectus nomen « proprium non habent, sed nomine gratiae nominantur ; dicun- « tur enim gratiae sacramentales, et penes has sacramenta di- « stinguuntur sicut penes proprios efifectus. Pertinent autem isti « efifectus ad gratiam gratum facientem, quae istis effectibus « coniungitur, et sic cum propriis effectibus habent effectum « communem qui est gratia gratum faciens, quae etiam per sa- « cramentum et non habenti datur, et habenti augetur ».

Superest nunc ut ex doctrina in priori propositionis parte asserta, duo magni momenti corollaria eruantur.

COROLLARIUM L

Ergo sacramenta conferunt inaequalem gratiam inaequaliter dispositis, hoc est, causant gratiam in suscipientibus pro mensura dispositionum uniuscuiusque.

Est in primis doctrina Tridentini, Sess. VI, cap. 7, ubi cum enumerasset causas iustificationis, mentione facta causae instrumentahs quae est baptismus, ait: « lustitiam in nobis recipien- « tes, unusquisque secundum mensuram quam Spiritus Sanctus « partitur singulis prout vult, et secundum propriam uniuscuius- « que dispositionem et cooperatio7tem ». Quo in loco certum est agi de iustificatione generahssime considerata, sive sit ex opere operantis cum solo voto sacramenti, sive sit ex opere operato per sacramentum actu susceptum. Et in iustificatione quidem quae est ex opere operantis, dispositio et cooperatio hominis consideratur ut appellans atque exigens habitualem gratiam. In iustificatione vero ex opere operato, consideratur solum ut coa-

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 99

ptans animam sacramento, et capacem eam reddens recipiendi effectum eius ; semper tamen gratia accipitur proportionaliter ad propriam cuiusque dispositionem et cooperationem. Sicut limpiditas aeris non est causa illuminationis eius, sed est solum dispositio ad illam, ita scilicet ut secundum maiorem minoremve limpiditatis gradum, magis minusve a sole aer illuminetur. Et sic est in praesenti, ubi proportionaliter se habet sacramentum ut sol, anima ut aer, dispositiones maiores vel minores ut maior minorve limpiditas.

Nec obstat quod Concilium prius attribuit mensuram gratiae acceptae arbitrio Spiritus Sancti dividentis singulis prout vult; nam et hoc ipsum, quod dispositio unius sit perfectior dispositione alterius, ultimo refundi debet in liberam voluntatem Dei, cuius donum est ipsissima praeparatio qua nosmetipsos ad gratiam disponimus. Et ideo, ne Concilium sibi ipsi contradixisse fingamus, dicendum est, per haec verba secundum propriam cuiusque dispositionem, assignari rationem proximam mensurae coUationis gratiae sanctificantis ; per praecedentia vero, secundum mensuram quam Spiritus Sanctus partitur singulis prout vult, assignari rationem ultimam et altissimam, ex qua fit ut alii prae aliis sint melius dispositi, id est, magis susceptibiles efficaciae sacramenti.

Est praeterea eadem doctrina, communis et certa omnium theologorum sententia, cum S. Thoma, infra, q. 69, art. 8. De qua etiam manifesta exstant apud Patres testimonia, nam Damascenus de Fide orth. 1. 4, c. 9 dicit : « Quamvis autem pec- « catorum remissio omnibus per aquae baptismum detur, Spi- « ritus tamen gratia pro fidei ac praeviae purgationis modo « conceditur ». Et Cyrillus Hierosolymitanus initio quadragesimae exhortans catechumenos, eisque proponens sacratissimam illam Paschatis noctem in qua aquis fruentur christiferis fragrantiam spirantibus, catech. 1, n. 5, ait: « Tot annorum circulo, « mundo incassum laborans transegisti, nec quadraginta diebus « vacabis orationi pro anima tua?... Omitte plura inutiHa loqui, « neque tu detrahe, neque detrahentem Hbenter audi... Munda « vas tuum ut gratiam capiat abundantiorem ; remissio enim

lOO QUAEST. LXII.

« peccatorum ex aequo datur omnibus, communicatio vero Spi- « ritus Sancti secundum proportionem uniuscuiusque fidei con- « ceditur. Si parum laboraveris, parum accipies... Tibi ipsi cur- « ris, tibi convenientia prospice ».

Denique est sequela praedictorum. Ex hoc enim quod sacramenta operantur ex opere operato ut instrumenta Dei applicativa meritorum Christi, invenitur in eis eiusmodi habitudo ad homines sanctificandos, ut de se quidem sint virtutis indefinitae, et habeant aequalem respectum ad omnes, tametsi vice versa, non omnes aequalem respectum habeant ad sacramenta ; et ratio huius est differentia dispositionum quibus magis minusve perfecte ipsis sacramentis subiiciuntur, ac veluti coaptantur. Quia igitur actus activorum recipiuntur in passivis secundum suam dispositionem, utique quantum ad effectus qui suscipiunt plus et minus, restat ut qui accedunt ad sacramenta cum maiori praeparatione fidei et devotionis, maiorem gratiam accipiant. Nota tamen diligenter, quod « devotio baptizati non additur quasi « concausa, ut efficienter agat ad gratiae receptionem, sed ad- « ditur quasi dispositio materiahs ; et ideo secundum diversita- « tem ipsius participatur baptismi effectus » ('). Et simili modo in physicis, sol magis calefacit metallum quam lutum, quia metallum est magis conductivum caloris.

COROLLARIUM IL

Ergo, sicut sacramenta mortuorum certo certius causant gratiam secundam in iustis, ita probabilius sacramenta vivorum causant gratiam primam in peccatoribus, si modo attriti bona fide accedant ad sacramentum.

Nota quod gratia prima illa est, qua quis primo iustificatur, id est, de statu peccati in statum iustitiae transfertur;

(^) S. Thom., in IV, D. 4, q. 2, a. 3, q. 2, ad i""^. — Operantur ergo sacramenta ad modum causarum naturalium. Equidem admittenda est initialis ordinatio divinae sapientiae, assignans minimum gratiae sacramentalis pro minima dispositione ; sed hoc fundamento praeiacto, reliqua invariabili lege ex natma— tei— CQnsequuntur.

r^-:- ----',(

Ui

^ /^ 8T. MICH>.LL'a V OOLLEGE

i/BRARN

DE EFFECTU SACRAMENTORUM lOI

gratia vero secunda consistit in augmento seu intensione praecedentis. Nota iterum, sacramenta mortuorum dici illa, quae statum gratiae in suscipiente nullo modo praeexigunt, quia primo et principaliter ad suscitandos spirituales mortuos, hoc est, ad primam iustificationem conferendam fuerunt instituta. E contra, sacramenta vivorum ea dicuntur, quae licite non possunt recipi nisi a iustis, quia eius indolis sunt, ut regulariter requirant subiectum in quo vita gratiae aliunde iam habeatur. Cogita Eucharistiam, quae fuit per modum nutrimenti sub specie cibi et potus instituta, et ideo non prodest mortuo morte spirituali ; non quod physice hoc repugnet, sicut repugnat in corporalibus, sed quia propter ordinem servandum, necessitate praecepti spiritualis vita praeexigitur, et prohibetur homo sub poena sacrilegii ne ad hoc sacramentum accedat absque statu gratiae prudenter saltem existimato.

Sacramenta igitur mortuorum causare gratiam secundam in iustis, est ex dictis evidentissimum. Etenim omnia sacramenta conferunt gratiam non ponentibus obicem ; sed qui antea iustificatus per charitatem perfectam, baptizatur, non ex hoc quod iustus est, ponit obicem sacramento ; imo vero, multo meliorem habet dispositionem. Ergo gratiam quae fructus est sacramenti, consequetur ; non autem gratiam primam quam habebat ; ergo gratiam secundam. Et circa hoc, nec est, nec potest esse controversia.

Itaque controversia sohim respicit sacramenta vivorum : utrum in peccatoribus causent gratiam primam, quando attriti bona fide accedunt. Alii negant, aHi longe communius afiirmant cum S. Thoma infra, Q. 72, a. 7, ad 2"°^ (^), et Q. 79, a. 3 in corp. (^). Et probari potest sententia affirmativa sequenti

(^) Hoc loco de Confirmatione ait : « Et si aliquis adultus in pec- « cato existens, cuius conscientiam non habet, vel si etiam non perfecte « contritus accedat, dummodo non fictus accedat. per gratiam collatam

< in hoc sacramento consequitur remissionem peccatorum ».

(^) Hic etiam dicit de Eucharistia : « Potest tamen hoc sacramen-

< tum operari remissionem peccati dupliciter. Uno modo, non perceptum « actu, sed voto... Alio modo etiam perceptum ab eo qui est in pec-

I02 QUAEST. LXII.

argumento : Sacramenta ex opere operato conferunt gratiam non ponentibus obicem. Sed peccatores qui attriti bona fide accedunt ad sacramenta vivorum, obicem non ponunt ; ergo, etc.

Minor demonstratur, nam obex ad gratiam non potest esse ipse peccati reatus qui in gratiae privatione consistit ; alias dicendum esset privationem formae esse obicem ad formae receptionem, quod est absurdum. Et si peccati reatus seu habituale peccatum non est obex ad gratiam communiter dictam, neque etiam ad id quod accessorii instar addit gratia unicuique sacramento propria. Relinquitur ergo, quod obex in peccatore qua tali non sit nisi voluntas peccato inhaerens vel actualiter vel habituahter: actualiter quidem si homo actu in ipsa sacrilega receptione sacramenti peccat : habitualiter vero si nunquam peccatum praeteritum per interiorem poenitentiam retractavit. Sed peccator bona fide et cum efficaci attritione accedens ad sacramentum vivorum, non habet voluntatem peccato inhaerentem, nec actuaHter, nec habitualiter. Non actualiter, quia ratione bo« nae fidei excusatur a sacrilegio ; non habitualiter, quia per attritionem excludentem affectum peccandi, peccata sua retractasse supponitur. Ergo nullum ponit obicem sacramento, et per consequens, sacramentum causabit in eo gratiam sibi propriam, quam utique in tahbus circumstantiis continget esse gratiam primam.

Ad argumentum autem quod adversarii (') per omnem modum urgent, nimirum : Sacramenta non causant nisi gratiam quam signijicant, sed sacramenta vivorum non significant gratiam primam, ergo nunquam conferunt eam, respondeo concedendo maiorem, et negando suppositum minoris. — Suppositum enim est, quod sacramenta significant gratiam directe et per se sub formali ratione gratiae primae vel secundae; sed hoc fal-

« cato mortali, cuius conscientiam et affectum non habet ; forte enim « primo non fuit sufficienter contritus, sed devote et reverenter acce- « dens consequetur per hoc sacramentum gratiam charitatis quae con- « tritionem perficiet. et remissionem peccati », (^) Lugo, de Euchar. Disp. 12, Sect. i.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM IO3

sum est. Nam significatio sacramentorum respicit gratiam sub ratione gratiae intrinsece talis, quae nimirum addit super gratiam communiter dictam speciale auxilium ad consequendum proprium uniuscuiusque sacramenti finem, ut in thesi dictum est. Nunc autem, quia speciale auxilium quod includit gratia significata per sacramenta vivorum, eiusmodi est ut non debeat regulariter dari nisi homini iam aHunde iustificato, hinc est quod sacramentum vivorum per se loquendo non suscipitur Hcite, et per consequens fructuose, ab homine existente in statu peccati. Si tamen extraregulariter ratione bonae fidei, hoc contingat fieri, semper sacramentum conferet propriam gratiam quam significat, cui tamen conveniet tunc denominatio gratiae primae, ex hoc solo quod nullam antecedentem invenit in anima ('). Hinc etiam sequitur, non esse dicendum quod sacramenta vivorum causant gratiam primam per accidens, sed rectius dicerentur causare eam ex suppositione alicuius quod est per accidens in homine suscipiente, scilicet praeter eius intentionem. Non enim vult componere receptionem sacramenti cum statu peccati, et si hoc vellet, non solum non consequeretur gratiam, sed imo, maioris dehcti efhceretur reus.

Hactenus assertum est dogma de causaHtate sacramento-

(^) Hic igitur adverte quod denominatio gr Atiae primae vel secundae, est denominatio pure extrinseca. Denominat enim gratiam, non secundum intrinseca eius constitutiva, sed solum secundum quod ei praesupponitur vel non, antecedens status iustitiae. Porro sacramenta per se et directe gratiam significant, non quidem in ordine ad aliquid antecedens, sed secundum quod intrinsece taiis vel talis est.

Adverte etiam disparitatem inter corporalem cibum qui mortuo nusquam prodesse potest, et spiritualem cibum Eucharistiae. Nam Eucharistia sicut caetera sacramenta, non solum confert effectus qui consequenter se habent ad animae vitam, sed confert etiam id in quo formaliter consistit animae vita. Hinc ex analogia effectuum Eucharistiae cum eflfectu corporalis nutritionis, sequitur quidem quod ad servandum ordinem, debuit sub poena sacrilegii arceri spiritualis mortuus ab huius sacramenti perceptione; non autem sequitur quod vitam non accipiet, si forte propter bonam fidem excusetur a sacrilegio, et aliunde nullum habeat obicem affectus ad peccatum.

I04 QUAEST. LXII.

rum ex opere operato, deductis etiam corollariis quae ex dogmate consequuntur, vel certe consequi videntur. Constat autem quod ubi dispositiones desunt, effectus gratiae non inducitur. At vero, sacramentum ab indisposito valide susceptum, nullumne in eo effectum habebit? Et si dispositiones quae prius desiderabantur, postea adesse incipiunt, omni obice remoto, nequidem tunc gratia sacramentalis conferetur? Ad huius dubii solutionem ordinatur sequens propositio, cuius doctrina totam theologiam de sacramentis intime pervadit, estque ad intelligentiam dicendorum in posterum valde necessaria.

THESIS VI

(Infra, Q. 66, art. i in corp. : Q. 84, a. i, ad ^^^; in IV, D. I, q. i, art. 4, etc).

Est in sacramentis aliquis efFectus distinctus a gratia et ad eam praevius, qui nunquam potest deesse, modo serventur omnia quae ad validitatem requiruntur. Dicitur autem « res et sacramentum », et cum sit dispositio sive titulus de se exigens infusionem gratiae, quamdiu in homine permanet, est ratio reviviscentiae sacramenti ficte suscepti, statim ac obex removetur.

Nota prius vim terminorum. Agitur de aliquo effectu sacramenti exterioris qui ab eo realiter distinguitur sicut omnis effectus a sua causa, et iterum distinguitur a gratia qua iusti nominamur et sumus. Distinguitur, inquam, a gratia, ut aliquid ad eam praevium, sin minus ordine temporis, at certe ordine naturae, pro quanto est dispositio et titulus ipsam exigens. Cum autem nunc dispositionem dico, cave confusionem cum dispositionibus de quibus in praecedenti propositione sermo fuit. Dupliciter enim ab eis differt. Primo quidem quatenus non est dispositio ponens simplicem idoneitatem ad gratiae susceptionem, tollendo obicem ab anima, (imo cum obice illo omnino potest

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 105

consistere), sed est dispositio exigitiva gratiae quantum in se est, modo scilicet non adsit ille ipse mox dictus obex, puta impedimentum incredulitatis vel affectus ad peccatum. Secundo dif-- fert, quia non est opus operantis hominis ut fides vel attritio, sed est aliquid inductum ex opere operato ut character vel aliquid eiusmodi.

De hoc effectu rursus asseritur, quod nunquam potest deesse ubi servantur omnia quae ad validitatem requiruntur. Considerandum enim est, aliqua requiri ad effectum iustificationis sacramentalis quae necessaria non sunt ut sacramentum sit validum, id est, ut vere conficiatur secundum legem suae institutionis. Porro est validum, quoties debito subiecto adhibetur materia et forma a ministro competente cum intentione faciendi quod facit Ecclesia, supponendo solum ex parte suscipientis, si sit adultus, aliqualem voluntatem recipiendi id quod ei traditur, ut dicetur infra suo loco.

Vocatur supradictus effectus, res et sacramentum ; de quo in superioribus nonnulla iam praeHbata sunt. Docet quippe S. Thomas, tria in sacramentis N. L. inveniri: « Aliquid sci- « licet quod est sacramentum tantum, aliquid quod est res et « sacramentum, aliquid vero quod est res tantum » (^). Sacramentum tantum significat et non significatur; est enim ipsum exterius signum, constans rebus tamquam materia, et verbis tamquam forma. Res tantum significatur et non significat; est enim ultimus effectus, scilicet gratia unicuique sacramento propria. Denique res et sacramentum aliquid est intermedium, quod significatur simul et significat; significatur, inquam, immediate per sacramentum exterius, et rursus, quatenus infalHbiH nexu cum ipso exteriori sacramento connexum, significat ultimum effectum gratiae, qui ut mox diximus, est res tantum.

Tandem assignatur idem iUe effectus de quo praesens currit propositio, ut ratio reviviscentiae sacramenti ficte suscepti, statim ac obex removetur. Sciendum enim est quod sacramenta

(^) S. Thom. 3, q. 66, a. t.

I06 QUAEST. LXII.

dicuntur a theologis reviviscere (^), quando valide, sed infructuose propter dispositionum carentiam suscepta, postea sublato impedimento quod gratiae sacramentalis infusioni obstabat, effectum iustificationis consequuntur. Et sumitur haec notio ab Augustino, qui 1. 1 de bapt. contra Donatistas, n. 17, docens non esse rebaptizandos haereticos ad catholicam Ecclesiam conversos, ait : « Sicut enim in illo qui fictus accesserat, fit ut non denuo « baptizetur, sed ipsa pia correctione et veraci confessione pur- « getur..., ut quod ante datum est, tunc valere incipiat ad sa- « lutem, cum illa fictio veraci confessione recesserit ; sic etiam « iste qui baptismum Christi in aliqua haeresi aut schismate « accepit, (quo sacrilego scelere peccata eius non dimitteban- « tur), cum se correxerit et ad Ecclesiae societatem unitatemque « venerit, non iterum baptizandus est, quia ipsa ei reconcilia- « tione ac pace praestatur ut ad remissionem peccatorum eius « in unitate iam prodesse incipiat sacramentum, quod acceptum « in schismate prodesse non poterat ». Verumtamen, cum de sacramentorum reviviscentia sermo est, inter sacramenta et sacramenta distinguere necesse est. Nam quod baptismus reviviscat, et propter evidentem paritatem rationis, aha duo quae im-

(^) Nota quod haec vox non occurrit apud S. Thomam et veteres theologos in re sacramentaria. Adhibetur quidem ab eis de bonis operibus per subsequens peccatum mortificatis, et denuo per poenitentiam recuperantibus efficaciam perducendi eum qui ea fecit, in vitam aeternam, (cf. 3, q. 89. a. 5); de sacramentis vero nusquam. Sed cum Angelicus qaaestionem tractat quam postea recentiores sub nomine revivisce7itiae recensuerunt, has vel similes locutiones adhibet : Utrum, fictione recedente, baptismus suum consequatur effectum. Vide infra q. 69, a. 9; item in IV, D. 4, q. 3, a. 2, q. 3, etc. Et revera, proprie loquendo, reviviscere dicitur illud quod prius fuit vivum, postea mortificatum, et denuo ad vitam excitatur. Atqui in sacramentis nihil tale est, etiam quando ficte suscepta, postea obice sublato, ad salutem valere incipiunt, ut per se iam constat, et ex dicendis in praesenti adhuc mehus apparebit. Quod tamen non ideo dixerim ut usuni vocis reprobem ; de verbis enim non est disputandum, modo sensus in tuto sit. Ideoque, cum recentioribus vocabulo reviviscentiae eo iibentius utemur, quod non occurrit aliud quo brevius et absque periphrasi exprimi possit res Ab omnibus communi consensu admissa.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM I07

primunt characterem, communis et concors omnium sententia est. Ex adverso, non reviviscere Eucharistiam, certum etiam est apud omnes. De aliis vero tribus controvertitur. Sunt qui absohite negant, sunt qui absolute affirmant, et nos cum ilUs; sunt denique qui opinantur reviviscere Matrimonium et Extremam Unctionem, non tamen Poenitentiam, eo quod existimant dari non posse Sacramentum Poenitentiae vahdum simul et informe ; quae omnia, ut patet, reHnquuntur ex professo discutienda, ubi de singuhs sacramentis in speciaU. Quapropter non oportet eiusmodi controversiam nunc attingere, sed supponendo interim quod sit reviviscentia, saltem ut in pluribus sacramentis, solum declaratur quomodo sit^ seu quomodo debeat exphcari, ut convenienter determinetur quidquid pertinet ad rationem et modum quo sacramenta nostra gratiam continent et causant.

Et de terminorum explicatione iam satis. — Verum, ut quod in proposito est, recte intelhgatur, etiam atque etiam considerandum est, non venire hic et nunc in quaestionem, an sacramenta actione sua attingant ipsam substantiam gratiae, an solum ahquid praevium et dispositivum. Nam, quidquid circa hoc rei veritas habeat, id unum pro nunc adstruere intendimus : Sacramenta non causare gratiam, nisi per prius causafido effectum exigitivum eius, sive deinde sua vi instrumentali pertingant etiam ad substantiam gratiae, sive non. Hinc primo, propositio ista non est directe contra causahtatem moralem vel physicam, ad sensum Lugonis vel Caietani, quia cum alterutra sententia adhuc componi potest quidquid in praesenti demonstrandum assumitur. Hinc secundo, propositio est solum contra eos qui dicerent, vel non dari in omnibus sacramentis effectum a gratia distinctum quem rem et sacramentiim vocamus, vel certe effectum hunc non esse ad gratiam praevium, sed gratiam aeque primo per sacramentum induci. Hinc denique tertio, non putamus nos debitae moderantiae hmites excessuros, si dicamus assertionem nostram certissimis argumentis firmari, quatenus, ut iam supra dictum est, vix ac ne vix quidem possunt sine ea inter sese cohaerere pleraque doctrinae capita in re sacramentaria. — His igitur rite praemissis :

I08 QUAEST. LXII.

1. Demonstratur principalis assertio ex significatione sacramentorum, — Sacramenta causant id quod significant ; atqui significant quemdam effectum distinctum a gratia et ad eam praevium, a quo dependeat gratiae sacramentalis coUatio ; ergo est in sacramentis aliquis effectus distinctus a gratia, etc, ut in thesi positum est. — Maior est extra omnem controversiam. Quocumque enim modo causalitatem sacramentorum intelligas, sive eam reponas in aliqua virtute ordinis intentionalis quae conveniat naturae signorum, sive existimes causalitatem et significationem esse duo disparata quae materialiter tnntum in eodem elemento sensibili coniunguntur, illud saltem certum atque indubitatum est, causalitatem a significatione regulari, ut sit in effectu quidquid est in significatione et eodem omnino modo. — Ad minoris autem declarationem in qua tota iacet difficultas, sufficiet discurrere per singula sacramenta, inspiciendo primo Eucharistiam, tum Baptismum et Confirmationem et Ordinem quibus character imprimitur, ac denique aha tria quae supersunt.

Primo igitur cogita Eucharistiam ^ quae est sacramentum sacramentorum. Ibi certe sacramentum tantum, videhcet sacramentum exterius et visibile quod constat speciebus panis et vini prout verbis consecrationis informantur, nihil aliud significat immediate quam praesentiam corporis et sanguinis Christi ; verba enim formae sunt : hoc est corpus meum, hic est calix sanguinis mei, Quod si ulterius significet spiritualem animae refectionem quae est gratia huic sacramento propria, eiusmodi significationem non habet nisi mediante corpore Christi vero, et dependenter a reaH eius praesentia. Igitur praeter effectum gratiae, significatur ibi effectus transubstantiationis praevius a quo dependeat ipsamet gratia reficiens ac nutriens animas.

Vide nunc sacramenta imprimentia characterem. Vix opus est dicere de Ordine, in quo evidens est nihil ahud proxime significari praeter collationem potestatis sacrae, sive deputationem ad munia sacerdotii; hoc verba formae, hoc ritus impositionis manuum et traditionis instrumentorum, hoc omnes caeremoniae declarativae inculcant. Sed cum dicta potestas non possit

DE EFFECTU SACRAMENTORUM I09

debito modo exerceri sine gratia sacerdotio Novae Legis propria, ideo Ordo ex consequenti illam significat. — Et simile est de Confirmatione quae iterum gratiam non signat, nisi significando per prius deputationem christiani ad esse militem Christi, cuius fides ei committitur ex officio fortiter confitenda. — At forte maior erit difficultas de Baptismo^ ubi ablutio aquae cum verbis ego te baptizo, etc, ipsam ablutionem interiorem quae per gratiam baptismalem formaHter fit, citra omne medium interpositum significare videretur? Nullo modo, quia non oportet confundere rem immediate significatam cum ea quae principaHter intenditur, sed magis considerandum quod significationis modus determinatur per verba formae, cuius recta expositio est : ego tibi sacramentum ablutionis impendo, ut de forma absolutionis infra docet S. Thomas (^). Porro idem est impendere sacramentum ablutionis, ac conferre sacramentale signum interioris renovationis, sive consecrationem exigitivam eiusdem. Et quod haec legitima sit formae expositio, luculenter apparet ex iis quae fides docet de effectu sacramenti. Potest enim sacramentum esse vaHdum simul et informe, id est, absque effectu iustificationis, propter obicem in suscipiente exsistentem. AHunde vero, quoties est vaHdum, necesse est ut vere exserat significationem suam ; falsificaretur autem significatio in casu informitatis, nisi dicamus formam esse exponendam de ablutione interiori, non quidem in actu secundo, sed veluti in actu primo, hoc est, de coUatione aUcuius characteris sive consecrationis quae sit dispositio et necessitas, quantum in se est, ad perfectam hominis renovationem per gratiam baptismalem.

Porro, tribus praedictis valde affine est Matrimonium, in quo sacramentum tantum, sciHcet contractus, immediate significat vinculum sacrum quo vir et muHer ad invicem obHgantur, mediate vero gratiam, ut quae per tale vinculum coniunctionem Christi et Ecclesiae repraesentans, exigitur. Ibi ergo vinculum coniugale correspondet characteri, estque res et sacramentum. — Remanent nunc Poenitentia et Extrema Unctio, quae a caeteris

(') S. Thom. 3, q. 84, a. 3, ad 5^°^.

ITO QUAEST. LXII.

nequaquam discriminantur. Nam primo, Poenitentia est instituta per modum iudicii, ut in confesso est apud omnes. Atqui in iudiciis forensibus sententia absolutoria nusquam significat immediate sui exsecutlonem, sicut si quis per sententiam iudicis absolvatur a poena carceris, sententia ipsa proxime non respicit actualem liberationem eius qui carcere detinetur, sed significat et facit ius ex quo debitum est ut liberetur detentus, ac per hoc, ponit in carcerato titulum ad liberationem. Unde, sicut in foro humano sententia absolutoria recte exponitur : ergo reddo et facio ius in cuius vi debes Hberari a carcere, ita proportione servata, sententia absolutoria in foro conscientiae. Hic igitur res et sacramentum est ius factum circa poenitentem, ponens in eo titulum certum ad gratiam per quam formahter peccata remittuntur. — Denique, quod ad Extremam Undionem attinet, observandum est formam eius esse essentialiter optativam, quia per hoc sacramentum infirmus viribus iam destitutus et sibi ipsi consulere amphus non valens, ultimo consignatur sub Dei misericordia, ut perficiantur in eo quaecumque in taiito discrimine manent ad salutem necessaria. Atqui iterum, optatio quaeHbet nusquam significat immediate alleviantis auxihi collationem ; sed si sit ex opere operato efficax, si quid practice signet circa eum super quem funditur, hoc demum et nihil aliud est: ipsum scihcet committi in manus iUius cuius exspectatur indulgentia, et recipere titulum certum ad optatae misericordiae consecutionem. Quare in Extrema Unctione res et sacramentum est quaedam aegroti in manus misericordiae Dei consignatio, ex qua debitum est ut reciplat, nisi obstiterit obex, alleviationis gratiam.

Certo igitur certius constat, omne vahdum sacramentum, eo ipso quod vahdum est, ahquem habere specialem effectum, qui cum a gratia unicuique sacramento propria apprime distinguatur, est titulus elus exigitivus, ordine saUem naturae eam antecedens. Superest autem declarandum, quahter cum hoc principio cohaereat unum e praecipuls doctrinae capitibus in re sacramentaria.

2. Ostenditur rem et sacramentum recte assignari ut rationem reviviscentiae. — Recte, inquam, effectus ihe inter-

DE EFFECTU SACRAMENTORUM III

medius qui nullo obice impediri potest, sed semper adest quoties sacramentum valide fuit coUatum, ut ratio reviviscentiae in circumstantiis superius commemoratis assignatur. Commune enim est omnibus causis naturalibus, ad quarum normam operantur sacramenta, ut si quando impeditae sunt ab ultimo suo effectu propter obicem aliquem existentem aut supervenientem, statim obice remoto, consequantur illum, quotiescumque scilicet ex causa agente relicta est in subiecto sufficiens dispositio sive inclinatio ad formam. Hinc ergo sumenda est sic dicta sacramentorum reviviscentia, et nulla alia ex parte sumi potest. Sacramenta enim sunt causae quaedam efficientes ; atqui causa efficiens, sicut non operatur antequam sit, ita nec agit postquam esse desiit. Itaque necesse est ut ex sacramento ficte suscepto, vel nunquam habeatur gratia, vel si ad obicis remotionem habetur, hoc ideo sit, quia sacramentum induxit immediatum quemdam effectum de se exigitivum gratiae et adhuc permanentem. Unde S. Thomas in IV. D. 4, q. 3, a. 2, q. 3 : « Dicendum, inquit, « quod in baptismo imprimitur character qui est immediata « causa disponens ad gratiam; et ideo cum fictio non auferat « characterem, recedente fictione quae effectum characteris im- « pediebat, character qui est praesens in anima, incipit habere « effectum suum, et ita baptismus, recedente fictione, effectum « suum consequitur ». Et idem omnino docet in Summa theologica, q. 69, a. 10.

Huic etiam generali doctrinae dicta theologorum optime consonant. — Intelligitur enim primo cur iuxta omnes Eucharistia non reviviscit (^). In ea enim res et sacramentum non est

(^) Cfr. S. Thom. in IV, D. 4, a. 2, q. 3, ad 3"^. — Hic autem adverte diligenter quod reviviscentia tunc tantum habetur, quando inducitur gratiae sacramentalis effectus, sacramento exteriori non amplius exsistente, Finge igitur casum in quo quis indigne ad Eucharistiam accessit, contingit tamen ut manentibus adhuc speciebus in pectore, fictio eius removeatur per contritionem perfectam, vel alio modo. Certo certius fructuosa erit communio; sed non ideo reviviscere dicenda est Eucharistia, quia effectus gratiae confertur, dum adhuc sacramentum exterius est applicatum.

112 QUAEST. LXII.

aliquid manens in anima, sed est praesentia corporis Christi sub materia consecrata, ac per consequens, id quod appellat atque exigit gratiam huic sacramento propriam, debet esse ipsum Christi corpus prout per modum cibi applicatum communicanti. Corruptis itaque speciebus, et Christi praesentia desinente, nihil in homine reHnquitur quod sit gratiae postea conferendae ratio, si forte accessit homo absque debitis dispositionibus, et in sua fictione tamdiu perseveravit quamdiu in eo mansit sacramentum. NuUa igitur poterit esse reviviscentia. — InteUigitur secundo cur e contra, Baptismus, Confirmatio et Ordo ab omnibus dicantur sine Hmitatione uHa reviviscere, idque non semel tantum, sed quoties superveniens obex quacumque ratione et quocumque modo removetur (^). In his enim res et sacramentum est character qui omnino indelebiHter inhaeret animae, et nuHa ex causa potest unquam auferri. — InteUigitur tertio cur a plerisque reviviscentia asseritur de Matrimonio et Extrema Unctione, sed cum quadam restrictione, sciHcet durante eodem coniugio vel eadem infirmitate. Etenim res et sacramentum ibi non est in perpetuum ; nam mortuo uno coniuge, vinculum solvitur, et transacta infirmitate, non est ampHus aegrotus super quo qua taU facta est « oratio fidei », ut dicitur lacob. V-15. De Poenitentia vero res est difilicilior quam ut possit hic et nunc paucis verbis expHcari, et ideo reUnquitur exponenda ubi de hoc sacramento in speciaH.

(^) Sacramenta ista etiam post mortem reviviscerent, si possibile esset removeri obicem ad gratiam in eo qui decedit in mortali ; sed quia hoc possibile non est, nullum sacramentum post mortem simpliciter reviviscit. Verum dari potest reviviscentia quoad aliquos secundarios effectus, sicut patet exempli gratia, in adulto qui baptizaretur cum debitis dispositionibus, sic tamen ut nuUam de anteactis venialibus attritionem haberet. Et certe, quamdiu de venialibus nuUa attritio est, baptismi effectus non se extendit ad illa; unde non remittuntur, nec quoad culpam, nec quoad poenam. At vero si homo ille decedit in gratia, necesse est ex natura rei, ut in primo separationis mstanti anima eiiis feratur in Deum actu charitatis includente vel formaliter vel virtualiter retractationem omnium peccatorum. Tunc ergo, obice sublato, virtus baptismatis praedicta venialia penitus exstinguet, nec ulla de eis luenda poena remanebit.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 113

Caeterum etiam atque etiam considerandum est, mediationem eius quod dicitur res et sacramentum, nihil officere causalitati gratiae ex opere operato : tum quia, ut ex ipso nomine constat, res et sacramentum non est aliquid a sacramento adaequate sumpto alienum, tum quia contra rationem operis operati esset solum mediatio operis operantis, faciens dependere ex merito vel cooperatione hominis efficaciam sacramenti.

Nota. — De re et sacramento pauca admodum habent moderni. Vix tamen in praesenti materia aliquid reperires quod maius momentum habeat, et magis necessariam lucem. afferat plerisque obscuritatibus passim inibi occurrentibus.

Ut autem rationem nominis intimius penetres, nota quomodo sacramentalis gratia nullo vero sensu dici possit sacramentum. Nam sacramentum est proprie signum rei sacrae, et omne signum debet esse sensibile, vel per se, vel per aUud; rursus, nihil tit sensibile per aHud nisi id quod nexu omnino infalHbiH coniungitur cum aHquo sensibiH per se. Sed gratia sacramentaHs non est sensibiHs per se, ut constat ; nec fit sensibiHs per aHud, id est per ritum exteriorem, eo quod ritus exterior potest per omnia impleri quin tamen, propter occultam subiecti indispositionem, gratia inducatur. Igitur gratia sacramentaHs est res et non sacramentum. SimiH modo exterior ritus, materia constans et forma, nuHo modo dici potest res, nunc sumendo rem, non quidem sensu transcendentaH, sed prout signo opponitur ut signatum eius. Ideo est sacramentum et non res. Tandem considerant veteres theologi tertium iJlud intermedium de quo diximus, quod est sacramentum et res.

Primo, inquam, est res, quia signatur et causatur per sacramentum exterius, sic tamen ut vicissim signet atque causet aHam rem, sciHcet gratiam in qua sistit processus. Unde statuitur ibi subordinatio signatorum et causatorum, quae subordinatio omnino essentiaHs est doctrinae de re et sacramento, continetque principale momentum eius. Hinc enim expHcatur quomodo possint sacramenta esse vaHda simul et informia, id est, vere habere suam significationem practicam, effectu iustificationis non secuto ; quaHter etiam remoto prohibente, reviviscant ; cur

De Ecclesiae Sacramentis. Tom. I. 8

114 QUAEST. LXII.

demum illa sint omnino initerabilia quae characterem imprimunt, ut in sequenti quaestione opportunius declarabitur. E contra, si solum velles dari quaedam sacramenta quoium est aliquis effectus distinctus quidem a gratia, sed quasi collateraliter se habens ad eam, accommodando deinde huic effectui nomen a veteribus invectum res et sacramentiim, sic retineres nomen quoad sonum, non quoad rationem eius, et frustra introduceres sesquipedale verbum sine utiHtate et sine sensu. Ratio enim nominis importat aliquid medium inter sacramentum tantum et rem tantum ; sublata autem subordinatione de qua supra, nihil tale remanet, ut cuihbet consideranti patebit.

Nec satis est subordinationem hanc concedere, attribuendo effectui prbximo causaHtatem dispositivam respectu gratiae, sed etiam necesse est ut in eo veram sacramenti rationem agnoscamus, quatenus in sua infallibih connexione cum ritu externo, ahquo modo sub sensu cadit, et significat causas sanctificationis initio memoratas. Hinc apud Patres et scriptores ecclesiasticos, sacramenti vocabulo passim appellatur, modo signum exterius, modo res per se invisibihs de qua nunc sermo. Noniie characterem baptismalem vocat Augustinus baptismatis sacramentum, cum 1. 1 de nupt. et conc. c. 10 ait: « Apostatae anima velut « de coniugio Christi recedens, etiam fide perdita, sacramentum « fidei non amittit, quod lavacro regenerationis accepit » ? Nonne Tridentinum docet adorandum esse adoratione latriae quae vero Deo debetur, sanctissimum Eucharistiae sacramentum, id est, Christum sub visibihbus symbohs latentem ? Nonne S. Thomas, Suppl. q. 34, a. 2, ad 1"™ dicit, « quod ipse character interior « est essentiahter et principahter Ordinis sacramentum » ? Et re quidem vera, si quis sacramenti rationem ad solum ritum exteriorem restringeret, non haberet amphus unde sese extricaret in permultis quaestionibus, praesertim de Ordine et Matrimonio. Quomodo exemph gratia intehiges matrimonium in infidehtate semel contractum, utroque postea coniuge baptizato, fieri ipso facto sacramentum, sicut omnes docent canonistae, nisi sacramentum matrimonii in coniugah vinculo agnoscas? Quomodo adstrues Ordinem esse sacramentum unum, nisi veram sacra-

DE EFFECTU SACRAMENTORUM II5

menti rationem attribuas sacrae potestati, cuius plenitudo est in sacerdotio, participatio vero in ordinibus ministrorum ? Haec igitur et alia plura in decursu disputationum exponenda luculenter ostendunt, sacramentum dici dupliciter: videlicet de eo quod est sacramentum tantum, et de eo quod est sacramentum et res. Quare discretione et iudicio opus est ut sensus dignoscatur, quem plerumque contextus indicabit (^).

Hactenus proposita est veritas inconcussis, ut videtiir, firmata rationibus, quam ideo deinceps accipiemus instar principii dirigentis in explicatione et scientifica expositione revelatae doctrinae de sacramentis. Per se quidem praescindit a quaestione inter modernos agitata, causentne sacramenta gratiam physice vel moraliter. Sive enim unum modum teneas, sive alterum, sive tertium qui forte admittendus est, conclusiones praecedentes non variantur; quod sane, semel pro semper notatum velim, ne quis postea crimen inferat doctrinae super incerta opinionum placita fundatae. Nunc autem, hac cautione munitus, ad praedictam controversiam venio, de causalitatis modo statuens ut sequitur.

C) Haec tamen non sic accipias velim, quasi sacramentum univoce diceretur sive de eo quod est sacramentum tantttm, sive de eo quod est sacramentum et res, Sed hoc sensu accipiendum est: quatenus nempe, in utroque verificatur ratio tum signi tum causae sanctificationis, quamquam non eodem modo. Siquidem sacramentum iantum est signum primo et per se, utpote per se sensibiie, seu per se subiectum sensibus. At sacramentum et res est sensibile solum per accidens, ratione scilicet sacramenti exterioris cum quo nexum habet necessarium atque infallibilem. Caeterum, secundum se acceptum fugit omnem sensum. Sicut ergo alio modo verificat rationem signi, ita et alio modo rationem causae, quae non iam ad efficientem, sed ad materialem, ut saepe in superioribus dictum est, reducitur.

Il6 QUAEST. LXII.

THESIS VII

(Art. 3-4).

Sacramenta probabilius non causant gratiam moraliter, id est, per modum valoris cuius intuitu aliquid datur, sed causant eam efficienter. — Rursus non causant efficienter perfcctive, actione sua pertingendo immediate ad ipsam gratiae substantiam, sed solum dispositive, inducendo id quod est res et sacramentum. — Denique, virtus instrumentalis per quam operantur, non videtur esse physica, sed potius intentionalis, utpote habens adaequatum sui principium in institutione Christi legislatoris Novi Testamenti.

Primo loco removenda venit opinio eorum qui moralem in sacramentis causalitatem excogitaverunt. Verum, ut vel ab initio omnis aequivocatio procul absit, iterum atque iterum observandum est quod denominatio causalitatis moralis non sumitur in praesenti ex parte termijii causati. Non enim adversarii sacramenta nostra morales causas appellant, quasi morale quid per ea in anima fieret, sicut si quis institutionem episcopi in consistorio vocare vellet causam moralem, quia per eam sola iurisdictio, quae nihil physicum est, inducitur. Sed denominationem sumunt ex parte modi causandi, nam per ipsos sacramenta N. L. eatenus causalitatem exercent, quatenus dignitate et pretio quod habent ex meritis Christi, movent Deum ad effectum gratiae physice producendum. Nunc autem, videtur haec sententia refelli posse tripHci argumento.

Prae primis, causalitas illa quam dicunt esse sitam in hoc quod sacramenta moveant Deum ut velit producere gratiam, non potest esse causahtas qua aliquid in ipso Deo efficienter causaretur, eo scilicet pacto quo apud nos quisquis movet ahum ad agendum, iubendo vel suadendo vel alliciendo vel demonstrando, semper aliquid efficit in ipso, puta considerationem vel cogni-

DE EFFECTU SACRAMENTORUM II7

tionem rationum determinantium ad actum (^). Quin imo, non potest esse causalitas qua vere et proprie moveretur Deus quocumque genere motus, cum sit Deus primus motor qui omnia movet, immobilis prorsus in se permanens. Proinde locutio qua Deus dicitur moveri a sacramento, est locutio ptire metaphorica, quam si excutias ut appareat quid rei tandem sub ea lateat, nihil aliud reperies nisi hoc: sacramentum scilicet esse id pro quo gratia recompensatur a Deo, quatenus vult Deus ut pro sacramento gratia ponatur. Sed esse id pro quo gratia ponitur, ne a longe quidem explicat rationem causae efficientis, adeoque nec instrumentalis, quae tamen in monumentis ecclesiasticis et speciatim in Tridentino Sess. 6, cap. 7, attribuitur sacramentis (^). Non ergo moraliter causant sacramenta, ad sensum Lugonis et sequacium eius.

Accedit quod sacramenta sunt instrumenta, non tam respectu Christi in quantum homo est et causa meritoria nostrae salutis, quam respectu Spiritus Sancti, id est, divinitatis nos principaliter iustificantis, iuxta illud loan. III : « Nisi quis re- « natus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto ». Sed nullo rationabili sensu dici potest instrumentum aliquod causare, in quantum ad agendum movet eum ipsum cuius instrumentum est; nam e contra, tota ratio instrumenti in eo est sita, ut moveatur ab agente principaH, et ab eo appHcetur ad actum. Quod ut aHquo exemplo iUustrem, perperam sane atque absurde, pecunia oblata diceretur esse instrumentum artificis qui gratia pecuniae fabricat scamnum. Esto igitur, quod sacramenta essent utcumque instrumenta Christi hominis, pro quanto in eis repraesentat Patri merita sua et per ea impetrat suorum appHcationem meritorum, certo tamen certius instrumenta non essent respectu divinitatis iustificantis nos in gratiam valoris per sacramenta praesentati. Non ergo satisfacit assignatus causaHtatis modus.

(^) Vide supra, pag. 60 in nota.

(^) « Huius iustificationis causae sunt, finalis quidem gloria Dei < et Christi ac vita aeterna..., instrumeatalis item sacramentum bapti- « smi, etc. ».

Il8 QUAEST. LXII.

Aliud quoque argumentum est, quia hic modus non solum destruit rationem causae efficientis in sacramentis, sed etiam omnem veram ac propriam causalitatem cuiuscumque nominis ab eis removere videtur, ut iam praemissum est in prolegomeno § 3. Etenim, duplici modo intelligi posset causalitas illa moralis ab adversariis assignata, vel per modum impetrationis, vel per modum emptionis. Per modum impetrationis quidem, quatenus sacramentum esset ex suae institutionis ratione, interpres voluntatis Christi apud Deum in ordine ad collationem gratiae quam hominibus promeruit. Per modum eniptionis vero, quatenus sacramentum poneret ipsum valorem cui est debita gratia. Atqui primum est praeter naturam sacramenti, alterum vero non sustinetur. — Primum, inquam, est praeter naturam sacramenti, quia sacramentum formaliter consideratum, non est sicut sacrificium missae, interpellatio quaedam nomine Christi ad Deum directa, sed signum practicum sanctificationis hominum. Hinc, sicut ratio sacrificii et ratio sacramenti sunt duae rationes essentiahter diversae, ita modus causandi qui sacrificio proprius est, essentiaUter differt a modo causandi qui consideratur in sacramentis. Et sacrificium quidem causat impetrative, ut omnes concedunt, quia ad hoc ipsum fuit institutum, ut esset signum interioris cultus, reverentiae, submissionis, petitionis, gratiarum actionis, etc; quo fit ut efficacia eius maxime commendetur, imo etiam formaUter expHcetur per hoc, quod sit morahter actio Christi, quod a ministris Christi et in nomine eius offeratur, infaUibilem inde (quantum est de se), impetrandi virtutem accipiens. Sed cum eiusmodi causalitas sit omnino extra formalem rationem sacramenti, non est in praesenti uUatenus attendenda. — Remanet itaque alter modus qui non sustinetur. Ecquis enim intelHget in sacramento exteriori realem valorem compensantem gratiam, vel reale pretium cui gratia esset debita? Significant quidem N. L. sacramenta, infinita merita Christi, et si vis, praesentant illa Deo, sed hoc etiam faciebant sacramenta veteris testamenti. Quod si dicas maximam esse disparitatem, quatenus sacramenta nostra continuantur cum Christo et meritis eius iam existentibus, certe disparitas ista ratio esse potest cur in sacramentis nostris derivet a Christo effectrix quaedam

DE EFFECTU SACRAMENTORUM II9

virtus instrumentalis qua vetera carebant, sed non potest facere ut signum exterius quod est opus ope7'atum, pretium exsistat pro quo oporteat dari gratiam (^). Cogita exemplum iam superius allatum, de schedula papyracea cui nullus inest vel inesse potest valor intrinsecus, sed solum extrinsecus, in quantum scilicet repraesentat valores veros, et quodammodo ex illis dignificatur; certo sane certius, in ordine valoris quem considerant adversarii, schedula semper se habebit per modum meri et nudi signi, sive sit scripta ab ipso possessore pecuniae, sive ab alio, sive pecunia quam repraesentat iam exsistat in re, sive solum in spe. Non ergo refert quod merita Christi nunc sint actu praestita, et tunc fuerint adhuc futura, quia differentia praeteriti et futuri multum utique facit in ordine causae efficientis, cum nihii adhuc futurum causare possit efficienter, et ideo pro iis qui ponunt in sacramentis ahquam effectricem virtutem a Christo inditam et derivatam, maxime est attendenda haec differentia ex qua fit ut nostra sacramenta sint causa gratiae, vetera vero non. Sed cum sermo est de significatione quam signa habent a re signata, non apparet cur signum futuri quod infaUibiliter futurum est, et semper praesens est Deo cui nihil futurum esse potest," non esset aequalis ordinis in dignitate cum signo praeteriti. Secundum hoc igitur, sacramenta N. L. nihil plus essent quam signa gratiae vel meritorum Christi, cum tamen ex multis Sanctorum auctoritatibus habeatur quod sunt verae causae.

Tertium denique argumentum est, quia in hoc modo dicendi,

(^) Nota illud: signum exterius quod est opus operatum, ut excludatur supposituni adversariorum cum dicunt sacramenta esse moraliter actiones Christi, et pro tanto intrinsece dignificari. Et de confectione quidem sacramenti recte dices quod est moraliter, id est imputative actio Christi; ipsum autem sacramentnm non est actio, sed aliquid exterius per actionem constitutum. Sane vero, formale constitutivum sacramentorum sunt verba ; verba autem non sunt actiones sive operationes, sed operata. Insuper, quando Christus in sua vita mortali personaliter ministravit sacramenta. efifectus tam bene fuit ex opere operato ac nunc est. Si autem' sacramenta essent formaliter actiones Christi. et in tantum causarent, nuUo modo eflfectus fuisset ex opere operato, sed omnino ex opere operantis.

I20 QUAEST. LXII.

esto quod sacramenta causarent praesentando Deo merita crucis, at certe non causarent significando gratiam. Significatio enim gratiae nihii iuvat ad hoc quod sint moraHter actiones Christi, et sanguine seu meritis eius moraliter dignificentur. Ergo significatio et causalitas essent duae res omnino independentes ac disparatae, et nonnisi per accidens coniunctae ; quod tamen esse non potest, quia sacramenta, utpote signa practica, « significando causant », ait S. Thomas (^); et iterum : « Per propriam operationem quam exercent, efiiciunt operationem instrumentalem ex virtute divina (^) ».

Obiicitur tamen primo : Sacramenta habent causare gratiam ex meritis mortis Christi, et i7i quantum sanguine eius condecorantur. In hanc enim sententiam intelligenda est communis Patrum doctrina, quando dicunt sacramenta ex latere Christi, hoc est, ex consummata eius passione fiuxisse ; sacramenta esse rubentia sanguine ipsius (3), constare propria sanctitate propter eum a quo sunt instituta (4), vel baptizari nos in sanguine Christi per lavacrum regenerationis (5), etc. Sed id quod causat ratione meritorum sanguinis Christi, non causat nisi moraliter, sicut meritum ipsum cuius est applicatio. Ergo, ex Patrum doctrina quam notissima Scripturae testimonia confirmant ("), moralis causalitas in sacramentis est necessario admittenda.

Respondeo : Dist. mai. Sacramenta habent causare gratiam

(^) De Verit, q. 27, a. 4, ad 13"°^.

(^) Idem, 3, q. 62, a. i, ad 2^™. — Hoc ipsum non latuit Vasquez. Ait enim in i*"^ Part., Disp, 176, c. 3: « Debere instrumentum esse talis « naturae et virtutis, ut habeat ex se praeviam operationem. non quam- « cumque, sed suapte natura requisitam ad effectum, vel saltem debere « nativa virtute aliquid efficere in illo : hoc est, effectum secundum ali- « quam rationem debere instrumento respondere, ut propriae causae « nativa virtute operanti». Et infra, c. 4; « Restat igitur ut dicamus, « instrumentis esse nativam quamdam virtutem inchoatam, ut superius « explicata est >.

(3) Aug. in loan., Tract 11, n. 4. /

(*) Id. 1. 4. contr. Crescent., n. 16.

(5) Hieronym. in Isai. 1. i, n. 11.

(^) Eph. V-26; Rom. VI-3, etc.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 121

ex meritis Christi, quatenus Christi merita causa fuerunt cur in sacramentis nostris virtus effectiva sanctificationis a Deo derivaret, conc. mai. Quatenus merita Christi, dignificando sacramenta, communicant eis suum proprium causandi modum, neg, mai. — Ad minorem autem similiter dico : Id quod causat ratione meritorum sanguinis Christi, moraliter causat, si ly ratione meritorum explicaret ipsum formale causalitatis exercitium, conc. mi7i. Si solum explicat rationem cur sacramenta sunt a Deo assumpta in nostrae sanctificationis instrumenta, neg. min. Et ideo, iure negatur consequens et consequentia.

Scilicet aHud est quaerere in quo formaliter sita sit causalitas sacramentorum, aHud vero quaerere rationem propter quam a Deo acceperunt vim et efficaciam causandi ; hic enim latet non satis cavenda aequivocatio. Sicut si de instrumentis artium loquens dicerem illa ideo cooperari ad effectum artis, quia manubria habent quibus nata sunt ab artifice moveri : profecto in hoc non assignarem ipsam formalem rationem actionis instrumentalis, sed solum id quod in causa est cur dicta instrumenta continuari possunt cum principaH agente a quo actio et virtus derivat. SimiH igitur quodam modo ratiocinandum in praesenti. Nam cum dicuntur sacramenta N. L. causare gratiam eo quod sunt a Christo per suos ministros, vel quia dignificantur meritis passionis eius, duplex omnino sensus esse potest. — Primo quidem potest sensus esse, quod merita Christi sunt ratio cur acquisita est sacramentis instrumentaHs virtus ad sanctificandum ; itemque, quod hanc virtutem sacramenta non haberent nisi fuissent a Christo ipso instituta, et ab eo per suos ministros dispensarentur, nam per hoc continuantur cum instrumento coniuncto, mediante quo, omnia instrumenta separata moveri a Deo debent, ut expHcabitur infra. Et hic sensus est verus et necessario tenendus, et in proximo coroHario propugnandus secundum manifestam Scripturarum et Patrum doctrinam. — Sed potest esse aHus sensus, quasi sciHcet causaHtas sacramentorum respectu gratiae formaliter expHcaretur per hoc ipsum quod sunt moraHter a Christo, aut quod eius sanguine rubent, aut si quid aHud eiusmodi. Et hic sensus gratuito supponitur ab adversariis ; nuHo enim firmatur argumento,

122 QUAEST. LXII.

imo habet contra se omnes rationes superius expositas. Non ergo sequitur ex dictis Patrum, quod sacramenta causant moraliter per modum valoris oblati cuius intuitu aliquid confertur, sed sequitur solum quod virtus efficiens qua instrumentaliter agunt, dependet tum a meritis crucis, tum a relatione qua ad Christum ut ad suum institutorem et principalem ministrum referuntur.

Obiicitur secundo : Sacraynenta N. L„ vel moraliter gratiam causant, vel physice. Atqui physice nequaquam causare possunt, « quia nullum agens potest agere in distans, saepe autem co?i- « tingit, sacrame?ita distare localiter a subiecto i7i quo produci « debet gratia... (Item), quia vel sacramenta habent ex se vir- « tutem ad producendam gratiam, et sic 7ion indigebunt eleva- « tione Dei, vel illam non habent, et sic oportebit illis addere « novam virtutem ut possint gratiam producere. Haec autem vir- « tus, vel erit qualitas spiritualis, vel materialis ; spiritualis esse « non potest, cum recipi debeat in subiecto corporeo, sed nec ma- « terialis, quia non posset continere ef[ectum spiritualem et per- «fectissimum, qualis est gratia... (Item), quia repugndt divini- « tus intellectum nostrum elevari ad volendum, aut voluntatem « ad intelligeyidum , vel oculum ad audiendum, etc; ergo non « potest quodlibet elevari ad quodlibet, atque adeo nec aqua po- « terit elevari ad producendam gratiam... (li^m), quia gratia pro- « ducitur in instanti ultimo in quo iam 7i07i est sacramentum, « quod cum sit ens successivum, scilicet prolatio verborum vel « niotus localis ablutio7iis, etc, debet desinere per primum non « esse ; ergo non potest produci physice gratia a sacramento... » (^). Restat igitur ut sacramenta causent moraliter.

Respondeo : Dist. mai. Necesse est ut sacramenta causent vel physice vel moraliter, si per hoc quod dicis moraliter, intendis omnem modum qui physicus non est, conc mai. Si determinate intendis modum hactenus declaratum, et ab adversariis in praesenti propugnatum, subdist. Hoc necesse esset, si sacramentorum causaHtas proxime atque omnino immediate se extenderet ad gra-

(^) Ita plerique patroni causalitatis moralis citati a Lugone, Disp. 4, Sect. 4, n. 40 45.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM I23

tiam, transeat. Alias, neg. Minorem vero transmitto, simul cum argumentis quibus demonstrare contendunt absolutam impossibilitatem physicae illius causalitatis quam defendit Caietanus, et nego consequentiam.

Sane vero disiunctio adversariorum nemini adaequata videbitur, nisi quis forte assumat instar principii evidentis id quod plerique moderni praesupponunt : nihil scilicet mediare inter sacramentum exterius et gratiae effectum. Sin autem gratuita haec suppositio removeatur, statim occurrit ut possibiHs ahquahs causandi modus de genere causae efficientis disponentis , qui nec ad unum nec ad alterum disiunctionis membrum pertineat, quique paulo infra exponendus reservatur.

Obiicitur tertio : Non est nisi unus modus causandi in unoquoque sacramento ; non enim fingi potest quod sacrame?itum sic causat in aliquo casu, et sic in altero. Sed sacramenta, quando reviviscunt, non possmit causare nisi moraliter. Ergo semper hoc ?nodo causant.

Respondeo : Conc. mai„ et ?iego min. Ratio autem negationis iam ahquahter perspicitur ex dictis in propositione praecedenti, et melius apparebit ex nunc declarandis.

§ 2.

Certe argumenta hactenus exposita satis efficaciter suadere videntur, sacramenta N. L. nequaquam esse recensenda inter causas quae influunt per modum obiecti, cuius intuitu ahquid fit, sed magis reducenda esse ad causam eflicientem, cuius est inducere formam aliqua operatione vel formahter vel virtuaHter transeunte. Quod si insuper ratio habeatur praemissorum in Thesi VI, ilhid quoque asserere Hcebit, sacramenta nempe efficacitate sua ponere in anima dispositionem seu titulum qui gratiae inducendae ratio exsistat, omnia inteUigendo iuxta declarationes iam saepius in superioribus factas. At vero nondum sequitur, nihil aHud per ea praestari, quia si aHqua causa inducit dispositionem ad formam, non est legitima conclusio, ergo ad formam ipsam immediate non pertingit. Utrumque enim posset ei convenire.

124 QUAEST. LXII.

tametsi ordine quodam prioritatis et posterioritatis naturaeex parte effectuum, ut per se notum videtur.

Itaque scopus praesentis capituli est demonstrare veritatem sententiae quam veteres docuerunt, asserentes sacramenta non esse ullatenus causas gratiae instrumentaliter perfective, sed solum instrumeyitaliter dispositive. Porro, ad huius demonstrationis intentum duae viae possent excogitari. Una a priori sic : Omnino repugnat ut res corporalis assumatur in instrumentum productionis gratiae, ita quod ad ipsam gratiae substantiam eius actio se porrigat. Altera a posteriori sic : Quidquid sit de possibilitate ipsa, de facto tamen, eiusmodi causalitas non fuit a Deo sacramentis indita. Et nos quidem hanc solam posteriorem viam eligimus, adhuc praescindentes ab absoluta repugnantia sententiae adversariorum, sive expHcetur eo modo quem Caietanus posuit, sive illo alio quem Suarez adinvenit. Neque enim nunc necesse est philosophicam attingere controversiam, quae in omni modo nonnisi indirectas suppeditaret rationes ; sed satius erit ex propriis argumentari, id est ex principiis theologicis quae apud omnes in confesso esse debent.

Primum ergo argumentum sumitur ex hoc quod doctrina fidei suppeditat, videlicet sacramenta posse esse et saepe de facto esse vaHda, effectu tamen gratiae non secuto. Unde sic: Sacramentum vaHdum est signum practicum ujidequaque verum. Sed signum practicum undequaque verum non est nisi iHud quod ponit et causat de facto omne id quod ut practicum significat, cum haec sit propria signi practici ratio, ut non praesupponat, sed faciat suam veritatem, id est suam conformitatem cum re significata. Ergo revera omne vaHdum sacramentum de facto ponit id omne quod practice significat, et si iUud de facto non poneret, eo ipso toHeretur vaHditas, quia toHeretur et veritas. Contingit autem ut quis vaHde baptizetur, quin de facto ei unquam conferatur gratia, sicut ponit exemplum Augustinus de Simone Mago, Act. VIII. Ergo practica significatio et virtus effectiva sacramenti non pertingit ad gratiam ut in se, sed solum ad gratiam ut in dispositione exigente. Quod est, sacramentum esse causam gratiae, non perficientem, sed disponentem tantum.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM I25

eo pacto quo homo generans est causa hominis geniti (^). — Et huc omnino redit ratio desumpta ex Tridentino, Sess. 7, can. 6, ubi asseritur sacramenta N. L. semper continere gratiam, tametsi non semper illam conferant, sed solum quando obex non ponitur. Considerandum enim quod causa instrumentaHs ad quam per ipsum Tridentinum revocantur sacramenta, non potest continere effectum quin actu illum ponat. Nam cum instrumentum non habeat virtutem sibi propriam effectui proportionatam, quamdiu in eo non fluxit virtus a principaH agente, nuHo modo continet effectum. Sed statim ac in eo fluit virtus principaHs agentis, cum virtus ista non sit per modum actus primi, sed omnino per modum motus in actu secundo, id est per modum actuaHs influxus ipsiusmet effectus, oportet ut instrumentum non modo contineat, verum etiam actu effundat effectum, ac per hoc, idem est in instrumento continentia effectus et actuaHs productio eius. Ergo ex hoc ipso quod Tridentinum docet sacramenta vaHda semper continere gratiam, et non semper iUam actu conferre, necesse est ut inteHigat gratiam contineri in sacramentis, non immediate secundum se, sed in dispo-

(^) Contra hoc argumentum arguit aliquis sic : De quonam sacramento hic sermo est? An de formato, an de informi? Si de formato, tunc vera est maior, Si de informi, falsa.

Respondeo : Sermo est de sacramento valido, quod semper eodem modo validum est, eodemque modo verum, sive sit obex impediens gratiam, sive non sit. Et hic nota quod locutiones istae, sacramentum formatum, sacramentum informe, quae nusquam occurrunt apud veteres theologos, nullum legitimum sensum habent, aut habere possunt, si ad rigorem litterae accipiantur. Neque enim gratia est forma seu perfectio sacramenti, ut formatum vel informe sacramentum dicas, prout effectum gratiae de facto habet vel non habet. Sed sacramentum, aut nullo modo est, aut si est, est undequaque in se perfectum, non magis validum magisve verum in uno casu, minus validum minusve verum in altero. Alias, aliquis prae aho esset magis baptizatus aut magis ordinatus : quo nihil absurdius dici potest. Oportet igitur ut semper sit eadem adaequatio inter sacramentum practice significans, et rem significatam quam de facto ponit et ponere debet, ne sua veritate careat. Hoc autem esset omnino impossibile in sensu eorum qui dicunt sacramenta significare gratiam immediate in se et secundum se.

126 QUAEST. LXII.

sitione quae sit gratiae exigitiva quantum est ex parte ipsius, id est, nisi impletio exigentiae per obicem impediatur.

Aliud quoque argumentum est, quia sacramenta ficte suscepta quae postea remoto obice reviviscunt, profecto ad ipsam gratiae substantiam actione sua non pertingunt; quomodo enim agerent, quando amplius iam non sunt? In his ergo rerum adiunctis, influxus sacramenti in gratiam totus est in inductione praevia illius dispositionis quam vocamus rem et sacramentum, et non est excogitabilis alia causandi ratio praeter eam quae definitur instrumejitaliter dispositive . Atqui in casu reviviscentiae gratia tam vere tamque proprie efiectus sacramenti est, ac si vel a primo instanti fiiisset inducta; nam certe adultus qui ad baptismum fictus accessit, et postea fictionem suam deponit divini ope auxilii, non minus dici debet renatus ex aqua et Spiritu Sancto, ac infans unius diei qui impedire non potuit quominus statim baptismatis beneficio adoptionem filiorum Dei reciperet (^). Nunc autem, si causalitas instrumentalis mere di-

(^) Ad rem Card. de Lugo, de Sacr., Disp. 4, Sect. 5, n. 50: « Pa- « tres et Concilia procul dubio loquuntur universaliter de omni gratia « quae datur intuitu sacramenti, et tamen adversarii fatentur eam ali- « quando et saepe, non causari physice... a sacramento, quando scilicet « sacramentum propter obicem non dedit gratiam, quam dat postea, « ablato obice. Tunc enim sacramentum, cum iam non exsistat, non « potest eam physice... causare. — Respondet Suarez, dicta Sect. 2, in « solut. ad 3"!^, quod locutiones Patrum non intelliguntur de illo casu, « sed solum quando sacramentum existit; quando vero est iam transa- « ctum, non dicetur proprie causare gratiam aut mundare animam, etc. « Sed ex hac ipsa solutione retorquetur argumentum, quia Patres eo- « dem modo dicunt gratiam tunc fieri a baptismo praeterito, sicut « quando fit a baptismo praesente. Sic enim loquitur Augustinus, 1. 3 « de bapt. , c. 13 : Tunc incipit valere idem baptismus ad dimitienda pec- « cata, cum ad Ecclesiae pacem venerint^ non ut iam dimissa non reti- « neantur, neque ut ille baptismus quasi alienus improbetur, aut alter « tradatur^ sed ut idem ipse, qui propter discordiam foris opcrabatur mor- « tem^ propter pacem intus opereiur saluiem, etc. Eodem modo loquitur « auctor sermonis de Passione Christi apud Cyprianum, ante finem : « Et licet indigni sint, inquit, qui accipiu?it, sacramentorum tamen reve- « rentia^ et propinquiorem ad Deum parat accessum, et ubi redierint ad

DE EFFECTU SACRAMENTORUM I27

spositiva in casu reviviscentiae satis est ad salvanda Scripturae et Sanctorum dicta quibus baptismus N. L. vera gratiae causa ex opere operato asseveratur, satis etiam est in quocumque casu. Nihil igitur ex divinis lilteris, nihil ex traditione Patrumque auctoritate rite afferri potest unde oporteat nos ampliorem quemdam causalitatis modum affirmare; et quia in his quae naturam superant, non est aliquid audendum ultra id quod requirunt auctoritates, sequitur reiiciendam esse vel solo hoc nomine sententiam Caietani, qua sacramenta dicuntur actione sua ad ipsam gratiae substantiam sese immediate porrigere.

Accedit et ratio adhuc efficacior, quia absonum prorsus foret duos diversos adstruere causandi modos in uno eodemque sacramento; non enim sacramentorum causaHtas in casu reviviscentiae, specialis causaHtas est de qua specialis facta sit revelatio. Certe non poterit unquam peculiare quoddam afferri testimonium Scripturae, aut pecuHaris traditio. Sed iHud quod recentiores reviviscentiam vocaverunt, nihil aHud est quam conclusio theologica a sanctis Doctoribus deducta ex modo quo semper sacramenta causant. Putasne Augustinum qui in suis Hbris contra Donatistas principaHs est auctor theologiae sacramentorum, speciaHbus inniti documentis ubi docet baptismum in haeresi acceptum, tunc solum incipere ad salutem prodesse, cum homo orthodoxam fidem amplectitur ? Minime gentium, sed generaHs ei occurrebat difficultas, aut potius quaestio : Baptismus nunquam potest repeti, aHunde vero impossibile est ut fictus consequatur iustificationis gratiam ; quid igitur de his qui absque debitis dispositionibus baptisma receperunt, et postea convertuntur ? Considerans itaque Augustinus proprium modum quo gratia a sacramento pendet, vidit gratiam sacramentalem indifferenter induci, sive statim sive postea, ad primam dispositionum praesentiam. Quippe, sacramenti causaHtas immediate non respicit nisi rem et sacramentum^ sciHcet characterem ; cha-

< cor^ constat ablutionis donum et redit effectus munerum. etc. Ecce eodem « modo dicunt, baptismum tunc operari gratiam et salutem, gratiam esse <c effectum munerum seu sacramenti praeteriti, etc. ».

128 QUAEST. LXII.

racter autem nulla fictione potest impediri, nulla ratione deleri ; denique semper exigit atque appellat baptismalem gratiam a Deo infundendam, modo obex prohibens non adsit (^). — Restat nunc, ut praecipuis adversariorum instantiis fiat satis.

Obiiciunt enim primo: Concilium Tridentinum, Sess. 7, can. 6, definivit sacramenta N. L, continere gratiam quam significant, et gratiain ipsam non po7ie7itibus obicem conferre. Ergo immediatus efi^ectus sacramentorum est gratia ipsa, et non tantum aliquid distinctum ab ea.

Respondeo : Sacramenta dicuntur continere gratiam eo modo quo causa instrumentalis dici potest continere effectum suum (^), sive sit causa instrumentaliter perficiens, sive instrumentaliter disponens tantum, ut supra. Quare, ex hoc solo quod gratia est vere effectus sacramentorum, vere dicitur contineri in sacramen-

(^) Vlm huius argumenti quidam elevare conantur dicendo quod reviviscentia est per accidens, et quod ubi investigantur propriae rationes rerum, oportet considerare id quod est per se, et praescindere ab eo quod est per accidens. — At vehementer negandum est reviviscentiam esse per accidens, et occurrit observatio similis ei quae facta est, cum sermo esset de sacramentis vivorum in ordine ad collationem gratiae primae. Idem enim est ac si diceres quod quando sacramentum ficte susceptum, remoto obice, consequitur effectum gratiae, hoc est praeter naturam sacramenti, et praeter vim quam ex institutione sua accepit a Christo. Quo nihil magis absonum cogitari potest. Igitur per accidens ibi est, et praeter institutionem Christi, quod quis fictus accedat ad sacramentum. Sed quod fictione supposita et postea remota, sacramentum reviviscat ex principiis diversis ab iis quae sibi sunt in institutione indita, ne in cogitationem quidem venire potest.

(^) « Multipliciter aliquid dicitur esse in alio, inter quos dupHci « modo gratia est in sacramentis; uno modo sicut in signo, nam sacra- « mentum est signum gratiae; alio modo sicut in causa, nam sacramen- « tum N. L. est instrumentalis gratiae causa. Unde gratia est in sacra- « mentis N. L., non quidem secundum similitudinem speciei, sicut « effectus est in causa univoca; neque etiam secundum aliquam for- « mam propriam et permanentem et proportionatam ad talem effectum, « sicut sunt effectus in causis non univocis; sed secundum quamdam « instrumentalem virtutem, quae est fluens et incompleta in esse natu- « rae, ut infra dicetur ». S. Thom, hic, art. 3, in corp.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 129

tis, et non refert an sit effectus proxime inductus per sacramentum, an solum ultimus et mediatus. — Quod autem in secundo inciso dicat Concilium, gratiam ipsam non ponentibus obicem conferri, immerito prorsus supponitur, vocabulum ipsam ad hoc fuisse adiectum, ut signaretur gratia tanquam effectus ad quem virtus sacramenti immediate se porrigit. Nam e contra, satis apparet pronomen ideo additum, quia de gratia iam dictum erat in inciso praecedenti, et de hac eadem, seu de hac ipsa procedit etiam assertio subsequens. — Caeterum, definitionem Tridentinam confirmare potius expositionem nostram, iam dictum est satis.

Urgent secundo : Ex dictis, sacramenta non conferunt nisi dispositionem ad gratiam, Ergo non sunt causa gratiae ipsius, quod tamen necesse est, ut salve?itur dicta Concilii et Sanctorum.

Respondeo : Dist. antec. Non conferunt nisi dispositionem quae sit de genere removentis prohibens, neg. antec. Quae sit titulus ahquis per se necessario connexus cum gratia, eamque infallibiliter appellans, modo homo impedimentum non ponat, conc. antec, Unde et negatur consequentia, vel distinguitur sic : Sacramentum non est causa ipsius gratiae perficiens, conc. Non est causa, « sicut homo est causa hominis, disponendo » (^), 7ieg. — Vide supra (^), divisionem causae efficientis in perficientem et disponentem.

Instant tertio : Homo generans, ex hoc quod in materia inducit dispositiones exigentes infusionem animae rationalis , potest quidem dici, et recte dicitur causa filii geniti, nusquam tamen dicetur causa animae, Ergo a pari, esto quod in modo nunc assig7iato, sacramentum sit causa homi^iis grati, non tamen dici poterit causa ipsius gratiae.

Verum, ad hanc instantiam responsio in promptu est. Nam, omittendo interim quod ne ipse quidem Deus dici debeat in rigore terminorum causa gratiae, eo quod gratia, cum sit acci-

(^) Paludanus, cit. supra. (2) Prolegom. § i, n. i.

De Ecclesiae Sacramentis. Tom. I. o

130 QUAEST. LXII.

dens, proprie non fit, sed fit, homo secundum eam (*), aperta disparitas est inter animam et gratiam. Anima enim rationalis est substantia, habens proprium esse independens a corpore ; unde, qui solum est causa quod anima infundatur in corpus, nondum dici potest causa cur simpHciter sit. Sed gratia est accidens ; accidentis autem esse est inesse, iuxta tritum axioma, et ideo illud quod est causa quod gratia insit, est etiam causa quod sit. Bene ergo sequitur, sacramentum esse instrumentalem causam gratiae, pro quanto dici potest accidens fieri et habere causam.

Obiiciunt quarto : hte modus dicendi redncitur tandem aliquando ad sententiam praecedenter exclusam de causalitate morali, Explicat enim causalitatem sacramenti per hoc quod sacra" mentum inducit dispositionem quae moveat Deum ad conferendum gratiam. Quod autem Deus dicatur moveri per dispositiojiem inductam a sacramento, vel per sacramentum ipsum, ad idem redit.

Respondeo negando omnia et singula quae hic affirmantur. In primis non est verum quod idem sit si dicas Deum moveri per dispositionem inductam a sacramento, vel per sacramentum ipsum, quia si hoc alterum dicis, aufertur a sacramento omnis ratio causae efficientis. Re enim vera sacramentum nihil efficienter causat, nec in subiecto suscipiente ut in terminis asseritur, nec in Deo in quo nihil potest effici. At si diceres Deum moveri a dispositione inducta per sacramentum, salvaretur saltem quaedam efficiens causaHtas sacramenti, quod in tantum influeret

(^) « Dicendum quod, sicut dicit Boetius, accidentis esse est inesse. « [Jnde omne accidens non dicitur ens, quasi ipsum esse habeat, sed « quia eo aliquid est; unde et magis dicitur entis quam ens.,. Et quia « eius est fieri vel corrumpi, cuius est esse, ideo proprie loquendo nullum « accidens neque fit, neque corrumpitur; sed dicitur fieri vel corrumpi, « secundum quod subiectum incipit vel desinit esse in actu secundum « illud accidens. Et secundum hoc etiam, gratia dicitur creari, ex eo « quod homines secundum ipsam creantur, id est, in novo esse consti- « tuuntur ex nihilo, id est, non ex meritis, secundum illud Eph. II-io: « Creati in Christo lesu in operihtis bonis^. S. Thom., q. iio, art. 2, ad 2>^^'

I

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 13 1

in quantum efficeret id per quod Deus moveretur. — Absit tamen ut dicamus Deum moveri per dispositionem illam, cuius causalitas tota est in ordine causae materialis, in quantum scilicet constituit subiectum cui est debita gratia, eodem modo ac dispositiones inductae ab homine generante constituunt subiectum cui debita est animae rationalis infusio.

Obiiciunt quinto : De hac ipsa dispositione ad gratiam ambigitur, quia vel est dispositio ultima, vel non ultima. Si non ultima, sacramentum efficiendo eam, non ideo erit causa gratiae. Si ultima, nunquam esse poterit sine gratia in actu, quia semper dispositio ultima est simul cum forma.

Respondeo eligendo primum membrum cum distinctione, Est ultima in ratione dispositionis exigentis formam, conc. In ratione dispositionis removentis etiam obicem ad eam, neg. Et contradistinguo consequentiam : Si esset ultima tam in genere dispositionis appellantis formam, quam in genere removentis obicem ad eam, nunquam esse posset sine gratia in actu, conc. Alias, neg. — Ad rationem additam, quod semper dispositio ultima est simul cum forma, dico hoc verum esse quando sermo est de dispositione quae utramque rationem dispositionis includit, minime vero, si dispositio appellans habeat coniunctum obicem qui non removetur. Et sunt quaedam dispositiones quae secum necessario afferunt remotionem omnis obicis, quaedam vero non, sicut patet ex. gr. in iuribus. Nam ius ad aliquid est dispositio ultima ad illud, et potest esse simul cum obice qui opponitur, non iuri ipsi, sed ei quod consequenter se habet, id est impletioni iuris, et sic etiam est in sacramentis. Hoc ergo sensu dicimus rem et sacramentum exigere gratiam, quantum in se est.

Obiiciunt sexto : Si potest esse vera exigentia gratiae, licet gratia propter obicem de facto non ponatur, cur pari iure non posset esse validum sacrameyitum, etiam quando propter similem causam non ponitur actu id quod significatur per sacramentum exterius? Non ergo valet ratio superius deducta ex hoc quod contingit sacramenta valide confici, effectu gratiae non secuto.

Respondeo negando paritatem, quia validitas sacramenti exterioris convertitur cum veritate signi practici^ quae verltas stat

132 QUAEST. LXII.

in adaequatione actu effecta inter signum et significatum, ut explicatum est supra. At vero dispositio quae est res et sacramentum, non habet rationem signi practici, sed exigentiae gratiae, et haec ratio semper salvatur, etsi actuaHs impletio exigentiae absit propter obicem persistentem.

Obiiciunt septimo : Sacramenta N, L. sunt causae instrumentales gratiae, etiam physice, nam S. Leo Serm. 5 de Nativ., dicit: « Virtus Altissimi, quae fecit ut Maria pareret Salvatorem, eadem fecit ut regeneraret unda credentem ». ChrysoSTOMUS Hom. 25. in loan.: <l Quod est matrix embryoni, hoc est fideli aqua > . Nyssenus, Orat. de bapt., comparat aquam baptismi, semini ex quo generatur homo, et Cyrillus Alex., /. 2 in loan., c. 41 , aquae ferventi quae calefacta ab igne, non aliter quam ignis, urit. Istae autem comparationes physicam exprimunt causalitatem. — Item Tertullianus /. de bapt. c. 4, dicit aquas baptismi vim sanctificandi combibere. S. Augustinus, Serm. de Epiph.^ hanc vim esse rore subtiliorem. Haec autejn de virtute physica tantum verificari possunt. — Item Nyssenus in Orat. cit., dicit virtutem et efficaciam baptismi esse incomprehensibilem, nullaque ratione vel arte explorari posse; Augustinus, /. 19 c. Faustum, esse inenarrabilem, et ideo, Tract. 70 in loan., stupens et mirans exclamat; « Unde tanta virtus aquae, ut corpus tangat, et cor abluat? ». At, si non foret virtus physica, non esset incomprehensibilis et ineriarrabilis , neque locus foret admirationi et exclamationi. — Ita Biiluart, Summa Summae S. Thom., 3 part. , de Sacr., Dissert. 2, art. 2.

Respondeo primo, frustra omnino ex his similibusque locutionibus Patrum trahi argumentum sive pro sive contra in quaestione praesenti, quia, ut cuiHbet consideranti facile patebit, nihil aliud volunt Doctores Sancti, nisi quod sacramenta nostra vere conferant gratiam, idque non ex seipsis, sed ex sola virtute Dei, praeter et supra omnem naturae ordinem operantis ; tum doctrinam hanc, in qua omnes pariter consentimus, exempHs ihustrant, oratorio modo evolvunt, encomiis magnificant. Sed comparationibus et metaphoricis locutionibus serviHter inhaerenti recte reponeres : Httera occidit. AHoquin si ita superstitiose ac veluti

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 133

iudaice Patres interpretari velimus, oportebit et physicam virtutem attribuere passioni et sanguini Christi, quia scriptum est: Sanguis lesu Christi Filii Dei emundat nos ab omni peccato ; oportebit et Eutychianum dogma amplecti, quia in Symbolo legimus; Sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita Deus et homo unus est Christus,

Respondeo secundo, argumentum non esse hic omnino ad rem, quia nondum fuit directe exclusus physicus causandi modus, cui causalitas dispositiva hactenus propugnata per se non contradicit. Adhuc enim intelHgi posset, sacramentum non causare nisi dispositive, et tamen esse physicam causam gratiae eo modo quo in generatione humana semen est physica causa hominis geniti ; nec defuerunt theologi quibus haec sententia placuit. Unde superest nunc declarandum, quid circa hoc ultimum probabiHus videatur.

Versatur itaque postrema haec inquisitio circa instrumentalem illam virtutem, per quam sacramenta operantur id quod est titulus exigens atque appellans gratiam. Opinamur autem, virtutem hanc non esse physicam, sed potius intentionalem, adaequatum sui principium habens in institutione Christi legislatoris Novi Testamenti (^).

Ante omnia posset esse ratio a priori, ex repugnantiis inventis in virtute instrumentah physica, tam in ordine ad productionem gratiae ipsius, quam in ordine ad productionem intermediae dispositionis. — Quaeritur in primis cuiusmodi esset ista physica virtus, an spiritualis, an corporea. Si corporea, quid potest influere in rem spiritualem ? Si spirituaHs, quomodo potest subiectari in instrumento corporeo et materiaU ? Nec valet si dicas quod est incompletum et diminutum quid. Sit completum, sit incompletum, semper erit in genere entis physici spirituaHs, cui

(^) Vide supra, Prole^. § i, n. differentiam inter virtutem ordinis physici, et virtutem ordinis intentionalis.

134 QUAEST. LXII.

ex toto genere suo repugnat ut sit dependens a materia. — Sed hoc praetermisso, quaeritur secundo quodnam sit subiectum praecisum ac determinatum huius virtutis. Dices, sacramentum. Bene. Sed sacramentum physice consideratum, non est unum, sed multa. Constat enim elementis quae in suo esse physico non solum sunt distincta, sed nequidem coeunt in unum : quippe sacramentum est unum quid, si formaliter accipiatur ut signum, ac per hoc, in ordine intentionaH, minime vero si physica eius entitas consideretur (^). Unde cum quaeritur de sacramento in ratione physici subiecti physicae virtutis, non oportet uti his nominibus materia et forma, quae faciunt ibi fucum: quasi sciHcet, sicut res naturahs vere est causa activa, licet sola forma sit activitatis principium, sic etiam totum sacramentum esset causativum spiritualis effectus, Hcet sola sacramentaHs forma virtutem reciperet ad causandum. Ideo enim res naturaHs vere est causa activa, quia ibi forma non est aHquid in se seorsum subsistens, neque etiam materia, sed subsistens non est nisi compositum ex utroque, et in hoc subsistente vere per se uno, activitas est ratione formae. At in sacramentis nihil tale invenitur, quia sacramentum physice sumptum nihil aHud est quam aggregatum duorum elementorum a se invicem penitus independentium et nuHo nexu entitativo colHgatorum. Et ideo, ad hoc ut sacramentum ipsum sit physice causativum, non sufficit ut causativa virtus sit in uno solo ex duobus elementis quibus constat, sed oportet plane ut sit in utroque simul. Nunc autem, si physica iHa instrumentaHs virtus subiectatur in utroque elemento (tum in re, tum in verbo), sequitur evidenter quod erunt duae virtutes reaHter inter se distinctae; distinctae, inquam, non specifice, cum ambae sint ad unum simpHcissimum terminum producendum a quo speciem sortiuntur, sed solo numero. Si autem solo numero, oportebit dimidiam effectus partem singulae cuique adscribere. In quo quidem non est nisi cumulus contradictionum. — Sed rursus, admisso quod physica virtus instrumentaHs sit in sola forma, aut meHus in solo verbo, et quod hoc sufficiat ad salvandum causaHtatem ipsius sacramenti,

(^) S. Thom. supra, q. 60, a. 6, ad 2"°^.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 135

eritne haec virtus in tota enuntiatione verbali, vel in aliqua indivisibili eius parte tantum? Si in tota enuntiatione verbali, statim sequitur quod spiritualis effectus paulatim educetur in actum, sicut cum aqua paulatim calefit, quo nihil absurdius cogitari potest. Si autem in indivisibili parte tantum, hoc est in ultimo terminativo, sequitur quod hoc indivisibile tantum, causa erit effectus sacramentaHs. Non enim dici potest quod causabit in virtute antecedentium, quia virtus antecedentium certo certius non se extendit ad hoc quod physica virtus descendat a Deo in ultimam syllabam verborum formae. — Porro haec omnia inconvenientia nequaquam inveniuntur si loco virtutis physicae ponas virtutem intentionalem quae est eiusdem generis cum virtute significativa, imo nihil aliud quam quaedam eius ampHatio. Nam primo intelligitur quomodo virtus intentionalis possit esse in sensibilibus elementis quae adhibentur in signa, hoc enim in propatulo est, et in usu quotidiano. IntelHgitur deinde quomodo possit esse in toto sacramento prout constante re et verbo, quae tunc et tunc tantum vere accipiuntur ut coeuntia in unum, secundum analogiam materiae et formae. InteUigitur denique quomodo possit esse in toto sacramento secundum quod per successionem temporis, et non in uno indivisibiH instanti perficitur. Nam Hcet significatio practica non exserat vim suam nisi in ultimo terminativo formae verbaHs, vere tamen exserit iUam in virtute omnium antecedentium, quae sicut influunt in significationem nunc primo terminatam, ita et eodem modo influunt in significationem qua practicam et eflicacem. Sed iam, post rationem a priori, veniendum est ad argumenta proprie theologica.

Et primum argumentum sumi potest ex decreto pro Armenis, in quo dicitur sacramenta tribus perfici, rebus, verbis, et intentione ministri faciendi quod facit Ecclesia. Ad hoc enim ut cum omni verborum proprietate dicantur sacramenta perfici tribus praedictis, necesse est ut virtus eflicax quae in omnibus veris ac vaHdis sacramentis requiritur, et sine qua nec vera nec vaHda esse possunt, sit virtus quam ponit et secum affert intentio ministri. Eiusmodi autem virtus non est virtus physica, sed pure intentionahs, in institutione qua taH suam originem habens, quia

136 QUAEST. LXII.

intentio suapte vi id solum efficere potest, ut scilicet opus ope ratum substet institutioni Christi, et sit illud ipsum quod Christus per suos ministros fieri mandavit.

Aliud quoque argumentum sit, quia sacramenta sunt in genere signi. Id testatur definitio vel quasi definitio apud omnes recepta. Id etiam manifeste deducitur ex documentis ecclesiasticis quae ut regula habentur in theologia : puta cum edocemur sacramenta constare rebus tamquam materia, et verbis tamquam forma. Cum enim unum et ens convertantur, unumquodque in eo genere entis reponitur, in quo unum sunt essentialia eius constitutiva. Sed nonnisi in ratione signi unum quid efficiunt res et verba quibus sacramenta constant. Ergo sacramenta revera sunt sub genere signi, ac per hoc, necesse est ut virtus eorum causativa sit virtus intentionalis, ad quam pertinet delatio et investitura ordinationum rationis ; nam signa qua signa, nuUam aliam in se recipiunt aut recipere possunt.

Ultimo demum argumentari licet ex hoc quod sacramenta non sunt, ut fert calumnia Protestantium et modernorum protestantizantium, magica instrumenta. Magicum autem instrumentum dico iUud quod apparenter tantum, et non vere assumitur in operis effectionem. Sicut quando praestidigitator occulta arte aliquid mirum facit, adhibendo contactum virgae, vel quando divini seu sortilegi ritus suos peragunt in ordine ad portenta quae de diaboli virtute exspectantur. Cui simiHtudini inhaerentes veteres et novi haeretici, vim magicam in sacramentis nostris irrident (^), cum eis videatur impossibile quod sacramenta sint vere sanctificationis instrumenta, aliquid de suo ad effectum illum conferendo, Porro haec illorum calumnia in sola positione virtulis intentionalis plene refelHtur, quia si physicum quid imaginaberis, iam significatio se tenens ex parte eius quod sacramentum affert de suo, non plus revera connexionis cum causaHtate habebit, quam

(^) « Ces symboles (sacramentels) ne portent pas la moindre atteinte « a la Majeste divine, s'il est bien entendu que leur efficacit^ n'a rien « de magique, et si, au lieu de s'interposer entre Dieu et rhomme, ils « ne font que rappeler k celui-ci la presence perp6tuellement bienfaisante « de son Createur ». Loisy, TEv. et TEgl., p. 220.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 137

contactus virgae magicae cum efficientia effectus occulti. Si autem bene teneas quod virtus sacramentorum illa est quam patitur natura signorum, intelliges quomodo sub Deo principali agente, vere et non existimate tantum, influere possint intentionale illud quod est dispositio exigitiva gratiae : quatenus ipsa vis significativa quae ex propriis pertingit ad solam significationem, ulterius elevatur ad eflectivam eiusdem significationis applicationem ac veluti investituram. Sed haec maiorem forsitan lucem accipient ex responsionibus ad argumenta adversariorum.

Dices igitur primo : Sacramenta transcendunt rationem signi ; sed modus assignatus noji transcendit rationem signi ; ergo reiiciendus.

Respondeo : Dist. mai. Sacramenta transcendunt rationem signi, quatenus non solum significant, sed etiam vere causant, gratiam quam significant, conc. mai. Quatenus eorum causandi modus transcendit modum causalitatis qui signis in quantum huiusmodi communicaripotest, neg. mai. Contradist. min.,^tnegoconsequentiam. Sane vero, aHud est negare sacramentalibus signis rationem causae, aliud vero est removere ab eis eam causae rationem, cuius signa qua talia, capacia non sunt. Porro signa qua talia non possunt fieri physica instrumenta, cum propria eorum operatio, non in ordine physico, sed in ordine intentionaU consideretur.

Dices secundo : Signa qua talia nequaquam ad hoc elevari possunt ut causae exsistant, quia signijicatio est relatio, et relatio nec est nec potest unquam ex quacumque elevatione jieri operativa.

Respondeo : Neg. assumptum, cuius falsitas evidenter apparet in contractibus, institutionibus, aHisque huiusmodi innumeris, in quibus, mediantibus signis, iura creantur, conferuntur iurisdictiones, inducuntur obHgationes, etc. Ad rationem vero additam dico significationem esse relationem, si significatio sumatur pro connexione quae est inter signum et rem signatam qua talem, conc. Si significatio sumatur pro fundamento iUius connexionis, neg. Sic enim significatio est quaedam virtus spirituaHs sive intentionaHs ad notificandum, et quando practica efficitur,

138 QUAEST. LXII.

tunc est virtus instrumentalis, non tantum ad notificandum, sed et ad imponendum conceptum ordinem rationis imperantis, ut supra in prolegomeno fuit declaratum.

Dices tertio : Illud quod in Baptismo, Confirmatione , et Ordine, titulus est ad gratiam, est physica qtialitas, 7iempe character. Sed ad physicam qualitatem non sufficit virtus mei^e intentio7ialis . Ergo, esto quod in Matrimonio, Poenitentia, et Extrema Unctio7ie, instrume^italis virtus sit ordinis intentionalis, non tamen in iis sacramentis quibus character imprimitur.

Respondeo : Dist. mai. Illud quod in Baptismo, Confirmatione et Ordine, titulus est ad gratiam, est character, praecise et formaliter in quantum character physicam qualitatem audit, neg. mai. Est character in quantum dicit aliquid intentionale, videHcet certam deputationem hominis ad functiones cultus Dei in rehgione christiana, conc. mai. Transmitto minorem, et nego consequentiam. Haec ut meHus intelHgas, attende exempkim a S. Thoma, in quaestione sequenti, art. 1 in corpore propositum : « Quicumque, inquit, ad aHquid certum deputatur, consuevit ad « iUud consignari, sicut miHtes qui adscribebantur ad miHtiam « antiquitus, solebant quibusdam characteribus corporaHbus insi- « gniri, eo quod deputabantur ad aHquod corporale ». Et certo quidem certius, potentia iHa quam miles accipit cum miles efficitur, non dat ei posse physice, sed solum posse legaHter pugnare, ut sciHcet occidens hostem non habeatur pro homicida, utpote qui per auctoritatem pubHcam beHator sit institutus ; quare, potentiam hanc esse ordinis intentionaHs seu moraHs, evidentius est quam ut demonstratione indigeat. Nihilominus adiungitur aHquid exterius et physicum, sciHcet nota corporaHs aut speciaHs quidam ac distinctivus habitus, ad hoc ut deputatio pubHcae auctoritatis cuius miles est minister et instrumentum, perspicue appareat ; aHas, cadens in manu hostium iuste puniretur ut latro, et non protegeretur legibus quas inter beHigerantes ius gentium introduxit. Hoc exemplum transfer in spirituaHbus, et cum proportione ratiocinare. Nam sicut in humanis deputatio ad miHtiam trahit secum exteriora insignia per quae homo exterius notatur ut instrumentum pubHcae potestatis, ita in spirituaHbus

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 139

deputatio ad cultum christianum et ad varia eius officia, annexam habet physicam quahtatem qua quis interius signatur ut instrumentum Christi ; Christi, inquam, summi hierarchae tabernaculi veri quod fixit Dominus et non homo. Nunc autem, id quod gratiam exigit et appellat, non est praecise physica obsignatio in quantum huiusmodi, sed officium quod suscipitur. Cuius rei signum evidens est quod absolute loquendo, deputatio ad officia rehgionis christianae potuisset esse absque physici characteris impressione, et tamen eodem semper modo gratiam appellasset, quia ea est christiana rehgio quae sine gratia debito modo omnino nequeat exerceri ; unde quisquis ad eam quocumque modo mancipatur, hoc ipso titulum accipit de se exigitivum gratiae. Patet igitur quod virtus intentionalis est sufficiens ad causandum id quod in charactere formaliter consideratur ut titulus ad gratiae infusionem, et ideo, non ahter in praesenti sentiendum est de sacramentis imprimentibus characterem, ac de ahis supra memoratis (^).

Dices quarto : In Eucharistia saliem, doctrina fallit, quia in hoc sacramento titulus ad gratiam est praesentia corporis et sanguinis Christi sub speciebus pa7iis etvini. Sed praesentia Christi per virtutem intentionalem causari omnino non potest. Ergo oportet in verbis consecrationis vim instrumentalem physicam agnoscere.

Respondeo, proprium esse huic sacramento, ut effectus ad

(^) Caeterum si quaeras quomodo sacramentum causet physicam obsignationem characteris, respondeo quod proportionaliter causat illam sicut decretum ducis causat physicum insigne in miiite quem ad certum gradum exercitus promovet. Et sane, decretum illud, ex hoc quod directe causat militarem gradum cui iuxta institutionem legis accedere debent exteriora insignia ut necessarium complementum, ad haec quoque rectissime et verissime comparari dicitur ut causa, tametsi, ut constat, non sit causa physice conficiens et applicans. Et eodem pacto sacramentum, ex hoc quod causat deputationem ad certum munus religionis, causat quoque interiorem notam qua in anima signatur qui baptismate fit ciiristianus, et ordinatione sacerdos, etsi causa physice operans illam non sit nisi solus Deus. Quae omnia ex dicendis in quaestione sequenti de natura characteris melius innotescent.

I40 QUAEST. LXII,

gratiam praevius in quadam miraculosa materiae immutatione consistat, hoc est, in conversione totius substantiae panis in corpus, et totius substantiae vini in sang^uinem Christi ; ideoque applicanda sunt in praesenti ea quae ahas fuerunt dicta circa modum quo creatura ahqua potest instrumentaliter operari ad effectionem miraculorum, praesentando naturae imperium Dei (^). Cum autem in hac causandi ratione nihil physicum insinuetur, dicendum est verba consecrationis nequaquam physice elevari ; sed si cum debita intentione, a ministro rite ordinato, super debitam materiam proferantur, ponunt in materia ipsa infalHbilem designationem atque ordinationem ad hoc ut virtute divina statim immutetur, transubstantiatis pane in corpus et vino in sanguinem. Et haec est causalitas per modum imperii, quam in hoc mysterio signanter innuit Ambrosiaster, 1. 4 de Sacr. c. 4 dicens : « Accipe ergo quemadmodum sermo Christi creaturam « omnem mutare consueverit, et mutat, cum vult, instituta na- « turae... Urgebatur populus ludaeorum ab Aegyptiis, interclu- « sus erat mari ; divino imperio virga Moyses tetigit aquas, et « se unda divisit, non utique secundum suae naturae consuetu- « dinem, sed secundum gratiam caelestis imperii... Ex his igi- « tur omnibus non intelHgis quantum operatur sermo caelestis ? « Si operatus est in fonte terreno, si operatus est sermo caele- « stis in aliis rebus, non operabitur in caelestibus sacramen- « tis? » (^).

Dices iterum quinto : Si virtus sacramentorum virtus intentionalis est, causalitas etiam, ad aliquid intentionale directe et formaliter terminatur. Sed ens intentionale , ens rationis est; rursus ens rationis dividitur contra ens reale. Ergo a primo ad ultimum, sacramenta non essent causae reales, reale quid efficacitate sua inducentes.

Q) Cf. De Verbo incarnato, Quaest. 13, ubi de potentia animae Christi, et de virtute instrumentali ad operationem miraculorum.

(*) Ampliores declarationes quoad Eucharistiam, cuius specialis conditio est, vide in Q. 78, Thes. 50, ubi de efficientia verborum consecrationis.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM I4I

Respondeo, ens rationis non dividi contra ens reale, sed contra ens naturae seu physicum, quod in decem praedicamenta distribuitur. Caeterum, aliud est ens rationis quod in sola consideratione intellectus consistit, sicut cum cogito relationem Dei ad creaturas ; aliud vero ens rationis quod per veras et reales intellectus practici ordinationes in rebus inducitur, ut sunt iura, officia, obligationes, iurisdictiones, tituli, deputationes ad certa munera, etc. Et tale ens rationis quod moderni morale appellant, suo modo reale, imo et realissimum esse, nemo non somnians denegabit.

Dices sexto : Si verum esset quod sacramenta significando causant, eo quod omne instrumentum debet exercere operationem instrumentalem exercendo operationem propriam, (sicut serra scindendo facit scamnum) : sequeretur quod non possent ministrari infantibus vel idiotis vel sensibus destitutis, quorum respectu significativa esse non possunt, ut constat. Porro, consequentiae falsitas ostendit falsitatem pri^icipii.

Respondeo negando antecedens, quia etsi generale principium de instrumento idem sit tam in physicis quam in intentionalibus, diversimode tamen applicatur pro materiae diversitate. Formalitas enim principii in hoc est, quodomneinstrumentum, ut vere instrumentum sit, debet aliquid de suo conferre ad effectum. Et hoc quidem in physicis est simpliciter impossibile si propria instrumenti operatio non attingat per prius ipsum subiectum operationis instrumentalis, sicut patet de serra et de penicillo et de scalpro, atque ita porro. At in intentionalibus instrumentum quod est in genere signi adhuc confert de suo, et aliquid praestat in ordine ad operationem instrumentalem, etiamsi significatione sua non percellat sensus vel intellectum subiecti cui applicatur. Adhuc enim est de se delativum conceptionum et ordinationum rationis ad extra, ac per hoc, sufficiens semper fundamentum ponit, cui ulterior superveniat elevatio ad esse causativum investiturae earumdem. Nec aHa sane ratio est cur verba promulgatoria legis, exempli gratia, habeant eamdem vim inducendi obligationem, tam in iis qui legere sciunt quam in iis qui non intelligunt.

T42 QUAEST. LXII.

Dices demum septimo : ^S. Thomas in sacramentis physicam virtutem agnovit. Ait enim in praesenti, art, 4 in corp. : « Ponejicto quod sacramentum est instrumentalis causa gratiae, « necesse est simul po7iere quod iyi sacramento sit quaedam vir- « tus instrumentalis ad inducendum sacramentalem effectum. Et « haec quidem virtus proportionatur instrumento. U?ide compa- « ratur ad virtutem absolutam et perfectam alicuius rei, sicut « comparatur instrumentum ad agens principale . Instrumentum « enim non operatur nisi in quantum est motum a principali « agente, quod per se operatur ; et ideo virtus principalis agen- « tis habet permanens et completum esse in natura, virtus autem « instrumentalis habet esse transiens ex uno in aliud, et incom- « pletum, sicut et motus est actus imperfectus ab agente in pa- « tiens ».

Respondeo, S. Thomam explicare ibi virtutem instrumentalem prout a virtute perfecta et absoluta causae principalis distinguitur, et modum loquendi sumere a physicis causis, physicisque instrumentis, utpote notioribus et magis conspicuis. Caeterum statim post verba allata, in responsione ad 1""^, assimilat expresse virtutem sacramentorum, virtuti quam ex institutione accipiunt voces humanae ad excitandos in audientibus respondentes conceptus : « Sicut et in ipsa voce sensibiH, inquit, est quae- « dam vis spiritualis ad excitandum intellectum hominis, in quan- « tum procedit a conceptione mentis. Et hoc modo vis spiritualis « est in sacramentis, in quantum ordinantur a Deo ad effectum « spiritualem ». Et infra, Q. 78, a. 4, de verbis consecrationis loquens ait: « Cum haec verba ex persona Christi proferantur, « ex eius mandato coyisequuntur virtutem instrumentalem ». Constat autem quod ex mandato Christi : hoc facite in meam commemor ationem , nulla vis physica potest verbis illis advenire. Item intellectum physicae virtutis procul removent ea quae habentur in art. seq. : « Sicut ex contactu carnis Christi vis regenerativa « pervenit non solum ad illas aquas quae Christum tetigerunt, « sed ad omnes ubique terrarum per omnia futura saecula, ita « etiam ex prolatione ipsius Christi, haec verba virtutem con- « secrativam sunt consecuta, a quocumque sacerdote dicantur,

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 143

« ac si Chrlstus ea praesentialiter proferret ». Ubi evidens est, considerari virtutem aliquam quae ab institutione, tota quanta est, dependeat, adeoque non alius ordinis sit quam intentionalis. Et alia multa in decursu tractationis ex eodem S. Doctore proferentur, eiusdem sensus, eiusdemque tenoris, ex quibus pro nata occasione nostra interpretatio convenientem accipiet confirmationem (^).

(^) In fine huius disputationis aequum iudicium feres de principali ratione qua nonnulli sententiam hactenus expositam evertere conantur. Supponunt imprimis et nobis imponunt huiusraodi processum : Impossibile est ut sacramenium causet immediaie graiiam, quia graiia esi habitus supernaturalis qui non esi nisi in poieniia obedieniiali subiecii, et ideo per solam viriutem infiniiam rdduci poiest in aciuni. Cum igiiur nullum creaium insirumenium capax sit infinitae viriutis, etiam sub moiione Dei, dicendum resiai quod sacramenta non periingunt ad ipsam graiiae substantiam, sed solum ad dispositionem graiiae exigitivam. Quo deinde processu supposito, subsumunt dicentes: Atqui de disposiiione illa evidenter redii eadem impossibilitaiis ratio, cum ei ipsa ordinis supernaiuralis necessario dicenda sit, et quod atiinei ad poieniiam obedieniialem virtutemque infinitam, eiusdem cum graiia condiiionis. Tum demum concludunt: Ergo sententia de causatitaie dispositiva, velit nolii, reincidii in difficuliatem pro qua evita?ida fuii adinvenia, ita scilicet ui secum ipsa non stet, et frustra deflectat a via in scholis modernis iam dudum irita ei firmaia. Et ilH quidem sic ratiocinantur. Sed totius ratiocinationis vitium facile tibi constabit, duabus observationis factis.

Prima est, quod processus noster non ille revera fuit, quem adducit adversarius. Imo vero, expresse ab initio notatum est, quod cum praesto essent duae viae possibiles, a priori una, a posteriori altera, propositum intentionis erat praescindere a prima, argumenta exclusive trahendo a conditionibus sacramentorum quas positive nobis revelat in praesenti oeconomia Dei institutio. Cui proposito fideliter inhaesimus, ut videre est supra, Thes. 7,^2. Quapropter, etiamsi processus ab adversario suppositus, nec legitimus nec sibi ipsi constans inveniretur, adhuc nihil destrueretur de fundamentis et rationibus allatis, quia semper intacta remanerent fundamenta proprie theologica quibus demonstratum est, sacramenta nostra non causare gratiam efficienter perfective, sed solum efficienter dispositive.

Altera observatio est, quod praedictus processus, etsi de facto praetermissus, videtur tamen optimus, et recte concludens, et indicatus a S. Thoraa, de Pot. Q. 3, a. 4 ad 8"^. Ad id autera quod adversarius

144 QUAEST. LXII.

THESIS VIII

(Art. 5).

Virtus salutifera in sacramentis derivatur a divinitate per Christi humanitatem, sic tamen ut ex eius sacratissima passione specialiter habeant efficaciam.

Argumentum quo S. Thomas utitur in praesenti, supponit fuisse alibi demonstratum quod humanitas Christi pro nobis crucifixi est instrumentum coniundum divinitati in unitate suppositi, ad omnem instaurationem gratiae in genere humano lapso. Quo ex principio sic ratiocinari Hcet: Agens principale per coniunctum instrumentum movet instrumenta separata, sicut per suam manum movet calamum scriptor, et pictor penicillum. Sed in ordine gratiae divinitas est agens principale, humanitas Christi instrumentum coniunctum, denique sacramenta sunt instrumenta separata. Ergo necesse est ut virtus gratiae causativa derivet in sacramentis a divinitate, mediante humanitate Christi qui illa instituit per suos ministros dispensanda.

ait, redire de dispositione ipsa eamdem impossibilitatis rationem, respondeo cum distinctione : Si dispositio ista esset aliquid physicum, conc. Si aiiquid intentionale, neg. Et ratio disparitatis est quia, cum forma intentionalis nihil aiiud sit quam passiva ordinatio qua quis in certa functione, vel iure, vel obligatione constituitur, vim requirit mere applicativam ; applicativam autem dico ordinationis quae ab ordinante descendit, et subiectum investit. Porro eiusmodi forma, etiamsi sit de supernaturalibus, utpote habitudinem dicens ad gratiam et finem vitae aeternae, et pro tanto transcendens omnem subiecti exigentiam, adhuc tamen per signa creata causari potest. Neque in hoc oportet ad subtilitates recurrere, cum per se statim appareat, tam late patere aptitudinem quam habent signa ad imponendas applicandasque ordinationes rationis, quam late patet aptitudo ad significandum eas. Et ideo, tam ad naturalia quam ad supernaturalia in hoc genere, instrumentalis eorum virtus potest sese extendere.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 145

Insuper, cum iuxta divinam ordinationem (^), Christi humanitas non sit principium efficiens gratiae in nobis nisi dependenter a causaHtate meritoria quae fuit per mortem crucis, sequitur sacratissimam hanc passionem esse assignandam ut specialem rationem efficaciae sacramentorum. Ideo legitur, Rom. VI-3 : « An « ignoratis quia quicumque baptizati sumus in Christo lesu, in « morte ipsius baptizati sumus? » Ideo etiam, Eph. V, 25-27, asserit Apostolus Christum dilexisse Ecclesiam, et seipsum tradidisse pro ea, ut eam mundaret lavacro aquae in verbo vitae, id est, ut baptismo suo acquireret vim mundativam et sanctificativam animarum. Ideo denique dicuntur sacramenta nostra effluxisse e latere Christi pendentis in cruce, fuisseque figurata in manante aqua et sanguine ex sacratissimi vulneris apertura, eo quod per susceptionem sacramentorum virtus passionis nobis copulatur. « Vigilanti verbo, inquit Augustinus (^), evangelista « usus est, ut non diceret, latus eius percussit, aut vulneravit, « aut quid aHud, sed aperuit, ut ilHc quodammodo vitae ostium « panderetur, unde sacramenta Ecclesiae manaverunt, sine qui- « bus ad vitam quae vera vita est, non intratur... Propter hoc « prima muHer facta est de latere viri dormientis... Hic secundus « Adam, incHnato capite, in cruce dormivil, ut inde formaretur « ei coniux, quae de latere dormientis effluxit. O mors unde « mortui reviviscunt! Quid isto sanguine mundius, quid vulnere « isto salubrius? ».

Vides ergo quanta sit sacramentorum Novae Legis sanctitas ac veneranda efficacia ; vides quomodo non sint steriHa quaedam signa, sed effectrices causae, foetae sanctitate quam promittunt. Sed haec adhuc magis nunc eminebunt, comparatione eorum quae fuerunt in Veteri Testamento, de quibus sit sequens propositio.

(^) « Ingrediens mundum dicit: Hostiam et oblationem noluisti... « In capite Hbri scriptum est de me, ut faciam, Deus, voluntatem « tuam, etc. >. Id est, in capite omniuni decretorum quibus causae sanctificationis hominum ordinantur, est decretum de morte satisfactoria crucis, a qua alia media dependent.

(^) Tract. I20 in loan., n. 2.

De Ecclesiae Sacramentis. Tora. I, 10

146 QUAEST. LXII.

THESIS IX

(Art. 6).

Sacramenta antiqua non causabant gratiam, attamen in quibusdam saltem ex eis conferebatur iustificatio quasi ex opere operato; idque non in vi sacramentorum significantium, sed fidei significatae, hoc est, intuitu meritorum Salvatoris prout erant in ipsis sacramentis tamquam certis fidei in Christum protestationibus, quodammodo iam praesentata.

§ 1.

Sacramentorum veterum nomine illa intelligantur quae fuerunt ante Christum ; ex quibus quaedam sunt quae legem mosaicam praecesserunt, scilicet circumcisio Abrahae data pro mascuHs ex eius semine oriundis, itemque sacramentum in lege naturae correspondens, quod ab initio mundi traditum, de iure mansit usque ad legem novam pro omnibus illis qui circumcisioni subiecti non erant; alia vero sunt quae a Moyse fuerunt primum introducta (^).

(^) « Sacramenta proprie dicuntur illa quae adhibebantur Dei cul- « toribus ad quamdam consecrationem... Cultus autem Dei generali « quidem niodo pertinebat ad totum populum, sed speciali modo per- « tinebat ad sacerdotes et Levitas, qui erant ministri cultus divini. Et « ideo in istis sacramentis V. T., quaedam pertinebant communiter ad « totum populum, quaedam autem specialiter ad ministros. Et circa « utrosque tria erant necessaria. Quorum primum est institutio in statu « colendi Deum, et haec quidem institutio communiter quantum ad « omnes fiebat per circunicisionem, sine qua nullus admittebatur ad « aliquid legalium ; quantum vero ad sacerdotes, per sacerdoiuni conse- « crationem. Secundo requirebatur usus eorum quae pertinent ad divi- « num cultum, et sic. quantum ai populum erat esus paschalis convivii..., « et quantum ad sacerdotes oblatio victimarum, et esus panum proposi- « tionis, et aliorum quae erant sacerdotum usibus deputata. Tertio « requirebatur remotio eorum per quae aiiqui impediebantur a cultu « divino, scilicet immunditiarum ; et sic quantum ad popuium erant in-

DE EFFECTU SACRAMENTORUM 147

Cum autem dicuntur sacramenta vetera non causasse gratiam, assertio est intelligenda absque ulla restrictione. Et facile probatur ex Apostolo, qui ubique extenuat vim antiquorum sacramentorum, vocans ea infirma et egejia elementa, Gal. IV-9, quae numquam valuerunt emundare conscientiam et perfectum facere servientem, Heb. X, 10-12, etc. Unde etiam, Rom. III-28 et seq., docet Apostolus iustificationem non fuisse unquam ex vi legis antiquae datam, id est, ex vi observantiarum seu sacramentorum quae per legem illam imponebantur, et quorum ianua fuit circumcisio. Quapropter in decreto pro Armenis (') dicitur: « Illa (sacramenta vetera) non causabant gratiam, sed eam solum « per passionem Christi dandam esse figurabant ». Quod pulchre expressit Pallavicini, cum christiana sacramenta extoUens supra ea quae prius erant, ait : « Altera gratiam praesignifi- « cabant per futura sacramenta legis novae conferendam, altera « vero significant tamquam conferendam a seipsiSj eo fere modo « quo pluviam significant, tum ranae in paludibus coaxantes, « tum nubes in aere constrictae ; illae significant pluviam a ven- « turis nubibus efiundendam, hae vero pluviam qua ipsae gra- « vidae sunt, et quam ipsae profundent » (^).

Ratio demum theologica snmenda est ex dictis in propositione praecedenti. Nam in veteri lege nondum aderat instrumentum coniunctum, mediante quo in praesenti ordine providentiae moveri debent omnia instrumenta separata, gratiae effectiva,

§ 2.

lam difficilioris probationis est altera assertio, qua adstruitur in quibusdam saltem e veteribus sacramentis, (circumcisionem

« stitutae quaedam/>«r?;?^a//6»«/?5..., et etiam expiationes apeccatis: quan- « tum vero ad sacerdotes et Levitas, erat instituta ablutio manuum et <(. pedum, et rasio pilorum. Et haec omnia habebant rationabiies causas, « et litterales secundum quod ordinabantur ad cultum Dei pro tempore « illo, et figurales secundum quod ordinabantur ad figurandum Chri- « stum, ut patebit per singuia discurrenti ». S. Thom. 1-2, q. 102, a. 5.

(^) Enchirid., n. 590.

n Hist. Conc. Trid., 1. 9, c. 4.

148 QUAEST. LXII.

dico, et correspondens sacramentum legis naturae), fuisse nihilominus collatam gratiam quasi ex opere operato, hoc est, ad solam positionem ritus exterioris, obice non exsistente (').

Et principale quidem argumentum est communis fere Ecclesiae sensus, post Augustinum 1. 2 de nupt. et conc, c. 11: « Et « hoc (peccatum originale) in illo (infante octo dierum) signifi- « cabatur expiari circumcisione octavi diei, hoc est, sacramento « Mediatoris in carne venturi, quia per eamdem fidem venturi « in carne Christi, et morituri pro nobis, et tertio die qui post « septimum sabbati fuerat futurus octavus resurrecturi, etiam « iusti salvabantur antiqui... Ex quo enim instituta est circum- « cisio in populo Dei, quod erat tunc signaculum iustitiae fidei, « ita ad significationem purgationis valebat et in parvulis ori- « ginaHs veterisque peccati, sicut et baptismus ex illo valere « coepit ad innovationem hominis, ex quo est institutus». Unde S. Thomas infra, Q. 70, a. 4 : Ab omnibus communiter ponitur quod in circumcisione peccatum originale remittebaiur . Cum autem peccatum originale nonnisi per gratiae infusionem possit remitti, cum insuper parvuU sint incapaces iustificationis ex opere operantis, manifestum est contineri in hac communi Doctorum sententia quidquid intendimus in praesenti.

Caeterum si quaeras quibus fundamentis sententia ista ultimo nitatur, dico : Innititur,primo super revelationem voluntatis Dei salvificae erga omnes, nam in vi huius voluntatis debuit ab initio institui pro parvulis medium salutis, et hoc medium non potuit esse aUud quam ritus quidam populo Dei aggregativus, in cuius susceptione gratia iustificationis infundebatur. Huiusmodi autem ritus fuit sacramentum quod vocant legis naturae, cui postea pro mascuHs de genere Abrahae successit, ut dictum est, circumcisio. — Innititur secundo quoad circumcisionem, super sensum traditionalem verborum Scripturae, Gen. XVII-14:

(^) Ideo particula diminuens quasi non afficit id quod ex parte hominum ad consequendam iustificationem requirebatur, sed tantum modnm efficaciae sacramenti, in quo non veri instrumenti, sed merae conditionis ratio est agnoscenda.

DE EFFECTU SACRAMENTORUM I49

« Masculus cuius praeputii caro circumcisa non fuerit, delebitur « anima illa de populo suo » ; delebitur, inquam, quasi non pertinens ad spiritualem Abrahae progeniem de qua superius dictum fuerat : « Et statuam pactum meum inter me et te, et inter « semen tuum post te in generationibus suis foedere sempiterno, « ut sim Deus tuus et seminis tui post te ». Sed si incircumcisus infans a spirituali progenie Abrahae manebat exclusus, ergo circumcisus ad eamdem per consortium gratiae assumebatur. Hinc Innocentius III, cap. Maiores de baptismo, ait : « Caute notan- « dum est, quanto plus baptismus hodie conferat christianis, « quam quondam ludaeis circumcisio contulisset. Dictum est in « fine praedictae auctoritatis inductae de veteri lege, peribit de <^ populo suo ; in evangelica vero veritate subiunctum est, nisi « quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non intrabit in « regnum Dei. Quoniam etsi originalis culpa remittebatur per « circumcisionis mysterium, et damnationis periculum vitabatur, « non tamen perveniebatur ad regnum caelorum quod usque ad « mortem Christi fuit omnibus obseratum. Sed per sacramentum « baptismi, Christi sanguine rubricati, culpa remittitur, vitatur « periculum, et ad regnum coelorum etiam pervenitur, cuius « ianuam Christi sanguis fideUbus suis misericorditer reseravit ». Quomodo tamen adhuc verum sit, circumcisionem non causasse gratiam, restat expHcandum. ExpHcatio autem pendet ab iis quae in thesi addita sunt : non in vi sacramenti significantis ^ sed fidei significatae, sive, ut Q. 70, art. 4, S. Thomas dicit : « Ex fide significata, non ex circumcisione significante ».

Primum omnium supponendum est, omnem influxum gratiae in statu naturae lapsae esse per Mediatorem Dei et hominum hominem Christum lesum, iuxta illud Eph. 1-21 : « Ipsum dedit « caput super omnem Ecclesiam, quae est corpus ipsius et ple- « nitudo eius ». Et quia sacramenta sunt quaedam media quibus provenit ad nos capitis influxus, necesse est ponere aHum atque aHum modum derivationis gratiae in sacramentis, prout

I50 QUAEST. LXII.

oportuit Christum alio atque alio modo influere in eos qui ante, et in eos qui post ipsum fuerunt.

Cum enim nos comparemur ad Christum ut ad caput iam exsistens, ipse in nos plenissime exercet capitis munus, efficienter infiuendo, et vim causativam communicando sacramentalibus instrumentis ab ipsomet institutis ; quo fit ut in nova lege iustificatio habeatur vi ipsorum sacramentorum significantium. At vero in antiquos viatores non potuit influere Christus per modum causae eflicientis, quia causa efliciens nequit esse ordine durationis et temporis suo eflectu posterior. Debuit ergo influere secundum quod fuit finis Legis ad iustitiam omni credenti, ut dicitur Rom. X-4. Est enim proprium finis ut quodammodo praesubsistat in anima, quando est apprehensus et desideratus ab ipsa, et ideo vetera sacramenta in quantum erant signa protestativa fidei et spei in Redemptorem desideratum, quamdam habebant continuationem cum futuris eius meritis, quorum intuitu conferebatur a Deo sanctificationis donum, ipso interim signo sacramentali per modum nudae conditionis se habente. Et simiHter contingit ut ad exhibitionem schedulae detur summa argenti, non in vi schedulae significantis, sed in vi valoris significati. Caeterum cum gratia dicitur fuisse collata in circumcisione ex fide significata, non intelhgitur, ut patet, fides ministrantis vel suscipientis sacramentum, sed fides quam ex ipsa institutione sua promebat circumcisionis signaculum, id est fides obiectiva de venturo Redemptore.

Hinc vides diflerentiam inter nova et vetera sacramenta totam provenire ex diversa habitudine ad Christum, per quem, ut dicitur loan. I, gratia et veritas facta est, et sub quo proposuit Deus omnia recapitulare : dvax8(pa^ai(oaaai9^ai td Jtdvra 8V Tcp XQiatcp Q).

C) Eph. I-io.

QUAEST. LXIII. DE CHARACTERE SACRAMENTORUM

Sacramentalis characteris nomine venit spirituale quoddam signaculum, indelebiliter animae impressum, quo homo consignatur ut deputatus ad certa quaedam officia cultus divini, secundum ritum christianae religionis. Dicitur character, quia hoc nomen erat in usu ad designandam corporalem notam, inustam iis qui antiquitus adscribebantur militiae ; per hanc enim signabantur ut instrumenta pubHcae auctoritatis, a qua sola esse potest militandi ordo, et potestas, et officium ('). Et recte quidem, ait Caietanus, ab hac corporali nota transumptum est nomen designativus spiritalis signacuH de quo nunc loquimur, propter inventam proportionalem similitudinem inter homines mancipatos ad militiam terrestrem, et eos qui deputantur ad spiritualem cultum in reHgione Christi ; quippe haec reHgio, miHtia iHius est qui dicitur dominus fortis et potens, dominus potens in praelio, ad debeHandas aereas potestates vincendumque mundum. Unde Augustinus, 1. 2 c. epist. Parmeniani, n. 29, ostendens rationem propter quam baptismus nunquam repeti debet: « Aut si « forte, ait, iHum miHtiae characterem in corpore suo non mi- « litans (desertor) pavidus exhorruerit, et ad clementiam impe- « ratoris confugerit, ac prece fusa et impetrata iam venia, mi- « Htare iam coeperit : numquid, homine Hberato atque correcto,

(^) In modernis societatibus, characteri militiae successit habitus militaris, sine quo nemo ius et potestatem iiabet militandi ; unde si quis in bello deprehendatur pugnans absque iiabitu regularis exercitus, ex iure gentium capitis plectitur; non enim iiabet legitimam deputationem ad belligerandum. — Inveniuntur autem etiam nunc, quodam corporali charactere signari ii qui sunt damnati ad triremes, ut possint agnosci, quocumque fugerint. Verum comparatione characteris triremium Patres non utuntur ; nam per sacramentales characteres, non ad duram servitutem christiani mancipantur, sed imo ad servitium illius, cui servire^ regnare est.

152 QUAEST. LXIII.

« character ille repetitur, ac non potius agnitus approbatur? An « forte minus haerent sacramenta christiana, quam corporalis « haec nota...? An ducenda de mihtia simiHtudo non fuit, cum « et Apostolus de agonisticis certaminibus clamet et aperte « dicat: Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus , « ut ei placeat cui se probavitf »

Verum etsi a charactere militiae principah's comparatio ducebatur, ab ahis etiam corporaUbus signacuhs Patres sumebant simihtudines. Utuntur enim passim comparatione notae qua obsignatur moneta tamquam auctoritate principis ad usum commutationum deputata, aut etiam characteris quo in dorso notantur oves velut ad gregem unius domini de iure pertinentes. Ad rem iterum Augustinus, ubi contra partem Donati probat characterem sacramentalem semper manere verum, etsi forte fuerit impressus a non habente legitimam missionem, id est, extra veram Ecclesiam ad quam solam pertinet in sacramentis dispensationis auctoritas : « Neque enim, inquit (^), propterea mutan- « dus vel improbandus est regius character in homine, si er- « roris sui veniam et mihtandi ordinem a rege impetraverit, « quia eumdem characterem quo sibi satehites congregaret, de- « sertor infixit ; aut propterea signa mutanda sunt ovibus, cum « dominico gregi sociantur, quia eis dominicum signum fugiti- « vus servus impressit ». Et ahbi (^) : « Si enim ahqui furtim « et extra ordinem in monetis publicis aurum vel argentum vel « aes percutiendo signaverint, cum fuerit deprehensum, nonne « ilhs punitis aut indulgentia hberatis, cognitum regale signum « thesauris regahbus congeretur? » Et Basihus, catechumenos exhortans ut cito baptismum recipiant (3) : « In acie duces « tesseram tribuunt sub se miHtantibus, ut et amici facile se « invicem inclament, et si in conflictu fuerint cnm hostibus com- « mixti, queant citra confusionem seiungi. Agnoscet te nemo, « nosterne sis, an hostium, nisi mysticis signis necessitudinem

i^) August., contra Cresconium Grammaticum, 1. i, c. 30.

(2) Id., contra epistolam Parmeniani, 1. 2, n. 29,

(3) Basilius, Homil. 13, exhortatoria ad sanctum bsptisma, n. 4.

DE CHARACTERE SACRAMENTORUM 153

« affinitatemque ostenderis... Quomodo vindicabit te angelus? « Quomodo eripiet ex hostibus, nisi agnoverit signaculum ? Quo- « modo dicturus es tu, Dei sum, si notas ac insignia non exhi- « beas? An ignoras, exterminatorem domos signatas praeteriisse, « in his vero quae signatae non erant, primogenita occidisse ? « Thesaurus non obsignatus diripi a furibus facile potest ; ovi « signo carenti tuto struuntur insidiae ».

Nunc igitur, characterum sacramentalium demonstranda est in primis exsistentia ; tum praeterea, penitius investiganda eorum quidditas ac natura ; denique inquirendum remanebit an per omnia N. L. sacramenta, et quatenus negative, a quibusnam imprimatur.

THESIS X

(Art. i).

Sunt in nova Lege sacramenta characterem imprimentia.

Propositio est de fide definita in Tridentino, Sess. 7, can 9 de sacramentis : « Si quis dixerit, in tribus sacramentis... non « imprimi characterem in anima, hoc est, signum quoddam spi- « rituale et indelebile, unde ea iterari non possunt, anathema « sit ».

Principale autem argumentum quo veritas characterum sacramentahum a Tridentino definita demonstratur, est divina Traditio, cuius testis omni exceptione maior fuit Augustinus in longo illa certamine quod nomine totius Ecclesiae contra Donatistas sustinuit (^). Ideo ipse unus loco aliorum omnium esse

(^) Schisma Donatistarum occasionem habuit ex iis quae acta sunt sub finem persecutionis Diocletiani. Diocletianus enim edictum vulgaverat, quo Ecclesiae ad solum usque dirui, sacri vero codices flammis absumi iubebantur. Hinc quidam in Africa timore perterriti, sacros codices tradiderunt persecutoribus, et ob id Traditores sunt appellati. Huius criminis accusatus est Felix episcopus, qui fuit consecrator Caeciliani episcopi Carthaginiensis. Inde ambitiosi quidam sumpserunt occasionem insimulandi legitimitatem Caeciliani, et alium episcopum loco eius or-

154 QUAEST. LXIII.

posset, quoniam etsi per se loquendo, singulorum Patrum auctoritas non sit irrefragabilis, contingit tamen ut unius etiam testimonium suppeditet inconcussum divinae revelationis argumentum, quando ex adiunctis causae, communis et antiqua fides referri et defendi intelligitur.

Atqui Augustinus, tota probante et consentiente Ecclesia, haec tria velut ad fidem ab apostolis traditam pertinentia adversus praedictos haereticos constantissime atque acerrime defendit: Primo, sacramentorum validitatem non pendere a bonitate vel fide ministri, adeoque ipsa vere dispensari etiam ab haereticis schismaticisve, quamvis iUicite. Secundo, quaedam sacramenta esse quae sine sacrilegio repeti nunquam possunt, nequidem in eis qui ea in haeresi vel schismate acceperunt, et postea ad verae Ecclesiae unitatem convertuntur. Tertio, huius initerabihtatis rationem hinc desumendam esse, quod sacramenta ista habent pro effectu omnino infrustrabiH indelebilem quemdam cha-

dinaverunt. Quae res ad Melchiadem Papam delata est, qui in Concilio Romano Caeciliani auctoritatem confirmavit, et excOmmunicavit perturbatores. Schismatici autem non acquieverunt, sed contr?, inceperunt magis invalescere, et totam Africam sua seditione repleverunt, constituentes episcopos suae communionis per singulas civitates, imo teste Augustino, epist. 53, n. 2, mittentes unum e suis Romam usque, ut apostolicam Petri sedem tenere viderentur. — Ex schismate autem in falsa dogmata et haereses varias prolapsi sunt. Nam quia praetextus schismatis erat, quod Caecilianus habendus esset ut ementitus episcopus, eo quod a Traditore receperat ordinationem, hoc deinde coUigebant: « In sola Donati parte mansisse Ecclesiam catholicam, et illam « periisse in ahis orbis partibus propter crimina Caeciliani, cum quo « ahae ecclesiae communicabant. Ad haec, sacramentorum efficaciam « a ministrorum virtute pendere asserebant, adeoque baptismum extra « communionem Donati esse nullum. Quapropter cathohcos qui ad eo « rum partes deflectebant, iterato baptizabant >. In quo etiam se muniebant auctoritate S. Cypriani, qui oHm in sna ecclesia probaverat usum rebaptizandi venientes ex haeresi. — Promotus est autem Augustinus ad cathedram Hipponensem, 70 fere annis post prima initia schismatis, quod tandem eius potissimum opera compressum est. — De his vide Psalmum abecedarium contra partem Donati, in tomo 6 operum Augustini.

DE CHARACTERE SACRAMENTORUM 155

racterem, qui tam in bonis quam in malis esse potest, et a quocumque quomodolibet infixus nunquam corrigitur, eo quod si contingat rebellem haereticum ad clementiam Christi confugere, incipit character ille -valere ad salutem, cum antea valeret ad poenam.

Insignis locus est in 1. 6 de bapt., c. 1: « Cum et hi, inquit, « qui in ipsa unitate perversi sunt et perdite vivunt, appareant « remissionem peccatorum nec dare posse nec habere..., habere « tamen, et dare, et accipere baptismi sacramentum, satis eluxit « pastoribus Ecclesiae cathoHcae toto orbe diffusae, per quos po- « stea plenarii concilii auctoritate originaHs consuetudo firmata est: « etiam ovem quae foris errabat, et domi?iicum characterem a fal- « lacibus depraedatoribus suis foris acceperat, venientem ad chri- « stianae unitatis salutem ab errore corrigi, a captivitate liberari, « a vulnere sanari, characterem tamen in ea dominicum agnosci « potius quam improbari ». — Insignis etiam responsio ad famosum dilemma PetiHani : Vel baptismus noster bonus est, vel non. Si bonus est, ergo tenemus veram Ecclesiam. Si non est bonus ergo eos qui ex nobis transeunt ad vos, rebaptizare oporteret, nec esset cur timeretis destruere quod dedimus. « Petilianus « dixit : Venite ergo ad Ecclesiam, popuH, et aufugite traditores, « si cum iisdem perire non vultis. Nam ut facile cognoscatis quod « cum ipsi sint rei, de fide nostra optime iudicent, ego iHorum « infectos baptizo, iHi meos, quod absit, recipiunt baptizatos ; quae « omnino non facerent, si in baptismo nostro culpas aHquas agno- « vissent. Videte ergo, quod damus quam sit sanctum, quod de- « struere metuit sacrilegus inimicus. Augustinus respondit... « Non vestrum est quod destruere metuimus, sed Christi, quod « et in sacrilegis per se sanctum est. Nam venientes a vobis re- « cipere non possumus nisi quod vestrum est destruamus. Destrui- « mus enim perfidiam desertoris, non destruimus characterem Im- « peratoris. Proinde tu ipse considera, et destrue quod dixisti : « Ego^ inquis, illorum infectos baptizo, illi meos, quod absit, re- « cipiunt baptizatos. Tu enim non infectos baptizas sed, ut tui « erroris fraude inficias, rebaptizas. Nos autem, non tuos recipimus « baptizatos, sed destruimus errorem tuum unde sunt tui, et susci-

156 QUAEST. LXIIT.

« pimus Christi baptismum unde sunt baptizati » (^). — Insignis demum inter alia multa, exhortatio ad errantes, quae habetur Tract. 6 in loan. n. 15: « Puta te esse mihtarem. Si characterem « imperatoris tui intus (in exercitu) habeas, securus militas ; si « extra habeas, non solum tibi ad mihtiam non prodest character « ille, sed etiam pro desertore punieris. Veni ergo, veni et noli « dicere: iam habeo, iam sufficit mihi. Veni (ad catholicam Ec- « clesiam), columba te vocat, gemendo te vocat... Sed sollicitus es « forte, et dicis: Foris baptizatus (extra cathoHcam), timeo ne « inde sim reus, quia foris accepi. lam coepisti cognoscere quid « gemendum sit; verum dicis, quia reus es, non quia accepisti, sed « quia foris accepisti, Tene ergo quod accepisti, emenda quod « foris accepisti... Quod accepisti, approbo ; quia foris accepisti, « improbo. Tene ergo quod accepisti ; non mutatur, sed agno- « scitur ; character est Regis mei, 7ion ero sacrilegus; corrigo de- « sertorem, non immuto characterem ». Et haec quidem de charactere Baptismi. — De charactere autem Confirmationis luculentum exstat testimonium in 1. 2 contra litteras Petiliani, c. 104. Item de charactere Ordi^iis^ 1. 2 contra epistolam Parmeniani, c. 13, n. 28. Quae omnia suis locis proferentur.

Augustino consentiunt alii aetate aequales aut anteriores: Chrysostomus, Cyrillus Hierosolymitanus, Basihus, Epiphanius, Gregorius Nazianzenus, et Ambrosius ; qui omnes, praeter sanctificantem gratiam, alium spiritualem effectum baptismi agnoscunt, eumque pari modo comparant cum charactere militum, cum obsignatione annuli in cera, cum circumcisionis nota, etc. Quorum testimonia videre est apud Bellarminum, de Sacram. 1. 2, c. 21.

Atque hinc tandem manuducimur ad intelligentiam obscuriorum locutionum priorum Patrum, et ipsius etiam Scripturae, quae diversis in locis (2 Cor. 1-21, Eph. 1-13, et IV-30), meminit spirituahs cuiusdam obsignationis, ab unctione gratiae distinctae. « Nam cum Apostolus ait : Unxit 7ios Deus, qui et « signavit nos, et dedit pig7ius Spiritus i7i cordibus 7iostris, voce

(^) August. 1. 2. c. litteras Petiliani, cap. ultinio.

DE CHARACTERE SACRAMENTORUM 157

« illa, sig7iavit, non obscure characterem descripsit, cuius pro- « prium est aliquid signare et notare » (^).

Ratio demum convenientiae est apud S. Thomam in praesenti ; nam sacramenta nostra sunt sanctificativa, non solum sanctificatione gratiae, sed etiam sanctificatione deputationis ad certas functiones sacras secundum ritum christianae religionis. Ergo in nova lege sacramenta sunt, per quae non solum infunditur gratia, verum etiam character imprimitur. Consequentia probatut quia etsi deputatio praedicta, absolute loquendo, fieri potuisset absque physica aHqua obsignatione, per solam ordinationem rationis appHcatam et veluti affixam subiecto, sicut fit in civiHbus et fiebat in veteri lege, hoc tamen non conveniebat perfectioni legis evangeHcae et sacramentorum eius, quorum est, non exterius tantum, sed etiam interius notare eos quos irrevocabiHter consecrant ad aHquod munus vel officium reHgionis. Et ideo, sicut qui antiquitus deputabantur ad miHtiam, solebant quadam nota corporaH consignari, ita necesse est eos qui per christiana sacramenta divino cultui mancipantur, spirituaH charactere signari, ad cuius intrinsecam quidditatem intimius investigandam nunc veniendum est.

THESIS XI

(Art. 2).

Character sacramentalis secundum suam intrinsecam naturam consideratus, est quaedam potentia ministerialis, qua homo sub Christo summo sacerdote, " potest in actiones hierarchicas „. Consideratus autem in sua habitudine ad sacramentum exterius a quo imprimitur, rationem habet signi, sive notae distinctivae ordinum et officiorum in Ecclesia Christi.

Habemus ex supradictis, quod charactere sacramentaH insignitur homo ut ad cultum Dei deputatus secundum ritum chri-

(^) Catech. Conc. Trident., de sacr. in gen., n. 30.

158 QUAEST. LXIII.

stianae religionis. Est autem observandum, cultores Dei in christiana religione hierarchiam quamdam constituere sub Summo Principe Christo, sumendo nunc hierarchiam prout dicit multitudinem uno modo ordinatam sub principis gubernatione (^). Porro, « non esset multitudo ordinata, sed confusa, si in multitu- « dine diversi ordines non essent. Ipsa ergo ratio hierarchiae re- « quirit ordinum diversitatem. Quae quidem diversitas ordinum « secundum diversa officia et actus consideratur, sicut patet quod « in una civitate sunt diversi ordines secundum diversos actus ; « nam aHus est ordo iudicantium, et alius pugnantium, et ahus « laborantium in agris, et sic de aliis » (^). Et hinc sumitur notio actionum hierarchicarum de quibus in praesenti. Nihil enim aliud sunt quam functiones cultus exterioris ex officio pertinentes ad diversos ordines in quos distribuitur multitudo populi christiani, prout est directa ad sacrum finem sub sacro Christi principatu. Isti autem ordines ad tres reducuntur. Unus eorum est, quibus competit ex officio tradere divina, iuxta illud 1 Cor. IV: « Sic nos existimet homo ut ministros Christi, et dispensatores « mysteriorum Dei ». Alter eorum, quorum est sacra recipere, qui nempe per baptismi ianuam Ecclesiam ingressi, divinoruni sunt receptores. Tertius demum intermedius, ad quos ex officio et speciali deputatione pertinet per fidei confessionem divina

(^) « Hierarchia est sacer principatus. In nomine autem principatus « duo intelliguntur, scilicet ipse princeps, et multitudo ordinata sub prin- < cipe. Quia igitur unus est Deus princeps, non solum omnium angelorum, « sed etiam totius rationalis creaturae, ideo... totius rationalis creaturae « quae sacrorum particeps esse potest, una est hierarchia... Sed si con- « sideretur principatus ex parte multitudinis ordinatae sub principe. sic « unus principatus dicitur, secundum quod multitudo uno et eodem « modo potest gubernationem principis recipere. Quae vero non possunt « secundum eumdem modum gubernari a principe, ad diversos princi- « patus pertinent, sicut sub uno rege sunt diversae civitates, quae di- « versis reguntur legibus et ministris». Ita S. Thomas, i, q. 108, a. i in corp. Unde, art. seq. concludit : « Una hierarchia est una multiiudo ordi- « naia uno modo sub principis gubernatione >.

(^) S. Thom,, ibid., a. 2.

DE CHARACTERE SACRAMENTORUM 159

defendere contra exterius impugnantes (^). Et de explicatione terminorum hactenus. Sequitur statim consideratio characteris, tam secundum se, quam secundum comparationem ad sacramentum sensibile a quo imprimitur.

§ 1.

Vestigiis antiquorum Patrum, praesertim vero Augustini qui in hoc puncto doctrinam fidei plenius atque abundantius expressit, fideliter inhaerendo, oportet ponere characterem sacramentalem esse proportionaHter in christiano, sicut mihtaris character in milite. Atqui character mihtaris est quaedam potentia ministeriahs, qua quis sub civili principe potest in actus mihtiae proprios. Ergo eodem modo character sacramentorum, potentia ministerialis est qua quis sub Christo Summo Sacerdote potest in actiones sacras ad Dei cultum pertinentes.

Maior argumenti constat ex testimoniis superius allatis; nam etsi Patres, ut dictum est, aHis etiam utantur comparationibus et simiHtudinibus, tamen aHa omnia exempla sunt deficientia et imperfecta; comparationem vero miHtiae esse adaequatam et perfecte analogam, ipsa rerum natura clamat. Distinctio enim graduum in exercitu respondet plenissime distinctioni characterum in Ecclesia ; item in Ecclesia unicuique characteri proprium officium attribuitur, sicut in exercitu unicuique gradui suum munus ; ilHc publica potestas cuius instrumenta et ministri sunt omnia exercitus membra, ibi vero Christus initiator ritus novae legis, Sanctorum minister et tabernaculi veri quod fixit Dominus et non homo ; a quo omnes qui in eius reHgione sunt, ad Dei cultum appHcantur. Atque ita discurrenti per singula, apparebit plenam proportionem esse, in tantum ut ex natura miHtaris characteris

(^) « Quamvis multi siiit unius civitatis ordines, omnes tamen ad tres ^ possunt reduciy secundum quod quaelibet multitudo perfecta habet prin- « cipium, medium, et finem. Unde et in civitatibus triplex ordo hominum « invenitur: quidam enim sunt supremi, ut optimates ; quidam autem sunt « infimi, ut vilis populus: (luidam autem sunt medii, ut populus honora- « bilis ». S. Thom., ibid.

l6o QUAEST. LXIII,

liceat determinare et definire quae propria sit characteris sacramentalis ratio, salva interim proportione corporalium ad spiritualia.

Nunc autem deputatio ad militiam considerata per ordinem ad actum suum, est per se potentia ordinis moralis, quae non dat posse physice pug?iare, sed solum posse ex officio ; nam per hoc potissimum miles a latrone distinguitur. Insuper haec potentia non est completa, quamdiu non accessit physica quaedam et corporalis nota per quam homo signatur ut regularis gubernii minister et instrumentum, eo quod ius gentium nemini attribuit facultatem militandi, nisi in quantum est et manet corporaH illa nota sive speciaU habitu insignitus. Et ideo, cum eiusmodi tessera consideretur per modum unius cum officio et militari gradu, reducitur et ipsa ad genus potentiae, pro quanto dat suo modo posse in actus militares. Haec nunc appHca characteri sacramentaH.

Sane vero sacramentales characteres non sunt cogitandi ut potentiae eHcitivae actuum ad quos hominem christianum ordinant. Non enim aHud conferunt quam posse ex officio, sive ex speciali deputatione , et si quandoque dant posse valide agere id quod aHus charactere non insignitus vaHde facere nequit, vaHditas ista non consistit in quadam physica conditione actus, sed tota provenit ex hoc quod lex institutionis specialem in ministro, vel etiam in suscipiente, requirit deputationem aut designationem (^). Quod ut manifestius appareat, singulos characteres con-

(^) Nota bene quod actus ad quos ordinat character, et quorum respectu potentia dicitur, non sunt seniper actus qui a non habentibus characterem nullo modo exerceri possint. Nam character Ordinis datur etiam ad ministrandum baptismi sacramentum ; quo tamen non obstante, simplex laicus valide baptizat. Item character Confirmationis deputat ad confessionem et defensionem fidei christianae contra tyrannos; atqui ille etiam qui hoc charactere destituitur. confiteri potest et defendere fidem Christi; quin imo, occurrente necessitate, potest ad id obligari. Simili quodam pacto, etsi in exercitu humano diversi sint officialium gradus, quibus singulis sua officia constant, occurrente tamen necessitate, simplex etiam miles facit id quod pertinet ad centurionem, vel centurio id quod gregariis militis est. Recte ergo dictum est quod cha-

DE CHARACTERE SACRAMENTORUM l6l

sidera. Quomodo in primis differt confessio fidei coram tyranno, in eo qui Confirmationis characterem habet, et in eo qui non habet, nisi quia unus ex speciali officio agit, alter vero non ut proprius minister ad hoc institutus ? Sed haec dififerentia profecto ordinis physici non est. Vide nunc characterem Baptismatis . An forte somniabis ibi physicam potentiam suscipiendi effectus sacramentales ? Sed anima est per seipsam physice susceptiva horum effectuum : alioquin ad ipsum baptismi effectum oportuisset dari aliquem characterem antecedentem, et sic in infinitum. Considera tandem ipsum characterem Ordinis. Certe actio qua sacerdos baptizat, non differt physice ab actione qua baptizat laicus ; imo vero nec quoad validitatem differt, eo quod lex institutionis baptismi nuUam specialem requirit in ministro deputationem, ut sit valida collatio sacramenti. Cum tamen procul dubio sacerdos semper baptizet ut proprius minister vi sacerdotaUs consecrationis, laicus vero nequaquam, impossibile omnino est ut character signans atque constituens ordinarium baptismi ministrum, physice influat in actionem baptizandi. Haec igitur et aha permulta quae brevitatis gratia omittuntur, satis ostendunt non esse hic fingendam potentiam activam physice ehcitivam operationis, aut potentiam passivam physice receptivam actus, sed facultatem ordinis legalis, quae in speciaH deputatione tota consistit, licet non detur nisi cum physica obsignatione qua homo intus in anima obsignatur ut alicui servitio sacro in domo Christi mancipatus. Et ideo dicendum quod character sacramentorum vere habet rationem potentiae ministerialis qua quis potest in actiones hierarchicas, eodem fere pacto quo mihtaris character accipitur ut potentia per ordinem ad actus miUtares.

Hinc apparet differentia inter characterem et gratiam. Etenim primo, gratia habituahs ad quam consequuntur virtutes infusae, physice influit in actus supernaturales meritorios vitae aeternae ; character autem, inter principia physice operativa non compu-

racter per se nihil aliud confert quam posse ex officio: consequenter vero, dat posse aliquid valide agere, si ad validitatem actus specialis deputatio requiratur.

De Ecclesiae Sacrameniis. Tom. I, ic

l62 QUAEST. LXIII.

tatur. — Praeterea gratia sanctificans facit hominem divinae consortem naturae, ut scilicet co7inaturaliter exerceat actus ad Dei visionem conducentes, et ideo gratia est in anima, sicut quaedam forma habens esse completum in ea (^). Sed character est in anima sicut quaedam virtus instrumentalis (^) ; competit enim homini christiano, non in quantum sui iuris est, sed secundum quod servus est Christi, a quo huic vel ilH officio mancipatur. — Denique gratia vere et proprie pertinet ad speciem habitus, character vero non reducitur ad habitum, sed magis ad poteniiam, quia se habet tam ad bonum quam ad malum usum ; quidam enim bene eo utuntur, alii vero male, quod in habitibus non contingit, nam habitu virtutis nullus male utitur, et habitu malitiae nullus bene. « Secundum Philosophum, inquit S. Thomas « in IV, D. 4, q. 1, a. 1, habitus est quo habemus nos ad pas- « siones bene vel male ; et universaliter consideranti haec appa- « ret differentia inter habitum et potentiam, quia potentia est « quo possumus ahquid simpHciter, habitus autem, quo possu- « mus illud bene vel male: sicut intellectus quo consideramus, « scientia qua bene consideramus ; concupiscibihs qua concupi- « scimus, temperantia qua bene concupiscimus, intemperantia « qua male. Cum ergo character ordinatur ad aliquid simpH- « citer, non ad iHud bene vel male, quia sacerdos potest confi- « cere (Eucharistiam) bene vel male, non potest esse quod qua- « Htas super quam fundatur relatio characteris sit habitus, sed « magis potentia... qua (quis) potest i?i actiones hierarchicas , quae « sunt ministrationes et receptiones sacramentorum, et aliorum « quae ad fideles pertinent. Et ad hoc quod has operationes bene « exerceat, indiget habitu gratiae, sicut et aHae potentiae habi- « tibus indigent ». — Hactenus de charactere sacramentaH prout in sua essentia consideratur.

§2.

Sed nunc considerandum est ulterius quod actiones exteriores ad quas ordinat character, in Ecclesia visibiH sunt exer-

(') S. Thom., hic, art. 5 ad i""". f) Ibid.

DE CHARACTERE SACRAMENTORUM 163

cendae, et ideo necesse est ut character innotescat iis qui sunt de Ecclesia, sitque signum distinctivum quo discerni possit quinam ad has vel illas sacrorum seu ministrationes seu receptiones sint admittendi. Hinc Concilia dicunt, characterem sacramentalem esse spirituale quoddam signum a ceteris distinctivum et indelebile (^).

lam age. Impossibile est ut character in sua seorsum essentia consideratus, rationem habeat signi distinctivi ; sic enim est omnino invisibiHs. Relinquitur ergo ut rationem signi induat propter suam necessariam connexionem cum sacramento exteriori, quod dicitur, sacramentum tantum. Et hinc nova apparet difFerentia inter characterem et gratiam. Nam etsi gratia conferatur per sacramenta, non tamen confertur per sola sacramenta ; character vero nonnisi per visibilia sacramentorum signacula imprimitur. Insuper potest homo recipere sacramentum, et tamen carere gratia, quia est indispositus ; impressio autem characteris semper et necessario sequitur collationem sacramenti, quia nulla est possibihs indispositio voluntatis quae characteri contrarietur (^). Solus ergo character habet cum sacramento exteriori eam absolutam et infallibilem connexionem, ex qua nanciscitur visibilitatem, atque denominari solet res et sacramentum. Ideo tandem character baptismahs requiritur ut quis sit de visibili corpore Ecclesiae, gratia vero minime.

COROLLARIUM

(Art. 3).

Ergo character sacramentalis est specialiter character Christi, cuius sacerdotio fideles configurat.

Postquam dictum est de charactere considerato, tum in sua essentia, tum in sua necessaria connexione cum exteriori sacra-

(^) Decret. pro Arm., Enchirid. n. 590. — Cfr. Trid., Sess. 7, can. 9, de Sacram.

(^) Excipe defectum intentionis recipiendi sacramentum; sed tunc sacramentum exterius caret una e conditionibus ad validitatem necessariis. De quo infra, ad quaest. 64.

l64 * QUAEST. LXIII.

mento, restat ut declaretur per ordinem ad principatum a quo derivat. Porro loquendi modus hic desumi solet a charactere corporah, quem constat esse figuram qua res vel homo configuratur personae, cuius auctoritate ad certum usum vel munus deputatur. Hoc pacto character monetae configurat monetam principi ; hoc pacto « mihtes qui deputantur ad pugnam, « insigniuntur signo ducis, quo quodammodo ei configurantur » (^). Et idem nunc metaphorice dicitur de charactere sacramentorum : metaphorice, inquam, quia figura est quaedam terminatio quantitatis ; unde proprie loquendo est in sohs rebus corporeis, non autem in anima spirituah quae subiectum est characteris. Sed figura ponit in eo quod configuratur akeri quamdam eius participationem ab eo expressam et derivatam, et quia servata proportione, character sacramentahs quaedam est participatio vel dependentia potestatis sacerdotahs Christi, ideo dictus est configurare hominem Christo sacerdoti, sicut mihtare stemma configurabat mihtem imperatori.

Sic igitur exphcatis terminis, assertio iam facihime demonstratur. Etenim, ihius est sacramentahs character, cuius auctoritate mancipantur fideles ofiiciis sacris secundum ritum christianae rehgionis. Sed iste est Christus, totius christiani cultus auctor atque initiator. Ergo character sacramentahs est speciahter charader Christi: Christi, inquam, qui nunc debet considerari, non secundum quamcumque conditionem, sed secundum sacerdotium, quia sacerdotis est principatus cuiusque rehgionis, seu verae seu falsae.

Et nota, nuhum esse posse in ipso Christo characterem sacramentalem ; non enim habet potestatem diminutam et ab aho principah participatam quae in ratione characteris importatur, sed inest ei tota plenitudo sempiterni sacerdotii. Hinc ad Heb. VIII, 1-2: « Talem, inquit, habemus Pontificem, qui consedit « in dextera sedis magnitudinis in caelis, sanctorum minister et « tabernacuh veri, twv dyicov XeiTOijQYO? »> hoc est, supremus sacrorum antistes, a quo semper et in perpetuum derivat pmnis

(^) S. Thom., hic, in resp. ad 2^™.

DE CHARACTERE SACRAMENTORUM 165

cultus Ecclesiae. Consistit enim cultus ille in actionibus hierarchicis in quibus, ut dictum est, involvitur respectus ad Christum tamquam ad principalem mandantem et supremum imperantem, sive actiones sint ministrantium divina, sive recipientium, sive defendentium contra exterius impugnantes.

THESIS XII

(Art. 5).

Character inest animae omnino indelebiliter.

In fontibus et documentis divinae revelationis superius relatis (^) diserte proponitur character ut indelebilis, saltem in praesenti vita. Hoc enim ad minus definiunt Concilia ; hoc docet Traditio, quando characteris indelebilitatem assignat veluti rationem ex qua fit ut quaedam sacramenta iterari omnino non possint (^). Evidentissime ergo proponitur character uti indelebilis, saltem pro statu in quo sacramenta recipiuntur, id est, pro statu huius vitae.

Verum, etsi non esset forte haereticus qui diceret characterem esse quidem indelebilem in via, sed non manere in futura vita, certo tamen certius temere contradiceret sententiae in Ecclesia universaliter receptae. Doctores enim communissime tenent

Q) Thes. 10.

(") Nota bene quomodo exinde confirmatur doctrina superius tradita de modo causalitatis in sacramentis. Si enim sacramentum pHmo et immediate solum characterem inducit, ex indelebilitate characteris evidentissime sequitur initerabilitas sacramenti. Sin autem, ut quibusdam placet, character et gratia essent eflfectus aeque immediatiy nulla foret connexio, saltem ex natura rei. Nam licet sacramentum repetitum non haberet adaequatum illum effectum quem per se causare natum est, adhuc tamen haberet effectum immediatum principalem, scilicet effectum gratiae, quae semper potest augeri, vel etiam amitti. Ratio ergo initerabilitatis sumi omnino nequit ex parte characteris, nisi ponas sacramentum non inducere gratiam nisi mediante charactere, et dependenter a charactere prius natura producto. ut in Thesi VI dictum est.

l66 QUAEST. LXIII.

absolutam characterum sacramentalium indelebilitatem, quam sequens ratio theologica satis demonstrare videtur.

Quidquid non habet corruptivum ex parte causarum secundarum, nuUum novit finem essendi, quia Deus omnia conservat secundum quod sunt capacia perseverandi in esse, iuxta illud Eccl. III-14: « Didici quod omnia opera quae fecit Deus, perse- « verent in aeternum ». Atqui character sacramentaHs non habet, nec habere potest huiusmodi corruptivum. Ergo manet indelebilis, tam in praesenti, quam in futura vita. — Minor declaratur, nam commune est omni accidenti ut habeat duas causas desitionis in esse, videHcet si corrumpatur subiectum cuius est, aut si in subiecto inducantur alterationes seu dispositiones contrariae, sicut cum per mortale peccatum gratia amittitur. Praeterea vero, accidentia illa quae per modum virtutis instrumentahs considerantur, quorum esse non est completum et absolutum in subiecto, tertiam desitionis causam habere possunt, sciUcet desitionem potentiae principaHs cuius sunt quaedam dependentia. Sed character sacramentaHs nuHo ex capite potest corrumpi. Non propter primam causam, quia anima est immortahs. Non propter tertiam, quia potestas sacerdotaHs in Christo immobiHter manet. Non denique propter secundam, quia impossibile est ut in anima inducatur indispositio ad characterem ; quantumcumque enim anima variet per proprias operationes, nihil impedire potest quominus maneat de iure mancipata ad divinum cultum secundum ritum sacerdotii Christi.

Obiiciet tamen ahquis contra permanentiam characteris in futura vita, quod tunc cessabunt omnes functiones ad quas character nos ordinat; non enim ibi erunt sacra aut tradenda aut suscipienda, non impugnantes contra quos defendatur fides. Erit ergo character inutiHs, et ideo delebitur, sicut totaHter desinente fiiie, desinere debet id quod est ad finem. At facile respondetur cum S. Thoma in praesenti, semper fore rationem permanentiae characteris, videHcet ut sit electis in honorem, damriatis autem in confusionem, sicut si militaria insignia remanerent in miHtibus post adeptam victoriam, ad gloriam quidem his qui suo officio strenue functi sunt, ignavis vero et desertoribus ad ignominiam.

DE CHARACTERE SACRAMENTORUM I67

THESIS XIII

(Art. 6).

Non per omnia sacramenta imprimitur character, sed per tria duntaxat, per quae homo consequitur novum statum, quantum ad ea quae sunt publici cultus in Ecclesia Dei.

Argumentum principale est auctoritas divinae Traditionis, quae tria tantum sacramenta omnino initerabilia agnoscit : Baptismum videlicet, Confirmationem, et Ordinem. — Certe ordinationem baptismo aequiparat Augustinus quoad initerabilitatem,

1. 2 contra epist. Parmen., n. 28: « Illud, ait, quod quidam « eorum (in parte Donati) veritate convicti dicere coeperunt, « baptismum quidem non amittit qui recedit ab Ecclesia, sed ius « tamen dandi amittit, multis modis apparet frustra et inaniter « dici. Primo quia nuUa ostenditur causa cur ille qui ipsum bapti- « smum amittere non potest, ius dandi potest amittere. Utrum- « que enim sacramentum est, et quadam consecratione utrumque « homini datur ; illud cum baptizatur, istud cum ordinatur, ideo- « que i7i Catholica utrumque non licet iterari. Nam si quando « ex ipsa parte (Donati) venientes etiam praepositi, pro bono « pacis correcto schismatis errore suscepti sunt, et si visum est « opus esse ut eadem officia gererent quae gerebant, non sunt « rursum ordinati ; sed sicut baptismus in eis, ita Ordinatio man- « sit integra, quia in praecisione fuerat vitium quod unitatis pace « correctum est, non in sacramentis quae ubicumque sunt, ipsa « sunt. Et cum expedire hoc iudicatur Ecclesiae, ut praepositi « eorum venientes ad cathoHcam societatem, honores suos ibi « non administrent, non eis tamen ipsa Ordinationis sacramenta « detrahuntur, sed manent super eos. Ideoque non eis in populo « manus imponitur, ne non homini, sed ipsi sacramento fiat « iniuria ». — Et simiH modo baptismati coniungitur Confirmatio, 1. 2 contr. Htt. Petil., n. 239: « In hoc unguento sacramen- « tum Chrismatis vultis interpretari, quod quidem in genere vi- « sibiliu7n signaculorum sacrosanctum est, sicut ipse baptismus.

l68 QUAEST. LXIII.

« sed potest esse et in hominibus pessimis, in operibus carnis vi- « tam consumentibus, et regnum caelorum non possessuris... Di- « scerne ergo visibile sanctum sacramentum quod esse et in bo- « nis et in malis potest, illis ad praemium, illis ad iudicium, ab « invisibili unctione charitatis quae propria bonorum est. Discerne « ista, discerne; discernat te Deus a parte Donati, et in Catho- « licam revocet, unde te illi catechumenum abreptum mortiferi « honoris vinculo ligaverunt ». Porro cum Augustinus meminit sacramenti quod esse et in bonis et in malis potest, non nominat sacramentum exterius seorsum consideratum, quia illud non est in homine, sed transeunter homini applicatur. Nominat igitur rem et sacramentum ; res autem et sacramentum quod in genere signaculorum invenitur, profecto character sacramentalis est. Ergo traditio christiana tria agnoscit sacramenta quae indelebilem quandam consecrationem conferunt, et pro tanto iterari nequeunt. Nullum autem ahud fuisse unquam ut tale agni» tum, adeo notum est ut demonstratione non opus sit.

Concordat et ratio theologica, quia character non imprimitur nisi in iis sacramentis quibus deputatur homo ad ea quae in Ecclesia publice aguntur. Hinc per Poenitentiam et Extremam Unctionem imprimi non potest ; nam sacramenta ista sunt solum in remedium alicuius accidentaUs defectus, scilicet peccati post baptismum, et per ea simpliciter restituitur homo in statum pristinum. SimiHter nec in Matrimonio imprimitur, quia licet per matrimonium deputentur coniuges ad generandam et educandam prolem ad cultum Dei, ut sic provideatur perpetuitati populi fideUum, tamen huiusmodi munus non est pubHcum officium, sed magis domesticum, dispositive tantum se habens ad actiones hierarchicas ; quo fit ut per matrimonium non consequatur homo novum statum, quantum ad ea quae sunt publici cultus in Ecclesia Christi. In Eucharistiae vero sacramento duo possunt considerari : sciHcet ipsa sacramentaHs actio consistens in consecratione materiae, tum praeterea usus sacramenti. Et de consecratidne quidem, an imprimat characterem, quaestio esse non potest, quia actio iUa nihil ponit in anima, sed ad exteriorem materiam terminatur, et sic non consecrat cultorem Dei, sed est potius ipse

DE CHARACTERE SACRAMENTORUM 169

supremus cultus, scilicet Ecclesiae sacrificium. De usu vero dicendum etiam est, quod in eo character non imprimitur, idque ratione perfectionis tanti sacramenti, quod non ordinat hominem ad aliquid ulterius agendum vel recipiendum in sacris, sed est potius omnium sacrorum finis et consummatio, ut Dionysius dicit, c. 3 Ecclesiast. Hierarch. (').

Relinquitur ergo ut per tria alia sacramenta imprimatur character, quia uti iam explicatum est, deputant ad divina ex officio, vel ministranda, vel recipienda, vel defendenda contra impugnantes.

(^) « IUud sancte videamus, quam ob causam id quod praecipuis « quoque aliis sacramentis commune, et huic (Eucharistiae) per excel- « lentiam prae caeteris sit attributum, ut singulariter communio et synaxis « appelletur : cum unumquodque sacramentum divisas quoque vitas no- « stras ad uniformem coUigat deificationem, atque deiformi dissitorum « coagmentatione, cum illo uno communicet uniatque. Dicimus igitur, « caeterorum hierarciiicorum symbolorum participationibus, ex divinis « huius perfectivisque muneribus accedere consummationem. Vix enim « fas sit uUam hierarchici muneris obire functionem, nisi divinissima « Eucharistia, cuiusiibet initio consecrationis, initiandi cum illo uno per- « ficiat coniunctionem, divinitusque tradito consummantium mysteriorum « dono, divinam ipsi conferat communionem ». Dionys. 1. c.

DE CAUSA SACRAMENTORUM

QUAEST. LXIV.

Deinde considerandum est de causis sacramentorum, sive per auctoritatem, sive per ministerium, ut suus cuique gradus convenienter assignetur. Et primo quidem agendum de causa cui competit in sacramentis /><?/<?^/<2.s- audoritatis, quae est solus Deus. Deinde de causa cui c:ovc\i^^\a. potestas excellentiae, sive ministerii principalis, quae est Christus in quantum homo. Tertio de causa cui competit auctoritas dispe^isandi, quae est vera Christi Ecclesia. Quarto demum de causa quae nudum et simplex praebet ministerium, et quae est Minister immediate conferens sacramentum.

THESIS XIV

(Art. 1-2).

Solus Deus operatur per modum agentis principalis interiorem effectum sacramentorum ; et ipse solus potestate auctoritatis sacramenta potuit instituere.

Interior effectus sacramenti est gratia. Sed solus Deus potest virtute propria causare gratiam, quia donum gratiae est quaedam participatio divinae naturae, quae excedit omnem naturam creatam. Et ideo necesse est quod solus Deus deificet, naturae divinae consortium communicando, sicut impossibile est quod ahquid igniat nisi solus ignis (M. Alius interior sacramentorum effectus est character, de quo procedit fere eadem ratio ac de gratia, quia etsi character non sit ipsa deificatio, est tamen ahquid quod deificationem appellat et quantum in se est

(^) S. Thom., 1-2, q. 112, a. i.

DE CAUSA SACRAMENTORUM I7I

exigit. Et hoc etiam a propria virtute creaturae evidenter removetur. Licet igitur verum sit quod homo etiam causat atque operatur interiorem effectum in sacramentis, non tamen causat nisi ministerialiter, in quantum scilicet ministro utitur Deus, sicut et sacramentali ritu, tanquam instrumento, iuxta illud Florentini in decreto pro Armenis : « Cum principalis causa ex qua « baptismus virtutem habet, sit Sancta Trinitas, instrumentalis « autem sit minister qui tradit exterius sacramentum, si expri- « mitur actus qui per ipsum exercetur ministrum, cum Sanctae « Trinitatis invocatione, perficitur sacramentum ». Quae omnia ex antea dictis sufficienter patent.

Quod autem attinet ad secundam assertionis partem, iam omnia fuerunt preoccupata in superioribus. Nam ille solus potest potestate auctofitatis sacramenta instituere, qui ut principahs auctor dat virtutem sacramentis. Iste autem est solus Deus. Nec occurrit ibi specialis difficultas ; unde etiam, non aliam ob causam apposita est prima haec propositio, nisi quia, cum oporteret sub uno capitulo proponere totam seriem causarum a quibus sacramenta pendent, non debuit omitti causa principahs quam aliae omnes praesupponunt. Sed nunc, ampliores declarationes requirit potestas excellentiae, de qua sit sequens assertio.

THESIS XV

(Art. 3-4).

Potestas excellentiae in sacramentis competit Christo secundum quod homo ; qui etsi potuisset potestatem hanc quibusdam suis ministris aliquatenus communicare, eam nihilominus propter Ecclesiae utilitatem sibi ex toto reservavit; quo fit ut omnia N. L. sacramenta fuerint ab eo immediate instituta.

§ 1-

Potestas excellentiae in sacramentis intelligitur potestas ministerii principalis, cuius radix in eo est, quod quis, uti supponitur, contulit merita ad quorum applicationem ordinantur sa-

172 QUAEST. LXIV.

cramenta. Convenit enim ut ille cuius merita aliis dispensantur, speciale dominium habeat in media per quae sunt dispensanda, principalitatemque obtineat respectu omnium qui in iisdem aliquod exhibent ministerium. Eiusmodi autem dominium ac ministerii principahtas in tribus consistet. Nam homo ille debebit, ut divinitatis organum, institutor esse praefatorum sacramentorum ; tum illa eadem per proprios suos ministros iugiter administrabit; denique, etiam sine sacramentis, iustificationem quam ahis meruit, poterit eis conferre.

Sed haec omnia propria sunt Christo , ipse enim per passionem et mortem suam merita acquisivit quae in N. L. sacramentis dispensantur. Consequenter vero, ipse esse debuit sacramentorum institutor, sicut de Eucharistia diserte narratur Matth. XXVI, 26-28, et de Poenitentia loann. XX, 22-23. Ipse simiHter principaHs manet ministrans, cuius nomine ministrant cae» teri omnes, iuxta iHud loan. 1-33: « Super quem videris Spi- « ritum descendentem et manentem super eum, ku est qui « baptizat in Spiritu Sancto ». Ipse demum virtutem habet quae sacramentis aHigata non est, quia sine sacramentis effectum sacramentorum potest conferre, sicut cum Luc. VII-48, solo verbo peccata remittebat.

Eadem etiam exceHentiae potestas consequitur vel solam unionis gratiam ; cum enim sanctissima Christi humanitas sit coniuncta Verbo in persona, necesse est ut principaHtatem habeat respectu omnium extrinsecorum instrumentorum, puta Ecclesiae et ministrorum eius.

§ 2.

Nunc autem difficultas occurrit quantum ad id quod secundo loco additur : videHcet, Christum potuisse hanc potestatem aliis communicare, Nam si potestas exceHentiae primo et radicaliter in hoc est, quod quis possit acquirere merita per sacramenta aHis appHcanda, videtur requiri in eo vis merendi infinita ; tum quia in praesenti ordine meritum gratiae debet coniungi cum condigna satisfactione pro peccato, quam infiniti valoris

DE CAUSA SACRAMENTORUM 173

necesse est esse, sicut in materia de Incarnatione ostensum est ; tum etiam quia oportet meritum praedictum constituere thesaurum inconsumptibilem qui semper maneat per sacramenta dispensandus, quantumcumque multiplicentur homines ad sacramenta accedentes. Sed nuUa pura creatura est capax infiniti meriti, vel infinitae satisfactionis. Ergo nulli purae creaturae potuisset a Christo communicari potestas excellentiae in sacramentis.

Praeterea, si alii praeter Christum potuissent habere dictam potestatem, ergo in nomine eorum ministrarentur sacramenta, et sic diversa essent capita a quibus proveniret influxus gratiae, quod in praeiudicium necessariae unitatis Ecclesiae exsisteret; unius enim corporis unum esse caput necesse est.

Denique impossibile est ex praedictis, quod homo instituat sacramentum nisi ut organum divinitatis. Esse autem organum divinitatis, videtur esse proprium illius cuius humanitas est Deo coniuncta in persona. Ergo iterum, idem ac supra.

Sed haec omnia facile solventur si animadvertas sensum praesentis assertionis solum esse, quod de potentia absoluta potuit quidem puris creaturis communicari potestas excellentiae, non tamen in ea perfectione et eminentia secundum quam competit Christo. Et quamvis S. Thomas hanc restrictionem expHcite non apponat, clare tamen illam indicat in responsione ad 3?°^, dicens quod si praedictam excellentiae potestatem Christus aliis contulisset, ipse nihilominus esset caput principaliter, alii solum secundario. Hac igitur restrictione subintellecta, nihil contradictionis apparet in hoc quod aHcui puro homini tanta fuisset a Christo coUata gratiae plenitudo, ex qua aHis hominibus meruisset iUe gratiam per sacramenta dispensandam. Si enim nunc, homo de condigno meretur sibi augmentum gratiae et vitam aeternam, cur non posset mereri in aHo ordine providentiae, non quidem sibi, sed aHis gratiam simpHciter? Ex hoc autem primo consequerentur aHa tria superius assignata veluti pertinentia ad potestatem exceHentiae. Verumtamen non decuit ut potestas ista reipsa communicaretur, ne sciHcet sequerentur inconvenientia quae enumerantur in responsionibus ad V^^ et ad

174 QUAEST. LXIV.

3um ^^ ][g essent diversa sacramenta, ex quibus divisio in Ec- « clesia oriretur, sicut apud illos qui dicebant, ego sum Pauli, « ego autem Apollo, ego vero Cephae, ut dicitur 1 Cor. 1-12 ».

Ad i"'" ergo dicendum quod obiectio procedit de potestate excellentiae omnino primaria prout est in Christo, non autem de illa subordinata et quasi secundaria de qua nunc sermo est. Sic enim non includeret id quod pertinet ad condignam satisfactionem pro peccato, sed solum id quod pertinet ad meritum, illudque ultimo innixum meritis ipsius Christi. Nec etiam oporteret ut homo ille purus « haberet efficaciam infinitam in me- « rendo... quia non cooperaretur respectu omnium, nec ita plene « sicut Christus » (').

Ad 2"°" iam patet responsio ex praedictis.

Ad 3"™ denique dicendum quod nihil prohibet quominus in organum divinitatis assumatur etiam pura creatura, sicut patet in prophetis per quos locutus est Spiritus Sanctus.

§ 3.

Restat demum demonstrandum, omnia Sacramenta N. L. fuisse de facto a Christo immediate instituta.

Et prima ratio demonstrativa est, quia apostoh se ubique dicunt dispensatores mysteriorum Dei atque administros, institutores autem se negant : « Numquid Paulus crucifixus est pro « vobis, aut in nomine Pauli baptizati estis?... Quid igitur est « Apollo, quid vero Paulus ? Ministri eius cui credidistis... Sic « nos existimet homo ut ministros Christi, et dispensatores my- « steriorum Dei. Hic iam quaeritur inter dispensatores, ut fidehs « quis inveniatur » (^). Si autem ab institutione sacramentorum ex delegata potestate ipsimet exchiduntur apostoh, a fortiori excluduntur ahi omnes, cum nihil in Ecclesia esse possit pertinens ad fidem et essentialia constitutiva cultus, praeter id quod fuit ab apostoHs traditum. Unde Ambrosiaster, de Sacram., 1. 4,

(') S. Thom., in IV, D. 5, q. i, a. 3, q. 3, ad ^^m. n I Cor. I-12, III.5, IV-i.

DE CAUSA SACRAMENTORUM 175

c. 4 : « Auctor sacramentorum quis est, nisi Dominus lesus ? « De caelo ista sacramenta venerunt ». Et Augustinus, de vera relig., c. 17: « Quae (gratia Dei) ubi venit, ab ipsa Dei Sa- « pientia homine assumpto a quo in libertatem vocati sumus, « .pauca sacramenta saluberrima constituta sunt, quae societa- « tem christiani populi, hoc est, sub uno Deo liberae multitu- « dinis, continerent ».

Alia item ratio est, quia in omni societate duo genera legum et institutionum distinguuntur. Primum genus procedit ex potestate quam moderni constitueniem appellant, et comprehendit ea omnia quibus statuitur regiminis forma, itemque quidquid pertinet ad media immutabilia seu fundamentalia, qualia utique sunt in societate religiosa, sacramenta et sacrificium. Alterum genus procedit ex potestate quam moderni mere legislativam dicunt, et se extendit solum ad quasdam fundamentahum determinationes, pro variis temporum et locorum adiunctis societati semel constitutae et in eadem sociali forma permanenti vel utiles vel necessarias. Nunc ergo, quanto magis necesse fuit ut Christus amplissimam potestatem legislativam Ecclesiae suae committeret propter absolutam eius perpetuitatem et catholicitatem, tanto etiam magis soH sibi debuit reservare quidquid quoHbet modo ad constituentem potestatem refertur : ut scilicet inter multiplices varietates accidentales quas locorum et temporum ratio exigeret, semper et ubique esset substantiaHs unitas, non in fide tantum, sed et in communione eorumdem fontium gratiae, qui sunt sacramenta.

Est etiam assertio theologice certissima ex communi Doctorum consensu, et ex Tridentino, Sess. 7, can. 1 de sacram. : « Si quis dixerit, sacramenta N. L. non fuisse omnia a lesu « Christo Domino nostro instituta... anathema sit ». Quo quidem in canone, etsi particula immediate sit omissa, ex natura tamen rei subinteHigi debet. Sicut enim ea quae praecipiuntur ab Ecclesia ex potestate a Christo recepta, non dicuntur esse iuris divini, sed iuris ecclesiastici, ita omnino instituta quae mediate tantum a Christo processissent, nusquam dicerentur simpliciter institutionis Christi, sed aHorum. Et confirmatur, quia infra,

176 QUAEST. LXIV.

Sess. 14, de Extrema Unctione loqiiens Concilium, solam promulgationem lacobo apostolo attribuit, pronuntiatque anathema contra eos qui dicerent, ipsam Unctionem extremam non esse sacramentum a Christo Domino nostro instiiutum et a Beato lacobo apostolo promulgatum.

Denique in mentem revocabis id quod superius, Thes. 2, notatum fuit: nequaquam necesse esse ut immediatus institutor semper per semetipsum determinet materiam et formam in individuo, sed satis esse ut instituat in confuso ea elementa quae sint ad determinatam significationem sacramentalem idonea, committendo inferioribus ministris ut ex pluribus signis ahunde aptis, unum designent. Assignatio enim huiusmodi non versatur nisi circa ahquid quod est praerequisitum ad constitutionem signi in esse sacramenti, et ideo non est necessario ab institutore etiam immediato in quantum huiusmodi. Et de potestate quidem excellentiae hactenus.

Sequitur nunc ordine logico, consideratio causae quae sub Christo habet auctoritatem dispensationis in sacramentis. Confitemur enim unum baptisma in remissionem peccatorum, et unam, sanctam, catholicam, apostolicam, Romanam Ecclesiam, a qua, modo iam declarando, omnis ubique terrarum sacramentornm ministratio dependeat. Hinc :

THESIS XVI

(L. 4 coNT. Gent., c. 76).

In sola Ecclesia catholica residet ex institutione Christi suprema dispensationis auctoritas; et ideo, extra commissionem ab ea acceptam, illicita est et sacrilega sacramentorum administratio.

Ostensum est, apud Deum esse potestatem auctoritatis in sacramentis, apud Christum vero, in quantum est homo, potestatem excellentiae. Sed tam Deus quam Christus prout sedens ad dexteram Patris, sunt invisibiles. Oportet autem ad visibilia sacramenta visibiles esse dispensatores, et quia quae a Deo sunt,

DE CAUSA SACRAMENTORUM Jt77

ordinata sunt, necesse est invenire in mundo quamdam supremam visibilem auctoritatem, a qua omnis sacramentorum dispensatio aliquo modo descendat.

Porro supremam auctoritatem dispensationis voco illam, cui subordinatur omne ministerium in sacramentis, sive quoad legitimitatem, sive quoad validitatem. Quoad legitimitatem quidem, quatenus auctoritas illa est fons unde derivat omnis facultas legitime ministrandi. Quoad validitatem vero, quatenus penes ipsam est regula cui intentio ministri, implicite saltem, conformari debet, ad hoc ut valeat sacramentum. Ut autem bene teneas quid distet inter legitimitatem et validitatem, adverte quod aliquid potest, vel fieri simpliciter, vel fieri etiam secundum debitum ordinem. In primo validitas, in altero legitimitas administrationis consideratur.

Supponitur fuisse aliunde probatum, solam Ecclesiam catholicam cui Romanus praesidet Episcopus, esse veram Ecclesiam Christi. Nam, testante EvangeHo, aedificatur vera Christi Ecclesia super petram quae est apostolus Petrus in persona suorum successorum in finem usque permansurus. Igitur supremum verae Ecclesiae regimen necesse est esse penes successionem apostoli Petri, eamque visibilem et conspicuam ; qui enim dicit super hanc petram, Ecclesiam fundat super fundamentum quod per sensus externos potest attingi. Rursus, cum conspicua ac visibilis successio non sit nisi per continuam pastorum seriem in qua eadem semper morahs persona noscitur permansisse, necessario est concludendum, ibi solum esse Ecclesiam veram, ubi ascendendo ab eo qui nunc praeest, ad eos qui ante illum idem gesserunt munus, invenitur apostolus Petrus totius seriei initiator. Hoc, inquam, est breve compendium demonstrationis catholicae quo usi sunt antiquissimi Patres, Graeci pariter et Latini (^),

(^) Ex Graecis citari potest Irenaeus, 1. 3 c. haeres., c. 3 : « Quo- « niam valde longum est omnium ecclesiarum enumerare successioneg, « maximae et antiquissimae a gloriosissimis duobus apostolis Petro et « Paulo Romae fundatae et constitutae Ecclesiae, eam quam habet « ab apostolis traditionem, per successiones episcoporum pervenientem « usque ad nos indicantes, confundimus omnes eos qui quoquo modo,

De Ecclesiae Sacramentis. Tom. I. 19

178 QUAEST. LXIV.

speciatimque Augustinus in populari illa cantilena quam inscripsit Psalmus contra partem Donati:

Venite, fratres, si vultis ut inseramini in vite;

Dolor est, cum vos videmus praecisos ita iacere.

Numerate sacerdotes, vel ab ipsa Petri sede,

Et in ordine illo Patrum, quis cui successit, videte.

Ipsa est petra quam non vincunt superbae inferorum portae.

Omnes qui gaudetis de pace, modo verum iudicate.

« praeter quam oportet, coUigunt. Ad hanc enim Ecclesiam, propter po- « tentiorem principaiitatem, necesse est omnem convenire Ecclesiam, « hoc est, eos qui sunt undique fideles. Fundantes igitur et instruentes « beati apostoli Ecclesiam, Lino episcopatum ^dministrandae Ecclesiae « tradiderunt. Succedit autem ei Anacletus; post eum tertio loco ab « apostolis, episcopatum sortitur Clemens. Huic autem Clementi succedit « Evaristus, et Evaristo Alexander, ac deinceps sextus ab apostohs con- « stitutus est Sixtus, et ab hoc Telesphorus, ac deinceps Hyginus, post « Pius, post quem Anicetus. Cum autem successisset Aniceto Soter, nunc « duodecimo loco episcopatum ab apostolis habet Eleutherius. Hac or- « dinatione et successione, ea quae est ab apostolis in Ecclesia traditio « et veritatis praeconatio pervenit usque ad nos. Et est plenissima haec « ostensio, unam et eamdem vivificatricem fidem esse, quae in Ecclesia « ab apostolis usque nunc sit conservata, et tradita in veritate ». — Inter Latinos adest Optatus, de schismate Donatistarum. I. 2, c. 2: « Igi- « tur negare non potes scire te, in urbe Roma Petro primo cathedram « episcopalem esse collocatam, in qua sederit omnium apostolorum < caput Petrus, in qua una cathedra unitas ab omnibus servaretur. Ergo « cathedram unicam quae est prima de dotibus, sedit prior Petrus ; cui « successit Linus, Liuo successit Clemens, Clementi Anacletus, Anacleto « Evaristus, Evaristo Alexander, Alexandro Sixtus, Sixto Telesphorus, « Telesphoro Hyginus, Hygino Anicetus, Aniceto Pius, Pio Soter, So- « teri Eleutherius, Eleutherio Victor, Victori Zephyrinus, Zephyrino Cal- « listus, Callisto Urbanus, Urbano Pontianus, Pontiano Antherus, An- « thero Fabianus, Fabiano Cornelius, Cornelio Lucius, Lucio Stephanus, « Stephano Sixtus, Sixto Dionysius, Dionysio Felix, Felici Eutychianus, « Eutychiano Caius, Caio Marcellinus, Marcellino Marcellus, Marcello « Eusebius, Eusebio Miltiades, Miltiadi Sylvester, Sylvestro Marcus, « Marco lulius, lulio Liberius, Liberio Damasus, Damaso Siricius..., « cum quo nobiscum totus orbis commercio formatarum^ in una com- « munionis societate concordat. Vestrae cathedrae vos originem red- « dite, qui vobis vultib Sanctam Ecclesiam vindicare ».

Haec brevis et simplex demonstratio est, quae usque nunc vim

DE CAUSA SACRAMENTORUM 179

His igitur praemissis, ostenditur primo, a sola Ecclesia catholica esse posse legitimam sacramentorum dispensationem, quatenus omnis qui ab ea missionem non habet, eo ipso illicite ministrat, et omnis qui recipiendo sacramentum, peccato ministri communicat, sacrilege recipit. Ostenditur secundo, non legitimitatem tantum, sed et validitatem sacramentorum aliquo modo a subordinatione ad veram Ecclesiam dependere, ratione scilicet intentionis in ministro requisitae, prout infra suo loco magis declarabitur.

Et primo quidem, quod attinet ad legitimitatem, principale argumentum inde desumitur, quod auctoritas dispensationis in sacramentis, tota provenit ex missionedataapostolis, Matth. XXVIII19: « Euntes docete... baptizantes..., ecce ego vobiscum sum « omnibus diebus usque ad consummationem saecuH » ; et iterum, loan. XX-22 : « Accipite Spiritum Sanctum, quorum re- « miseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis, re- « tenta sunt » ; et iterum, Luc. XXII-41 : « Hoc facite in meam

suam ex integro servat, imo tanto est illustrior, quando plura saecula transierunt, et longior Pontificum series, tot inter mundi vicissitudines, indisrupta conspicitur. Haec demonstratio est, quae in ingressu BasiHcae S. Pauli extra muros, splendore veritatis, etiam lippientes percellit oculos. Hac demonstratione innixi non egemus commendatitiis epistolis ad omnem conscientiam hominum coram Deo, sed fidenter illud apostolicum assumimus • Pro Chrisio legatione fungimur ; et iterum : Sic nos exisiimei homo ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei. Una enim apostolica Sedes est immobiliter constituta, quae a Christo immediate (Matth. XVI -19; loan. XXI- 17) suam habet potestatem ; a qua una, apostolicitas, id est, legitima missio, in totum corpus ecclesiae ei adhaerentis, per omnes hierarchiae gradus refunditur. E contra quibuslibet praecisarum ecclesiarum ministris recte reponeres: Qui estis vos, et in cuius potestate ministerium vestrum exercere praesumitis ? Quis misit, quis munus demandavit? Ubi sunt tituli, ubi litterae commendatitiae? Ad has certe quaestiones, nullus schismaticus, nullus haereticus, nullus Protestans potuit unquam respondere.

l

t8o quaest. lxiv.

commemorationem » Sed missio apostolica in sola Ecclesia catholica est et perseverat. Ergo et auctoritas dispensationis sacramentorum. — Maior est certissima et ab omnibus admissa, quia licet esse possit quod quis dispenset de facto bonum alterius, non accepta ab eo commissione, certo tamen certius nemo dispensat legitime id quod alterius est nisi de mandato eius. Nunc autem sacramenta sunt bonum Christi. Ergo ab iis solis legitime dispensantur, qui a Christo missionem habent, scilicet ad quos derivat missio apostolica. Unde maior est omnino inconcussa. Minor vero probatur brevi et obvio argumento, quia eo ipso quod in sola catholica est successio Principis apostolorum, in ea etiam, eaque sola, tota est missio apostolis olim concredita.

Etenim primo, missio ista fuit a Christo data collegio apostolico tanquam hierarchiae seu principatui uni, id est, in partes independentes minime divisibili, iuxta illud loannis XVII-21 : «Ut « omnes unum sint..., ut et ipsi in nobis unum sint, ut credat « mundus quia tu me misisti ». Cum autem huius unitatis visibile principium non sit nisi apostolorum caput et princeps ab ipsomet Christo in pastorem universalem agnorum et ovium designatus, omnino est impossibile ut in quolibet coetu a summitate seu vertice apostolatus separato ac seiuncto, portio vel exigua apostolicae auctoritatis inveniatur. Quare, cum penes solos successores Petri habeatur fontalis seu originalis apostolicitas, a qua in totum Ecclesiae corpus apostolicitas participata refundatur necesse est, plane sequitur missionem apostolicam in ea sola Ecclesia iugiter perdurare, in qua semper a successoribus Petri venerandae communionis iura in omnes dimanant. — Et confirmatur magis, quia de facto, in omnibus communionibus a Sede Apostolica separatis evidentissima apparet impossibilitas ut quacumque imaginabili via ministerium suum derivent ab apostolis ; sed e contra factis luce meridiana clarioribus constat illas omnes saeculo quinto, vel undecimo, vel decimo sexto, a seipsis incepisse. Certe Michael Caerularius cuius praedecessores supremam Romani Pontificis iurisdictionem ab antiquo agnoverant, anno 1043 missis litteris ad episcopos Occidentis, sese a communione Romanae Sedis

DE CAUSA SACRAMENTORUM l8l

separavit, et vinculum subiectionis definitive abrupit. Ex subdito igitur factus est caput independens suae ecclesiae. lam age. Potestas hierarchae subordinati et potestas capitis independentis non sunt una eademque potestas, sed diversae. Illa ergo potestas independens quae saeculo XI incepit in Patriarchis Constantinopolitanis, manetque usque nunc fons totius ministerii sectae Graecorum, vel eis advenit via successionis sive haereditatis, vel communicata est per institutionem aHcuius qui ad hoc habuit potestatem, vel si neutrum ex his dici potest, fuit usurpata, et si usurpata, ergo non apostolica. Et simile ratiocinium adhibebis circa omnes sectas Protestantium, puta circa Ecclesiam Anglicanam, quidquid nunc sit de vaHditate ordinationis episcoporum eius, quae omnino est praeter quaestionem, imo vero, abstrahendo etiam a facto iho notissimo, quod ex suprema auctoritate reginae Elisabeth, in qua certe nihil fuit apostolicum, tota prodiit noveHae ecclesiae constitutio. Itaque concludamus oportet, in sola cathoHca permanere, cum missione legitima, auctoritatem dispensationis in sacramentis.

Aliud quoque argumentum est, quia repugnat ut sacramenta sint bonum haereticorum vel schismaticorum ; non ergo ab eis legitime dispensantur. — Consequentia est evidens ; antecedens vero multis rationibus demonstratur.

Etenim in primis, sectae separatae non sunt sanctae sanctitate principiorum ; ergo nuHa sacramenta possunt eis qssq propria, cum sacramenta sint principia sanctitatis. Dico sectas non esse sanctas sanctitate principiorum ('), quia cum vera reHgio iUa sit, quae ex suis propriis principiis ducit hominem ad reHgionis finem qui est coniunctio cum Deo ultimo fine, prorsus impossibile est ut sit sanctitas principiorum, ubicumque vera reHgio non est. Quare, si- forte in sectis inveniantur vera sacramenta, non sunt

(^) Hinc ulterius sequitur, nullam sectam esse posse sanctalTi sanctilate membrorum ; nam, si contingat aliquos ibi esse qui vere iusti sunt coram Deo, hoc non est nisi per accidens, hoc est, praeter vim et influxum propriorum principiorum. Nulla autem societas denominatur ab iis quae in ea sunt per accidens.

l82 QUAEST. LXIV.

in eis nisi ut alieniim bonum, quod ad salutem prodesse non potest ei qui sciens et prudens ab eis illud accipit, quamdiu utique separationis sive schismatis error non correctus perseverat. — Adhuc, sectae qua tales vocantur synagoga Satanae, cuius capita antichristi sunt, ut dicitur 1 loan. 11-18 et seq. Impossibile igitur est ut legitime detineant bona quae a Christo fuerunt Ecclesiae concredita. — Adhuc, sacramenta sunt natura sua verae fidei protestationes; ergo iterum, ad illam solam Ecclesiam pertinent ut bonum proprium, cuius est vera atque indefectibiHs tides. — Hinc Augustinus, 1. 1 de bapt., c. 14: « Frustra ergo nobis dicunt: « Si baptismum nostrum acceptatis, quid minus habemus, ut no- « bis de vestra communione consulendum putetis ? Respondemus « enim : Non baptismum vestrum acceptamus, quia non est bapti- « smus ille schismaticorum vel haereticorum, sed Dei et Ecclesiae, « ubicumque fuerit inventus, et quocumque translatus. Vestrum « autem non est, nisi quod prave sentitis, et sacrilege agitis, et « impie separamini » (^).

Hactenus ergo de necessaria subordinatione ad veram Ecclesiam, quantum ad legitimitatem ministerii. Restat nunc dicendum de vaUditate.

Supponitur notum ex certissimis divinae Traditionis documentis in sequenti thesi afferendis, posse extra Ecclesiam veram, et praeter missionem ab eadem acceptam, valide confici sacramenta (^) ; adeoque, divinam legem excUidentem haereticos vel

(^) Notandum est quod ab Ecclesia catholica derivat quandoque, etiam in haeretico, vel schismatico, vel vitando, facultas ministrandi, scilicet in casu necessitatis , ut fert notissima regula iuris. Quare baptizans vel absolvens in tali necessitate, non est amplius minister iliegitimus, ut constat.

(^) Quaedam restrictio facienda est quoad sacramentum Poenitentiae, ad cuius validitatem requiritur iurisdictio quae per ordinationem non datur, sed per solam communicationem a praelatis Ecclesiae. Unde in sectis Graecorum, ubi sunt presbyteri et episcopi vahde ordinati, sacra-

DE CAUSA SACRAMENTORUM 1 83

schismaticos a dispensatione sacramentorum, non esse legem irritantem, sed prohibentem tantum. Voluit enim Christus ex abundantia suae bonitatis, ut etiam extra Ecclesiae fines remedia salutis possent inveniri, non quidem iis profutura qui ex certa scientia.illegitimo ministro adhaererent, sed certe iis qui a peccato communicationis cum falsa secta, vel per poenitentiam absolverentur, vel praesertim ratione bonae fidei aut carentiae usus rationis, totahter excusarentur. In huius rei figuram, flumina irrigantia terrestrem paradisum egrediebantur de loco voluptatis et circumibant totam terram, uti pulcherrime exponit Augustinus,

1. 4 de bapt., c. 1 : « Ecclesia, inquit, paradiso comparata indicat « nobis, posse quidem eius baptismum homines etiam foris acci- « pere, sed salutem beatitudinis extra eam neminem vel percipere « vel tenere. Nam et flumina de fonte paradisi, sicut Scriptura « testatur, etiam foras largiter manaverunt. Nominatim quippe « commemorantur, et per quas terras fluant, et quia extra para- « disum constituta sunt, omnibus notum est ; nec tamen in Me- « sopotamia vel in Aegypto, quo illa flumina pervenerunt, est « feHcitas vitae quae in paradiso commemoratur. Ita fit ut cum « paradisi aqua sit extra paradisum, beatitudo tamen non sit nisi « intra paradisum. Sic ergo baptismus Ecclesiae potest esse extra « Ecclesiam, munus autem beatae vitae nonnisi intra Ecclesiam « reperitur, quae super petram fundata est, quae Hgandi et sol- « vendi claves accepit. Haec est una quae tenet et possidet « omnem sui sponsi et Domini potestatem ».

Quae igitur cum nota supponantur, statuendum nunc est,

mentum Poenitentiae nullum est, nisi in articulo mortis, in quo omnis sacerdos tiabet a Catholica, ut possit absolvere. Forte tamen dici posset, Ecclesiam supplere in quibusdam regionibus, ubi adest commu7iis error, scilicet bona fides, et tiiulus coloraius ex parte sacerdotum. — Esset etiam quaedam restrictio facienda pro Matrimonio, post decretum Tridentini inducens impedimentum clandestinitatis. De quo tamen alias, praesertim quia praesens consideratio procedit de illis sacramentis quae nata sunt confici per exercitium potestatis sacrae, et ad quorum regularem administrationem ordinat character sacerdotalis ; cuiusmodi Matrimonium non est.

l84 QUAEST. LXIV.

requiri ad validitatem sacramenti ut minister etiam illegitimus, sit aliquo modo catholicae minister Ecclesiae, per intentionem saltem implicitam faciendi quod facit Catholica. Ratio est quia, ut infra dicetur (^), ad sacramentorum valorem necessaria est intentio, eaque interna, faciendi id quod Christus instituit. Sed id quod Christus instituit, necessario convertitur cum eo quod indefectibiliter in finem usque facit et faciet CathoHca, iuxta illud EvangeHi : « Ecce ego vobiscum sum (docentibus, baptizantibus), « usque ad consummationem saecuH ». Ergo ad valorem sacramentorum requiritur intentio saltem impHcita, faciendi quod facit CathoHca. Et nota quomodo non valeat argumentum de quacumque secta : primo quidem quia, quod in aHqua secta fiat id quod Christus instituit, tam potest esse quam potest non esse: praeterea vero, quia nunquam secta redupHcative ut secta, exsequitur institutum Christi. Hinc, qui solam haberet intentionem faciendi quod facit AngHcana vel Lutherana in quantum huiusmodi, profecto non conficeret ; quippe iHud quod Lutherana facit qua Lutherana, non iHud est quod faciendum mandavit Christus. Nec dicas quod si ita res se habeat, vix poterit unquam contingere ut minister haereticus habeat intentionem sufficientem ad vaHde conficiendum. Nam hoc non sequitur, et pctest apte iHustrari exemplo matrimonii iyiter baptizatos, Ex hoc enim quod Christus elevavit ipsissimum contractum matrimonialem ad dignitatem sacramenti, ita ut nequaquam valere possit in ratione contractus quin simul sit verum sacramentum, statim consequitur quod christianus habens pro intentione praedominante voluntatem faciendi verum contractum, ipso facto habet impHcite intentionem faciendi sacramentum, et hoc modo est minister Christi, etsi forte contingat ipsum non credere in Christum, vel non habere matrimonium ut sacrum. Et tunc solum non esset vaHdus sacramenti minister, adeoque nec vere contraheret, si haberet pro intentione praedominante voluntatem non faciendi id quod fuit institutum a Christo ; praedominans enim ista intentio destrueret aHam quam habet, vere contrahendi. — A pari, quia CathoHca

(^) Infra, Thes. XVIII.

DE CAUSA SACRAMENTORUM 185

indefectibiliter facit usque ad mundi finem, id quod sibi fuit demandatum, quisquis habet pro intentione praedominante voluntatem faciendi id quod instituit Christus, vel certe ritum qui apud christianos creditur a Christo institutus, eo ipso habet implicite voluntatem faciendi id quod facit Catholica, etiamsi forte contingat ipsum ignorare CathoHcam, vel credere illam esse falsam. Et tunc solum non haberet intentionem sufficientem ad valorem sacramenti, si praedominans intentio eius esset voluntas non faciendi id quod facit Catholica, quia praedominans ista intentio destrueret aliam quam forte habet, faciendi verum sacramentum. Constat autem, casum hunc vix ac ne vix quidem posse contingere.

Concludendum ergo est, ministrum etiam illegitimum non conficere sine subordinatione ad veram Ecclesiam, quia actio sacramentalis non elevalur instrumentaliter, nisi in quantum procedit ab intendente facere illud quod facit illa Ecclesia, cuius vere sunt sacramenta.

Pulchre Augustinus veritatem hactenus propositam typice figuratam ostendit in iis quae leguntur de uxoribus Patriarcharum ; omnia enim in figura contingebant iUis, et sensu allegorico significabant quae eventura erant in temporibus Novi Testamenti.

Tres recenset series factorum in tribus Patriarchis, Abraham, Isaac, et lacob. — Abraham duos fiHos habuit, unum de anciHa et aHum de Hbera ; sed solus Isaac de H'bera natus, in benedicto Abrahae semine computatus est, eiecto Ismaele qui contra legitimam matrem et fiHum eius superbe insurrexit. — lacob autem habuit fiHos duodecim, aHos ex anciUis, aHos ex Hberis Lia et Rachel natos, qui tamen omnes in duodecim tribubus haereditatem domus Abrahae consecuti sunt. — Denique Isaac habuit duos gemeHos ex una Hbera, et cum essent ambo iure nativi tatis pares, solus lacob electus est, Esau vero reprobatus, quia primogenita vendidit et donum acceptum non servavit.

Vide nunc, quid ista mystice significent. — In duobus Abra-

l86 QUAEST. LXIV.

hae filiis, Ismael figurat eos qui baptizati inter haereticos gratiam baptismatis vel non consequuntur vel non servant, et e domo Dei eiiciuntur, eo quod contra CathoHcam Ecclesiam, legitimam ac liberam uxorem, cuius proprium bonum est baptismus, rebelles se exhibent. — In duodecim filiis lacob, illi qui ex ancillis nati erant, figurant eos qui baptizati inter haereticos gratiam baptismatis consequuntur, et ideo, simul cum ahis computantur in spirituah Abrahae semine, eo quod contra legitimam matrem Catholicam Ecclesiam non insolescunt, sed yel ad eam convertuntur, vel certe voto impHcito se ei subiiciunt, in bona fide et voluntate servandi omnia mandata perseverantes. — Denique in duobus fiHis Isaac, Esau significat eos qui in ipsa CathoHca baptizati gratia baptismatis carent, quia primogenita vendunt ; de quibus spirituaHter accipitur iHud Malachiae : « Et posui « montes eius in soHtudinem, et haereditatem eius in dracones « deserti ».

« Videntur, inquit Augustinus (^), sibi argutissime quaerere « utrum generet fiHos baptismus Christi in parte Donati, an non « generet : ut si consenserimus quod generet, suam esse asseve- « rent Ecclesiam matrem, quae fiHos potuit de Christi baptismate « generare... Quasi vero ex hoc generet unde separata est, et « non ex hoc unde coniuncta est. Separata est enim a vinculo « charitatis, sed iuncta est in uno baptismate. Itaque est una « Ecclesia, quae sola CathoHca nominatur; et quidquid suum « habet in communionibus diversorum a sua unitate separatis.

(^) August., 1. I de bapt. c. lo. — Ubi obiter nota quod cum dicuntur sectae haereticorum figuratae in ancillis patriarcharum, non oportet ut ratio typi ad antitypum teneat in omnibus. Et non sequitur ancillas illas nuUo modo fuisse in conscientia uxores, sicut sectae nullo modo sunt legitimae sponsae Christi. Comparatio igitur tenet quoad ancillatum, non quoad reliqua. Quatenus, ut Bellarminus ait, quamdiu viguit dispensatio a Deo data circa polygamiam, duo genera uxorum erant. Quaedam ductae non solum ad procreandos filios, sed etiam ad domus gubernationem, liberae et nobiles. Aliae in conscientia etiam uxores, non tamen admissae ad communionem bonorum, anciilae inferioris conditionis.

DE CAUSA SACRAMENTORUM 187

« per hoc quod suum in eis habet, ipsa utique generat, non illae... « Ergo ipsa generat, et per uterum suum, et per uteros ancil- « larum, ex eisdem sacramentis, tanquam ex viri sui semine. « Non enim frustra dicit Apostolus, omnia illa in figura esse « gesta. Sed qui superbiunt et legitimae matri non adiunguntur, « similes sunt Ismaeli, de quo dictum est : Eiice ancillam et fi- « lium eius, non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo « Isaac. Qui autem pacifice diligunt legitimam patris sui coniu- « gem, similes sunt filiis lacob, quamvis de ancillis natis, sed « tamen eamdem haereditatem sumentibus. Qui autem de utero « ipsius matris intus in unitate nati negligunt gratiam quam « acceperunt, similes sunt Esau filio Isaac, qui reprobatus est, « Deo attestante et dicente : lacob dilexi, Esau autem odio ha- « bui, cum ambo ex uno concubitu concepti, ex uno utero nati « sint ».

Ergo absurdum est dicere, quempiam esse Protestantem, Lutheranum, Calvinistam, AngHcanum bapiismate. Baptismate enim accipit unusquisque characterem christianitatis ; christianitas autem tota est in Catholica, quae sola est exercitus imperatoris Christi, dum sectae qua tales non sunt nisi desertorum et rebellium congregationes. Sicut ergo impossibile est miHtem incorporari legioni rebeUium per ipsum imperatoris characterem, ita impossibile est aggregari hominem sectae haereticae, ipso sacramento. Sed si de facto aggregatur, hoc non contingit nisi ex voluntaria adhaesione quae contradicit nativae virtuti characteris, et characteris obHgationes nuHatenus valet auferre.

Hinc omnes infantes apud haereticos vel schismaticos vaHde baptizati, quousque ad annos discretionis pervenientes suae sectae volujitarie adhaereant, seseque cum iUa voluntario vinculo communionis innectant, non tantum de anima, sed et de corpore verae Ecclesiae exsistunt, suntque veri nominis catholici. Et ratio evidens est, quia in eis nuHus esse potest actus contrarians naturalem vim characteris et sacramenti. Quo fit ut si contingat postea ipsos de via salutis dubitare, recte eis dici possit, discessum a sua secta, reditum fore ad Ecclesiam sui baptismatis. Constat autem, huiusmodi considerationem esse posse magni

1,88 QUAEST. LXIV.

ponderis apud protestantes vel schismaticos haesitantes; iuvat enim ut intelligant, se, veniendo ad CathoHcam, minime renuntiare baptismati quod oHm secundum morem paternum receperunt, sed magis, errore detecto, reverti ad illam ipsam Ecclesiam ad quam vel ab initio iure simul et facto pertinuerunt.

Hinc etiam omnes adulti charactere baptismali insigniti, sin minus re, at certe iure et debito, cathoHci dicendi sunt. Quare Ecclesia cathoHca in eos, non secus ac in fiHos, plenissimam habet iurisdictionem, sicut legatus imperatoris potest in omnes qui ad miHtiam adscripti sunt, sive adsint isti intra fines exercitus, sive inveniantur apud desertores. Non ergo Hmites sui iuris praetergressa est Ecclesia, quoties exercuit in quosHbet baptizatos potestatem coactivam, subtrahendo etiam pueros a potestate paterna, ubi aHter provideri non potuit cathoHcae educationi eorumdem.

Ergo demum, in adultis sine subiectione ad Ecclesiam cathoHcam, vel in re vel in voto, sacramentorum susceptio effectum gratiae habere nequaquam potest. Ratio est quia in adulto requiritur dispositio, dispositio autem ad gratiam non est nisi sit voluntas se subiiciendi Christo secundum institutum ab eo ordinem et modum. Sed iHe modus et ordo stat in subiectione ad caput ministeriale, mediante quo fieri debet coaptatio ad caput principale quod est Christus ipse, sicut in corpore naturaH pectus non unitur capiti nisi mediante coHo.

THESIS XVII

(Art. 5-9).

Bonitas vel fides ministri ad sacramentorum valorem minime requiritur; nihilominus, ministrantes ex officio sacramenta in statu peccati, mortaliter peccant.

Postquam dictum est de potestate auctoritatis in sacramentis, tum de potestate excellentiae, necnon et de auctoritate dispensationis, superest ut dicatur de causa ad quam pertinet ministerium immediatum.

DE CAUSA SACRAMENTORUM I89

Supponitur autem, ministerium illud de lege saltem ordinaria non pertinere ad angelos, sed ad solos homines ('), tametsi non quilibet homo, imo nec quilibet christianus sit vaHdus minister cuiusHbet sacramenti, ut definivit Tridentinum, Sess. 7, can. 10. Cum tamen conditiones ministri varient pro sacramentis singuHs, nihil aHud nunc determinandum venit nisi id quod aut nunquam ad ministerii vaHditatem requiritur, aut e contra semper requiritur. Porro primum horum declaratur in praesenti, alterum vero in sequenti propositione exponendum remanebit

§ 1.

Quod bonitas vel fides nunquam requiritur in ministro ad valorem sacramentorum. — Qua in re statim notandum est satis esse ut demonstretur non requiri fidem, quia fides potest quidem esse sine bonitate, non tamen bonitas sine fide; unde, si fides non est necessaria ministri conditio, a fortiori nec bonitas. Tota igitur quaestio revocatur ad vaHditatem sacramentorum ab haereticis coHatorum, quae quidem fiait in praecedentibus supposita, sed nunc debet ex professo vindicari ut fidei dogma iam ab antiquo in Ecclesia definitum.

Porro nuHa in praesenti afferri potest ratio demonstrativa ex natura rei ; nuHum etiam invenitur sufficiens Scripturae testimonium ; quare argumentum sumitur ex divina Traditione, cuius praecipua documenta extant in celebri controversia inter Cyprianum et Stephanum Pontificem exorta, necnon et in disputationibus Augustini contra Donatistas.

Agrippinus sciHcet Carthaginiensis episcopus, qui saeculo III floruit, ducentis circiter annis ante Augustinum, introduxerat in ecclesia sua morem rebaptizandi eos qui ex haeresi redibant ad

(^) S. Thom., hic, art. 7 : « Tota virtus sacramentorum a passione « Christi derivatur, quae est Christi secundum quod est homo, cui in « natura conformantur homines, non autem angeli. Et ideo ad homines « pertinet dispensare sacramenta, et in eis ministrare, non autem ad « angelos ».

I90 QUAEST. LXIV.

Catholicam, existimans baptismum ab haereticis datum, esse nulhim. « Quondam, inquit Lirinensis (^), venerabiHs memoriae « Agrippinus..., primus omnium mortahum, contra divinum ca- « nonem, contra universahs Ecclesiae regulam, contra sensum « omnium consacerdotum, contra morem et instituta maiorum, « rebaptizandos censebat ». Porro Cyprianus Agrippini successor, etsi non immediatus, hanc sententiam et novehum morem cum nonnuhis ahis Orientis et Africae episcopis approbavit, imo in Conciho Carthagine celebrato lata lege sancivit. Quod ubi rescivit Stephanus Papa, decretum tuht vetans ne quid innovaretur, praeter id quod traditum fuerat (-). Non acquievit Cyprianus, imo et verbis durissimis ex irae impetu adversus Pontificem reclamavit (3). Stephanus tamen qui excommunicationem minitatus fuerat, ad exsecutionem non venit, et nunquam ruptum est vinculum communionis. Interim vero, martyrio affectus Cyprianus rehquit fluctuantem Africanam ecclesiam, donec in plenario Conciho de quo saepe loquitur Augustinus, scihcet in Ni-

(^) Vincentius Lirin., Commonit., n. 9.

{'^] Cf. Enchirid., n. 14, et nota obiter, quomodo in hoc facto splendeat iUustre signum inerrantiae Romanae catiiedrae. Nam certe, non parvae auctoritatis erat Cyprianus cum suo Concilio; praeterea rationes quibus innitebatur, etsi falsae, non erant tamen contemnendae ; imo, ut dicit Augusiinus, l. 2 de bapt., c. 8 et g, solutio earum non erat inventa, et nihil poterat opponi praeter antiquam consuetudinem Ecclesiae. His non obstantibus, Pontifex minime dubitans statim principiis obstat: nihil innovetur, nisi quod traditum est.

(3) Vide apud Augustinum, 1. i de bapt., c. 18, excusationes pro Cypriano, quarum principalis ea est, quod mansit in unitate Ecclesiae catholicae, et falce martyrii omnia purgavit. — Quidam multum abutuntur obiurgationibus Cypriani adversus Romanum Pontificem, sed profecto sine causa. Nam Cyprianus ex irae impetu loquens, Cyprianus sententiam faisam propugnans, Cyprianus a caeteris catholicis Patribus in hoc derelictus, divinae traditionis testis non est. Quare exaestuanti Cypriano liceat opponere Cyprianum pacato animo loquentem, et pro cathedra Romana in libro de unitate Ecclesiae, et alibi, tot egregia testimonia proferentem. — Caeterum, decretum Stephani non erat dogmaticum, quid credendum sit definiens, sed decretum disciplinare vetans ne, contra morem antiquum, venientes ex haeresi rebaptizarentur.

DE CAUSA SACRAMENTORUM l$I

caeno (^), antiquissimus mos fuerit penitus confirmatus, ac per hoc, validitas sacramentorum ab haereticis collatorum, auctoritate totius Ecclesiae definita. — Quae omnia breviter complexus est ipse Augustinus, ubi ostendens auctoritatem Cypriani frustra obiici a Donatistis, ait 1. 2 de bapt., c. 9: « Nondum factum « erat (de baptismo haereticorum) transmarinum vel universale « concilium, quia consuetudinis robore tenebatur orbis terrarum, « et haec sola (consuetudo) opponebatur inducere volentibus no- « vitatem, quia non poterant apprehendere veritatem. Postea « tamen, dum inter multos ex utraque parte tractatur et quae- « ritur, non solum inventa est, sed etiam ad plenarii Concilii « auctoritatem roburque perducta, post Cypriani quidem passio- « nem, sed antequam nos nati essemus. Hanc autem fuisse con- « suetudinem Ecclesiae (non rebaptizandi), quae postea, multis « discussis ambagibus perspecta veritate, plenario concilio con- « firmata est, satis ostenditur et ipsius beati Cypriani verbis in « eadem ad lubaianum epistola... Ait enim : Sed dicet aliquis, « quid ergo Jiet de his qui in traeteritum de haeresi ad Eccle- « siam venientes, sine baptismo admissi sunt? Ubi certe, quid « fieri soleret satis ostendit, et eo ipso quod concilium Agrip- « pini commemorat, aperte indicat fuisse aham consuetudinem « Ecclesiae... Quapropter, illud unum isti (Donatistae) conside- « rent, quod omnibus patet : Si auctoritas Cypriani sequenda est, « magis eam sequendam in unitate servanda, quam in Ecclesiae « consuetudine commutanda. Si autem conciHum eius attenditur, « huic esse universae Ecclesiae posterius concilium praeponen- « dum, cuius se membrum esse gaudebat, et ut se in totius cor- « poris compage retinenda caeteri imitarentur, saepius admone- « bat ». Ex qua Augustini auctoritate tria in comperto sunt, quae rem omnino conficiunt.

Primum quidem in comperto est, veterem atque immemorabilem fuisse Ecclesiae consuetudinem non rebaptizandi eos qui veniebant ex haeresi ; in qua certe consuetudine impUcite continebatur fides validitatis baptismi ab haeretico ministro collati.

(^) Enchirid., n. 19.

192 QUAEST. LXIV.

— Constat praeterea, oppositionem Cypriani et aliorum eiusdem sententiae, nequicquam officere certitudini traditionis, quia radicem non habebat nisi in quibusdam theologicis rationibus difficiHs solutionis, quae contra morem observatum mihtare videbantw, simulque eius illegitimitatem demonstrare : « Nec ob aliud « illis temporibus, quando ista quaestio contra veterem consue- « tudinem discutiebatur, visum est quibusdam etiam egregiis viris « antistitibus Christi, inter quos praecipue beatus Cyprianus emi- « nebat, non esse posse apud haereticos vel schismaticos bapti- « smum Christi, nisi quia non distinguebatur sacramentum ab « effectu vel usu sacramenti. Et quia eius effectus atque usus « in Hberatione a peccatis et cordis rectitudine apud haereticos « non inveniebatur, ipsum quoque sacramentum non ilHc esse « putabatur » (^). — Hinc tertio, sponte sua consequitur, veritatem de valore sacramentorum ab haereticis coHatorum esse de genere eorum dogmatum quae communi praxi, magis quam instanti et expressa praedicatione in prima aetate conservabantur ; cui primaevae aetati successit tempus in quo inceperunt proponi apparentes rationes contra consuetudinis legitimitatem; tum orta est apud quosdam haesitatio, imo et oppositio, apud ahos vero studium introspiciendi penitius radices traditionis et solvendi rationes in contrarium, donec tandem, re discussa, post solemne iudicium Ecclesiae consensus unanimis fuerit in perpetuum confirmatus.

Ratio demum theologica ad eiusdem dogmatis declarationem his terminis continetur. — Primo, non requirebatur ex natura rei bonitas vel fides in ministro ad valorem sacramentorum, nam absque vera fide vel statu gratiae potest homo esse minister Christi, id est, ministeriaHter peragere id quod Christus in sacramentis instituit; idque ex dicendis in propositione sequenti luculenter apparebit. — Secundo, potuisset tamen Deus constituere ut nuHus nisi de corpore verae Ecclesiae exsistens vaHde ministraret sacramenta, sed ex abundantia bonitatis suae, ut dictum est, hanc restrictionem non apposuit ; de quo nos certio-

(^) August., 1 6 de bapt., n. i.

DE CAUSA SACRAMENTORUM 193

res reddunt documenta revelata. — Tertio, potuisset etiam statuere ut intra ipsum visibile verae Ecclesiae corpus, nullus sine interiori fide et sanctitate validus minister exsisteret. Sed hoc ultimum esse omnino non debuit : tum quia homines fuissent de facili in errorem inducti, putantes sacramenta habere virtutem ex merito ministrantium ; tum praesertim quia ut plurimum, nequidem moraH certitudine constare potuisset de sacramentorum validitate. Unde omnia forent anxietatibus et incertitudinibus plena, dum semper occurreret timor ne defuerit in ministro interior fides, vel quod frequentius contingere potest, status gratiae. Constat autem, huiusmodi inconveniens pertingere usque ad veram repugnantiam quoad sacramenta imprimentia characterem, cum de ratione characteris sit, ut cum morali certitudine innotescat iis qui sunt de Ecclesia.

§ 2.

Quod nihilominus mali ex officio ministrantes sacramenta mortaliter peccent. — Etenim, exhibere Deo immundum instrumentum ad divinissimos eifectus producendos, constituit irreverentiam gravem in genere suo, cum rectus ordo postulet ut minister, qui est quoddam instrumentum animatum, Domino conformetur, iuxta illud Levit. XIX-2 : Sancti estote, quia ego sanctus sum. Ergo conficere sacramenta in statu peccati, peccatum est grave ex genere suo. — Dixi ex genere suo, quia propter aHquam imperfectionem in genere taHs actus, potest toHi deordinatio. Unde dicit S. Thomas in responsione ad 3"™, non esse peccatum nisi in eo qui ministrat ex officio, hoc est, formaHter ut deputatus ad tale ministerium vi characteris. Cuius ratio est, quia baptizans in articulo necessitatis deficit a perfecta ratione ministri, ideoque operatio eius est quid imperfectum in genere administrationis sacramentorum, non quidem ex parte sacramenti, sed ex parte conficientis; non enim exit operatio ab agente proprio, sed a subveniente extraordinarie ei qui in necessitate versatur. Ex huiusmodi autem imperfectione excusatur actus a mortaH, sicut etiam in humanis rusticus per accidens et De Ecclesiae Sacramentis. Tom. I. 13

194 QUAEST. LXIV.

in casu necessitatis Regi deserviens, non tenetur ministrare cum illo speciali ornatu et decoro, quod in eo desideratur qui est ex officio ad ministrandum deputatus.

Ex dictis resolves, an sit licitum suscipere vel petere sacramenta a malo ministro, — Distingue ministrum illegitimum, qui scilicet a vera Ecclesia facultatem non habet sacramenta dispensandi, (puta haereticum, vel vitandum, extra casum necessitatis), et ministrum legitimum qui tamen est indignus ratione status peccati in quo versatur.

Ab illegitimo ministro nunquam Hcet vel petere vel etiam suscipere sacramentum. Ratio est quia, si minister est illegitimus, illegitima est ministratio sacramenti secundum se, et per consequens illegitima susceptio. Nota tamen restrictionem superius factam quoad illegitimitatem ministri ; iyi casu enim necessitatis, omnis homo est legitimus minister baptismi, et omnis sacerdos est legitimus minister poenitentiae, ideoque per se loquendo, cessat prohibitio respectu ministri etiamx haeretici vel schismatici. Dixi, per se loquendo, quia si tales essent circumstantiae in quibus admittere ministerium hominum eiusmodi, haberi posset ut actus defectionis ab Ecclesia vel adhaesionis ad sectam separatam, ne in ipsis quidem mortis angustiis sacramentum baptismatis vel poenitentiae ab eis Hceret accipere, sed tunc sola contritione cordis cum Deo esset agendum.

Nunc autem a legitimo ministro malo semper licet recipere sacramentum, nam « ille qui ad sacramenta accedit, suscipit sa- « cramenta a ministro Ecclesiae, non in quantum est tahs per- « sona, sed in quantum est minister Ecclesiae. Et ideo, quamdiu « ab Ecclesia toleratur in ministerio, ille qui ab eo suscipit sa- « cramentum non communicat peccato eius, sed communicat « Ecclesiae quae eum tamquam ministrum exhibet » (^). Ab eodem semper etiam Hcet petere, imo exigere, si ipse ratione sui muneris tenetur ad ministrandum ; nemo enim peccat petendo id quod sibi debetur ; aHunde vero non inducitur minister in peccatum, quia semper potest poenitere et sic Hcite ministrare,

(') S. Thom., hic, a. 6, ad 3"™.

I

DE CAUSA SACRAMENTORUM 195

habetque gratiam ad hoc praeparatam. Denique, etiamsi non teneatur ille vi muneris, adhuc sacramentum petere licet ex quacumque gravi causa; cum enim actus ministri non sit peccaminosus secundum se, sed tantum ratione circumstantiae quam ipse per contritionem cordis potest auferre, nonnisi ex charitate tenetur quis omittere petitionem , atqui charitas, ut fert regula iuris, non obhgat cum tanto incommodo.

THESIS XVIII

(Art. 8).

Dogma catholicum est, necessariam esse in ministro ad valorem sacramenti, intentionem faciendi quod facit Ecclesia. Insuper communis et vera sententia docet non sufficere intentionem, ut aiunt, externam, sed internam omnino requiri.

Dicitur requiri intentio faciendi quod facit Ecclesia, quidquid tandem illud sit in opinione eius qui ministrat sacramentum. Unde S. Thomas : « Quamvis ille qui non credit bapti- « smum esse sacramentum, aut habere ahquam spiritualem « virtutem, non intendat, dum baptizat, conferre sacramentum, « tamen intendit facere quandoque quod facit Ecclesia, etsi « illud reputet nihil esse; et quia Ecclesia ahquid facit, ideo ex « consequenti et impHcite intendit aliquid facere, quamvis non « explicite » (^). Sed nec est necesse ut minister cogitet de Ecclesia, vel circa illam non erret; satis enim erit si feratur intentio eius in ahquid quod sit idejitice id quod Ecclesia facit, utputa si agere intendat illud quod instituit Christus, vel quod iubetur in Evangeho, vel quod Christiani facere solent secundum praescriptum suae rehgionis (^).

(') S. Thom., in IV, D 6, q. i, a. 3, q. 2, ad i"°».

(') Hinc apparet, quomodo ludaeus etiam vel paganus possit habere intentionem sufficientem ad baptizandum. Cogita ex. gr. catechumenum in articulo necessitatis constitutum, qui paganum rogaret dicens : Fac

196 QUAEST, LXIV.

Cum autem in asserenda necessitate praedictae intentionis convenirent omnes catholici, ecce saeculo XVI introducta est a Catharino nova quaedam opinio, asserens sufficere intentionem mere exiernam, Porro vocatur externa, non quod considerata in se, interna non sit, sed quia tota versatur circa externam apparentiam ; consistit enim iuxta Catharinum, in voluntate qua quis vult se habere exterius ut serium sacramenti ministrumj quantumvis intus apud se intendat irridere vel simulare. Plerique tamen ex paucis illis theologis qui Catharino consentiunt, dicunt non sufficere praedictam intentionem externam, nisi quando minister rogatus conficit sacramentum, in loco et vestibus sacris iuxta ritum Ecclesiae consuetum, quia, inquiunt, per has circumstantias exterior ritus per se indifferens determinatur ad esse sacramentale.

Porro Catharini opinio non habetur ut Tridentino anathemate perculsa. « Censeo, inquit Pallavicini (^), sententiam Tri- « denti proscriptam (^), eamdem esse quam Leo X per suam « constitutionem in Luthero damnavit : videhcet, ita fuisse a « Christo institutum sacramentum, ut etiamsi minister per ma- « nifestam irrisionem ac ludibrium illud peragat, effectum conse- « quatur... At vero catholici theologi quos numeravimus, conve- « niunt in exigenda ad efficaciam sacramenti voluntate, non modo « exsequendae illius exterioris actionis physice consideratae quam « praestat Ecclesia (quae voluntas est pariter in homine ludicre « sacramentum administrante), sed voluntate eius actionis exer- « cendae per eam exteriorem caeremoniam hominis serio agentis, « ac per speciem hominis eo illam dirigentis quo Ecclesia di- « rigit ». — Nihilominus in contrarium est communissima theologorum doctrina, cui omnino standum est. Docet requiri intentionem internam, quae scihcet non tota versetur circa apparen-

mihi, obsecro, hanc misericordiam, ut mihi aquam infundas, pronuntiando verba, ego te baptizo, etc, cum intentione faciendi id quod ipsemet intendo recipere secundum praescriptum legis christianorum.

(^) Pallavicini, Hist. Conc. Trid. 1. 9, c. 6.

0 Trident., Sess. VII, can, 11 de Sacram.

DE CAUSA SACRAMENTORUM I97

tiam exteriorem, sed sit intentio qua minister non solum vult cohibere omnem ostensionem simulationis ab actione quae foris apparet, sed etiam vere apud se intus resolvit : volo facere id quod Ecclesia facit.

I. Requiritur intentio, sicut definivit Tridentinum, loco mox citato : « Si quis dixerit, in ministris, dum sacramenta con- « ficiunt et conferunt, non requiri intentionem saltem faciendi « quod facit Ecclesia, anathema sit ».

Revelatio autem huius veritatis habetur impHcite in iis Scripturae locis, in quibus sacramentorum dispensatores dicuntur ministri Christi et Dei, puta in toties laudato testimonio Apostoli, 1 Cor. IV- 1. Ad hoc enim ut homo sit actu minister Christi in confectione sacramenti, oportet ut habeat intentionem faciendi id quod instituit Christus et facit Ecclesia. Et ratio est quia minister in quantum huiusmodi, ab inanimato instrumento differt, quatenus est agens voluntarium, dominium habens sui. Necesse est autem ut tale instrumentum moveat seipsum, sese subiiciendo per intentionem suam agenti principah cui debet deservire. Quare, qui per iocum vel irrisionem mere materialiter faceret id quod sibi mandatum est, nusquam diceretur ministrare mandanti, nisi forte mera rei alicuius materiahtas ministerio eius commissa esset, quod in praesenti dici omnino nequit (^).

(^) Nimirum, principium generale est, quod minister in eo quod mifiister est, habere debet voiuntatem faciendi id quod ministerio eius commissum est, prout et in qnantum est commissum. Videndum igitur est quid illud sit quod ministerio committitur. Nam si quis ex. gr. a domino mittatur ad pauperem ut ei largiatur eleemosynam, ministerium eius non est ad eleemosynam formaliter ut talem, sed solum ad actum materialem deferendi pecuniam. Et ideo sufficit voluntas solius materialitatis, cum qua bene componi poterit quaevis alia intentio, intentioni doinini etiam contraria. Sed qui mitteretur ut minister seu procurator ad paciscendum, iste profecto ministri partes non ageret, simulatam tantummodo habendo paciscendi intentionem. Porro, cum Scripturae dicunt, dispensatores sacramentorum esse ministros Christi et Dei, procul dubio docent eos esse ministros sacramentorum ut sacramenta sunt Sacramenta autem ut sacramenta non sunt ritus quidam materialiter accepti, sed quorum formalitas tota est ab institutione Christi. Unde in hoc quod est esse ministrum Christi in sacramentis, includitur necessario intentio faciendi id quod est institutum a Christo.

198 QUAEST. LXIV.

Ratio qiioque theologica ex hactenus dictis apertissime fluit, nam signa sacramentalia ex sola Christi institutione habent significare sacramentaliter, id est, significatione sacra et practica seu efficaci. Porro institutio Christi non potest efficere ut verba ista, te baptizo, te absolvo, etc, ex hoc solo quod materialiter proferuntur, aliquid habeant ultra id quod ex vulgari hominum impositione trahunt vel trahere possunt. Certo autem certius ex vulgari hominum impositione, praesertim quoad ablutionem spiritualem, absolutionem a peccatis, ahaque eiusmodi, non praetergrediuntur ordinem simpHcium ac nudorum signorum, adeoque non elevantur ad transcendentem conditionem sacramentorum, quae non sunt signa nuda et simplicia, sed efficacia. Itaque ritus baptismi, absolutionis, consecrationis, etc, non potest significare sacramentahter, nisi aliquid sit per quod vis institutionis Christi ad eum derivet, ipsumque investiat. Principium autem determinans exteriorem ritum ad substandum institutioni Christi, nullum aUud esse potest quam voluntas ministri intendentis, non quidem iocari, non materiahter recitare formulam, non attentare id quod in sua potestate non est, aut si quid ahud eiusmodi, sed agere illud ipsum quod I. C. in sua religione stabiHvit, suoque nomine facere mandavit. Et hoc modo, iuxta decretum pro Armenis, minister intendens facere quod facit Ecclesia, seu abstracte oquendo, debita ministri intentio, se habet ut causa qua efficienter perficitur sacramentum (').

2. Requiritur intentio interna. — Huc facit sequens propositio damnata ab Alexandro VIII: « Valet baptismus coHatus

(^) Hic nota quod ratione huius intentionis, rectissime dicitur actio ministri esse moraliter seu imputative actio Christi. Nunc autem, cum intentio ministri non se teneat ex parte intrinsecorum constitutivorum sacramenti, sed solum ex parte causae efficientis eius, id quod vere dicitur actio Christi, non est sacramentum ipsum, sed confectio sacramenti. Caeterum constat quod sacramentum ipsum non est operaiio, sed operatum, uti patet vel ex solo elemento formali, quod non est locutio, sed verbum. Est. inquam, operatum, in quod virtus institutionis descendit praecise quia confectio operati est actio ipsius institutoris per suum ministrum. Et sic omnia concordant et quadrant. Alias, nihil. Quod quidem diligenter observa contra auctores causaiitatis moralis.

DE CAUSA SACRAMENTORUM J99

« a ministro qui omnem ritum externum, formamque baptizandi « observat, intus vero in corde suo apud se resolvit: non intendo « quod facit Fxclesia » (^). In qua quidem damnata propositione, quidquid adversarii dicant, satis evidenter sermo est de illo qui serio quoad apparentiam exteriorem, ritum sacramentalem ponit, prout apparet ex oppositione quae est inter id quod externe peragit, et id quod intus resolvit; nam alias, si tam foris quam intus simulatum se ministrum exhiberet, non esset cur exterior agendi ratio internae cordis intentioni opponeretur.

Caeterum rationes superius allatae ostendunt necessitatem intentionis quae sit determinate interna, Non enim per solam intentionem quam excogitavit Catharinus, derivare potest in id quod exterius peragitur, vis institutionis Christi ; et nequidem habita ratione circumstantiarum loci, vestium, etc. Adhuc enim, cum his omnibus circumstantiis exterior ritus potest esse secundum rei veritatem, vel mera repraesentatio historica, vel derisoria simulatio, vel inanis caeremonia. — Et confirmatur quia qui solum habet intentionem externam, nihil distat ab histrione, nisi quod histrio est irrisor apertus, iste autem occultus. Sed nuUus irrisor, sive apertus sive occultus, dici potest in ipso actu simulandi, minister et instrumentum Christi, vere intendens quod Ecclesia facit, ut requirit Tridentinum. — Confirmatur secundo, quia etiam in humanis, ubicumque ad vaHditatem actus requiritur intentio, requiritur illa quae sit determinate interna. Sicut in omni contractu oportet ut sit voluntas circa ipsum contractus obiectum, et non solum voluntas se habendi exterius per modum consentientis. Nec refert quod in foro humano habeatur ut validus contractus, ex hoc solo quod constat de consensu externo. Habetur enim ut vaHdus, quia semper praesupponitur adfuisse simul consensus internus. Si autem utcumque constaret de eius defectu, etiam in foro externo actus reputaretur nullus. Idemque dic de iudice proferente sententiam, de superiore ferente legem, etc. Et par est ratio in praesenti.

Obiicitur primo : In tantum esset neccssaria intentio mini-

(') Enchirid., n. 1185.

200 QUAEST. LXIV.

stri, in quantum requireretur ad determinandum ritum exteriorem, alias indij^ere ntem ad multa. Sed ritus exterior sufficienter determinatur per formam, Ergo non requiritur intentio.

Respondeo : Dist. mai. In quantum requireretur ad determinandum ritum exteriorem, per modum formae quae sit pars intrinsece constitutiva sacramenti, neg. mai. Per modum principii continuantis signum sacramentale cum institutione Christi, et facientis derivare in illud vim institutionis eius, conc. mai. Contradist. min., et nego consequentiam. — Scilicet, elementum sensibile determinans ritum ut partiale eius constitutivum, est quidem verbum exterius, quod ideo, formae nomine recte designatur. Verum non potest determinare actu ad significationem sacramentalem, nisi ut substans institutioni positivae Christi ; causa autem per quam, tam materia quam forma, investituram institutionis consequitur, nulla alia est aut esse potest, nisi intentio qua vult minister facere illud ipsum quod lesus Christus Ecclesiae suae commisit peragendum.

Obiicitur secundo : Fertur in annalibus ecclesiasticis, mimum quemdam, dum in theatro baptizaretur, subito se ch7'istianum co7ifessu7n fuisse, validitate baptismi etiam per miraculum et visionem confirmata. Sed defuerat intentio, tam ex parte ministri, quam ex parte suscipientis. Ergo intentio ad valorem sacramentorum non requiritur.

Respondeo, annales ecclesiasticos referre mimum praedictum extraordinaria Dei gratia subito fuisse conversum, adeo ut martyrio paulo post coronatus, nunc ut sanctus ab Ecclesia honoretur. De miraculo autem et visione in testificationem accepti baptismatis, profecto non constat. Admissa tamen veritate facti, dicendum foret, tam baptizatorem, quam baptizatum habuisse vere intentionem dandi et accipiendi id quod Christiani tradunt, quantumvis reputassent illud nihil esse, sed theatri irrisione omnino dignum. Porro nihil refert finis operantis, modo quacumque ex causa adsit interna voluntas faciendi quod facit Ecclesia.

Obiicitur tertio : Intentio est invisibilis, cum tamen oporteat ut sint visibilia omnia quae ad sacramentorum valorem et characteris impressionem requiruntur. Imo, una e rationibus pro-

DE CAUSA SACRAMENTORUM 20I

Mer quas siiperius exclusa est in ministro necessitas fidei vel status gratiae, fuit quia alias, cuncta forent plena anxietatibus et incertitudinibus . Sed eadem ratio militat contra necessitatem intentionis saltem internae.

Respondeo, intentionem internam esse quidem secundum se invisibilem, sed visibilem effici per actionem externam, cum qua, sin minus metaphysica vel physica necessitate, at certe morali certitudhie , attento communi modo agendi hominum, connectitur. Omnino enim naturale est ut homo interne intendat id quod agit exterius ; et ideo, quando celebrat sacramentum Ecclesiae, per hoc ipsum ostendit se velle facere quod facit Ecclesia, praesertim quia nullo interesse humano pertrahi potest ad simulandum, cum huius suae interioris simulationis nullum haberet reportare temporale commodum, ut constat. Distingue ergo certitudinem moralem a certitudine illa metaphysica quae nunquam in rebus ad humanas relationes pertinentibus requiritur. Quis namque diceret, non sufficienter constare de validitate matrimoniorum vel quorumlibet contractuum, ex hoc quod, nemine diffitente, interior consensus ex parte contrahentium est omnino necessarius ? — Hinc magnum est discrimen inter intentionem internam, et internam fidem vel bonitatem : non solum quia sola intentio ex natura rei in ministerio exigitur, verum etiam quia multis de causis contingere potest ut aliquis gratia destituatur, etiamsi sit apparenter bonus. Quare si esset necessarius status gratiae in ministro, nequidem moraU et humana certitudine constaret ut plurimum de valore sacramentorum. Sed intentio interna faciendi quod instituit Christus, vel certe id quod Christiani credunt institutum a Christo, ita naturaliter connectitur cum actione exterius ministrandi, ut nisi homo positive nitatur in oppositum eius quod externe facit, (et hoc de lege ordinaria contingere nequit), semper adsit sufficienter. Itaque quoties in actione ministri nihil apparet simulationis, satis constat certitudine moraU et humana, de valore sacramenti.

Obiicitur quarto : ^S. Thomas in praesenti, ad 2^"^, dicit: « Quidam dicunt quod requiritur menialis intentio in ministro, « quae si desit, non perficitur sacramentum... Et alii melius di-

202 QUAEST. LXIV.

« cunt guod ^ninister sacramenti agit in persona totius Ecclesiae, « cuius est minister ; i?i verbis autem quae profert, exprimitur « intentio Ecclesiae, quae sufficit ad perfectionem sacramenti, nisi « contrarimn exprimatur ex parte ministri vel recipientis sacra- « mentum ». Sed intentio quae opponitur intentioni mentali, intentio quae semper habetur, quoties minister von exprimit aliquid contrarium intentioni Ecclesiae, 7iihil aliud est quam intentio externa a Catharino asserta. Ergo etc.

Respondeo quod intentio mentalis eodem sensu hic sumitur, ac cum loquimur de oratione mentali per oppositionem ad vocalem. Et oratio quidem mentalis illa intelligitur, quae cum sit seiuncta ab omni actu externo, intus in anima tota perficitur. Oratio vero non mentalis, vseu vocalis, non ea profecto est, quae solam ponit intentionem exterius se habendi per modum orantis sicut hypocritae faciunt, absit ; sed quae actum internum habet coniunctum cum externo, seseque recitationi vocaH conformantem. Et sic est in praesenti. Nam mentalis intentio iuxta S. Thomam, idem est ac intentio non regulata per externam sacramenti celebrationem, sed per propriam mentem seu personalem ministri convictionem, qua scilicet intenderet ille aliquid quod ipsemet reputat et credit verum esse sacramentum efficax sanctificationis. Et merito excluditur tamquam non necessaria. Intentio autem non mentaHs est intentio sese conformans ei quod exterius agitur, semperque cum sufficienti certitudine moraH innotescens, ubi minister nihil exprimit contrarium intentioni Ecclesiae quae in verbis formae continetur. Caeterum, de intentione externa Catharini nuHa tunc in schoHs suspicio habebatur.

Ultimo obiici solet Augustinus l. 7 de bapt. c. 53, ubi inter alia dicit: « nihii interesse ad integritatem sacramenti in « ipsa Catholica, utrum id aliqui fallaciter an veraciter agant, « cum tamen hoc idem utrique agant ».

At dicendum quod duplex faHacia seu simulatio est. Fallacia qua quis simularet intentionem faciendi quod facit Ecclesia, et de hac non agit Augustinus. Deinde faHacia qua quis opinans sacramentum nihil esse praeter inanem caeremoniam, personam tamen credentis assumit peragendo ritum sacramenti. Et

DE CAUSA SACRAMENTORUM 2O3

haec fallacia est de qua Augustinus tractat, ut late ostendit Billuart de Sacr. Diss. 5, art. 7. Quae etiam nuUo modo est ad rem, quemadmodum ex hactenus dictis satis superque constat.

COROLLARIUM

Non sufficit in ministro intentio interna mere habitualis; rursus non requiritur intentio actualis; relinquitur ergo quod intentio saltem virtualis requiratur et sufficiat.

Non sufficit intentio mere habitualis, intelligendo intentionem quae praecessit et non fuit retractata, sed hic et nunc neque actuaUter neque virtualiter influit in actum. Talis enim intentio potest esse etiam in amente, in ebrio, in dormiente, quem tamen nemo dicet vaHdum ministrum sacramenti.

Non tamen requiritur intentio actualis, quia ista non est posita in morali potestate hominis, cum saepe contingat ut praeter voluntatem cogitatio ad aHa distrahatur. AHunde vero constat esse impossibile, ut ad valorem sacramentorum requiratur id quod non est in moraH hominum potestate.

Requiritur ergo et sufficit intentio virtualis, quae cum actu praecesserit, adhuc in virtute manens influit in actum, Et est illa ipsa quam S. Thomas in responsione ad S'^'", habitualem vocat. « Quamvis minister sacramenti debeat niti ad custodien- « dum cor suum quantum potest, ut maxime in verbis sacra- « mentaHs formae intentionem habeat actualem : quia tamen co- « gitatio est valde labiHs, etiamsi tunc non adsit actuaHs intentio « quando verba profert, dummodo prius intenderit, et contraria « intentio non intervenerit, sacramentum non irapeditur, quia « operatur tunc in vi principaHs intentionis. Non enim oportet « quod in opere semper intentio coniungatur in actu, sed suf- « ficit qiwd opus ab intentione procedat » (^).

Hactenus de causis extrinsecis, tam proximis quam remotis, a quibus pendent sacramenta. Superest tantum ut occasione eo-

Q In IV, D. 6, q. i, a. 2, ad 4"^.

204 QUAEST. LXIV.

rum quae dicta sunt de intentione requisita in ministro, appendix quaedam adiungatur de intentione quae est in ipso suscipiente necessaria. Huc pertinet ultima huius capituli propositio.

THESIS XIX

(In IV, Dist. 6. q. i, a. 2, quaestiunc. 3)

In adultis, ad validam susceptionem cuiuslibet sacramenti, requiritur intentio saltem habitualis recipiendi sacramentum.

Supponitur ex superius dictis, et ex manifesta fide totius Ecclesiae, characterem baptismalem esse potentiam recipiendi alia sacramenta, ita ut nullum ex his nisi illo praehabito, valide unquam suscipi queat; est enim baptismus ianua omnium communium bonorum Ecclesiae. — Quaeritur autem in praesenti, utrum ex parte suscipientium aliqua alia conditio ad validitatem requiratur, quae etiam sit universaHter necessaria pro omni sacramento, ipso imprimis incluso baptismate. Et distinctione facta inter adultos et infantes vel perpetuo amentes, respondetur requiri pro adultis (') consensum, id est, voluntatem recipiendi sacramentum.

Porro intentio ista, quantum ad aliquid convenit cum intentione requisita in ministro, et quantum ad aliquid differt. — Convenit in hoc, quod sit prorsus independens a personali convictioneipsius suscipientiscirca efficaciam et divinam sacramentorum institutionem. Sufficit enim ut velit recipere id quod tradit Ecclesia, quidquid tandem illud sit in eius opinione. Hinc perfectus incredulus, sicut potest conferre sacramenta, ita et ea suscipere. Convenit etiam in hoc, quod non refert an ex plena libertate consentiat suscipiens, an ex quocumque timore coactus, quia hu-

(^) Nota bene quod infantibus non annumerantur nisi perpetuo amentes. Nam si quis habuerit aliquando rationis usum, et nunc in insanabilem amentiam inciderit, talis adhuc computatur inter adultos. Quare, si dum erat sui compos, null^m omnino habuit voUmtatem sucipiendi sacramenta, nuUius sacramenti capax exsistit.

DE CAUSA SACRAMENTORUM 205

iusmodi timor non tollit voluntarium simpliciter, ut in materia de actibus humanis facile ostenditur. — Differt vero, quia intentio requisita in ministro se habet ut causans sacramenium, scilicet ut investiens ritum exteriorem vi institutionis Christi, adeoque debet esse saltem virtualis, cum alias positive non influeret. At vero intentio in suscipiente necessaria se habet solummodo ut removens impedimentum voluntatis contrariae respectu sacramenti recipiendi, et ideo satis est ut sit mere habitualis, qualis potest esse etiam in amente, vel sensibus destituto (').

Nunc autem in assertionis demonstratione, specialia afferentur pro baptismo argumenta ; tum deinde ad caetera sacramenta se extendet nostra consideratio.

1. Quod ad baptismi vahditatem intentio seu consensus suscipientis requiritur. — Expresse habetur declaratum ab Innocentio III, cap. Maiores de baptismo : « Ille qui nunquam con- « sensit, sed penitus contradicit, nec rem nec characterem suscipit « sacramenti. Dormientes autem et amentes, si priusquam amen- « tiam incurrerent aut dormirent, in contradictione persisterent, « quia in eis intelligitur contradictionis propositum perdurare, « etsi fuerint sic immersi, characterem non suscipiunt sacramenti. « Secus autem, si prius catechumeni exstitissent, et habuissent « propositum baptizandi. Tunc ergo characterem sacramentalis « imprimit operatio, cum obicem voluntatis co7itrariae non in-

(^) « In pueris non potest esse contraria voluntas, neque actu neque « habitu, et ideo non requiritur voluntas vel intentio in eis, qua prohi- « bens removeatnr. In amentibus autem et dormientibus potest esse vo- « luntas contraria habitualis, quamvis non sit actualis; et ideo si ante « somnum vel furiam, fuerunt contrariae voluntatis, non recipiunt sacra- « mentum, quia adhuc illa voluntas habitualiter manet. Si autem habue- < runt propositum recipiendi baptismum, et hoc per aliqua signa innotuit, « tunc in articulo necessitatis debet eis conferri baptismus, et suscipiunt « sacramentum et rem sacramenti, etiamsi furiosus tunc contradicat, quia « illa contradictio non procedit a voluntate rationis, secundum quam est « capax baptismalis gratiae. Si autem necessitas non sit, debet exspe- « tari in furiosis lucidum intervallum, vel in dormientibus vigilia; si « tamen baptizentur in statu illo, sacramentum suscipiunt,quamvis peccet « baptizans ». S. Thom., in IV, D. 6, a. 2, q. 3, ad 2""".

206 QUAEST. LXIV.

« venit obsistentem ». Et ratio intrinseca est, quia Deus cum magna reverentia disponit nos, regitque unumquodque modo consentaneo eius conditioni ; ergo receptio sacramenti, non secus ac eius confectio, humana sit necesse est, id est, voluntaria. Hinc Augustinus, 1. 4 de bapt. c. 24 : « Cum alii pro eis (in- « fantibus) respondent, ut impleatur erga eos celebratio sacra- « menti, valet utique ad eorum consecrationem, quia ipsi respon- « dere non possunt. At si pro eo qui respondere potest, alius « respondeat, non itidem valet. Ex qua regula illud in Evan- « gelio dictum est, quod omnes cum legitur, naturaliter movet : « Aetatem habet, ipse pro se loquatur ».

2. Quod eadem est consensus necessitas-pro omni sacramento. — Probatur primo, ex auctoritate Innocentii III in cap. Maiores, ubi Pontifex refert et reiicit opinionem quorumdam qui dicebant aliqua esse sacramenta, quae per se sortiuntur effectum, id est, ut habet glossa, absque consensu accipientis. — Probatur secundo auctoritate theologorum : « In sacramentis homo debet « duo suscipere : sacramentum et rem sacramenti. Ad haec duo « non requiritur aHquid causans ex parte recipientis, sed impe- « dimentum removens ; et hoc impedimentum nihil aliud est quam « voluntas contraria alteri praedictorum. Hinc in adultis, in qui- « bus solis potest esse voluntas contraria actu vel habitu, requi- « ritur contritio sive devotio ad percipiendum rem sacramenti, « et intentio vel voluntas ad recipiendum sacramentum ». Ita S. Thomas, in IV, D. 6, q. 1, a. 2, q. 3. Cui sententiae theologi communiter suffragantur : « Communis et vera sententia, « ait Lugo de Sacr., Disp. 9, Sect. 7, tenet requiri ad valorem « sacramenti consensum positivum in adulto qui illud recipit. « Hanc docent theologi omnes ». — Ratio demum intrinseca, illa ipsa est quae superius fuit proposita.

Nota tamen, esse aliquos qui excipiunt Eucharistiam. « Exci- « pio Eucharistiam, ait Billuart, de Sacr. Dissert. 6, art. 1, quia « cum consistat in re permanenti, independenter a quavis inten- « tione tam suscipientis quam ministrantis remanet sacramentum ». Verum eodem argumento probares, ad validam receptionem Eucharistiae non requiri characterem baptismalem, quia Eucharistia

i

DE CAUSA SACRAMENTORUM 207

independenter ab hoc charactere manet sacramentum. Unde distinguendo sacramentum ipsum et sacramentalem eius sumptionem, verius tenebis sacramentum quidem esse independens ab intentione suscipientis, non tamen sacramentalem usum, atque ideo casualem manducationem Eucharistiae in adulto esse nullam, ut si panis consecratus, insciis convivis, in mensa apponeretur, et ab iisdem praeter intentionem pro vulgari cibo sumeretur.

DE NUMERO ET ORDINE SACRAMENTORUM

QUAEST. LXV.

Deinde considerandum est de numero et ordine sacramentorum novae legis.

THESIS XX

(Art. 1-2).

Habet lex nova sacramenta septem, nec plura, nec pauciora ; quae quidem ordine naturae hoc modo recenseri debent: Baptismus, Confirmatio, Eucharistia, Poenitentia, Extrema Unctio, Ordo et Matrimonium.

§ 1-

Notandum in primis est quod nec in Scripturis sacris, nec in scriptis veterum Patrum, sacramenta omnia in globo, sub uno numero, unoque catalogo comprehensa reperiuntur ('). Quare directa demonstratio praesentis dogmatis exspectanda est ex synthesi tractatuum de sacramentis in SpeciaH, ubi quoad singula hic enumerata, testimonia revelationis proferuntur, ut recte concludatur, sacramenta N. L. non esse pauciora quam septem. Et si quis ulterius consideret, fieri non posse ut vel unum sacramentum a Christo institutum maneat ignotum in Ecclesia, nullumque aHud praeter illa septem, in ea agnosci, aut agnitum unquam fuisse,

(^) Rationes explicativas huius facti, easque optimas, et quae intellectum rectum omnino quietent, vide apud Franzelin, de Sacr. in gen. Thes 19.

DE NUMERO ET ORDINE SACRAMENTORUM 209

perspiciet quoque ipsa nec esse nunc plura, nec posse esse in posterum (*).

Adhuc tamen prostat generalis demonstratio ex consensu christianorum in fide septem supramemoratorum N. L. sacramentorum. Dico autem ex consensu talibus circumstantiis adornato, ut e conspectu non modo theologico, verum etiam historico, invictum suppeditet de apostolica dogmatis origine argumentum. ♦

Certe, quando Protestantes modo duo, modo tria, modo unum, modo nulla esse sacramenta dicere inceperunt, a pluribus saltem saeculis Ecclesia cathoHca publice et diserte profitebatur tamquam fidei suae dogma, sacramenta illa septem apud nos notissima. Et longum esset, satisque ut puto superfluum, afferre documenta ab ineunte saeculo XII et deinceps, de quibus nemo dubitat, aut dubitavit, aut potest dubitare. Atqui id iam satis est ad certissimam conclusionem theologicam, propriis sciHcet theologiae principiis innixam. Quia cum in vi promissionum quae ad Ecclesiam factae sunt, impossibile sit ut a regio revelatae veritatis tramite traditio cathoHca unquam aberret, unanimis Ecclesiae consensus in quacumque temppris dififerentia, certificatus,

(^) Nota quod persuasum semper in Ecclesia Dei fuit, nullam ipsi Ecclesiae fuisse a Christo concessam potestatem ad instituendum sacramenta, sed solum. ut Tridentinum ait, Sess. 21, cap. 2, ad statuendum vel mutandum, salva illorum substantia, ea quae suscipientium utilitati, pro rerum, temporum, et locorum varietate magis expedire iudicaret. Quare de possibilitate maioris sacramentorum numeri in futuris aetatibus, ne quaestio quidem esse potest. Quod si recentes critici non verentur asserere, septenarinm de quo nunc agimus numerum non esse immobiliter fixum, id certe consequenter ad fundamentalem eorum haeresim, qua statuunt Christum historicum nequaquam lundasse Ecclesiam, nec instituisse novum ritum religionis; proinde sacramenta quae nunc sunt apud nos, paulatim accrevisse secundum evolutionem conscientiae christianae, unde repetunt originem. Et hoc quidem supposito, evidenter sequitur possibiJitas institutionis novorum sacramentorum, quin ullus ex natura rei terminus praefigatur, Sed iam rem habemus cum iis qui ipsam religionem divinitus revelatam et institutam negant. Et ideo, alius loci est confutatio ultra-haereticalis fundamenti, quo sublato, haereticalis quoque superstructio ipso facto corruit.

De Ecclestae Sacramentis. Tom. I. 14

2IO QUAEST. LXV.

demonstratus, exploratusque, signum est infalHbile genuinae originis dogmatis quod cum tali consensione abhinc retinetur.

At vero, novi et veteres a tempore exorti Protestantismi adversarii non ii sunt qui tali argumento mo^eantur. Omnibus enim id commune est, ut in traditione catholica aHquid humano maius, id est, supernam assistentiam praecaventem omnem deviationem a dogmate et sensu dogmatis semel a Deo per apostolos accepto, nequaquam agnoscant. Sicut igitur, ex hoc quod aliquid ostenditur per phira saecula in humana traditione firmatum, nondum certo concluditur ad rei traditae veritatem, propter antecedentis cuiusdam suppositionis aut corruptionis aut interpolationis possibilitatem : ita quoque in praesenti, vana eis conclusio est, si traditionis canalem a saeculo demum XII descendere incipias. Nullum quippe ahud argumentum admittunt praeter historicum, id est, quod ex communibus criteriis quibus profanae etiam historiae facta probari solent, perficitur. Propterea adeo celebrant historiam. In historia totum est. Quidquid praeter historicas demonstrationes est, etiam in rebus divinae traditionis, nullius valoris esse asseritur.

Id quidem nil minus quam apertam haeresim sonat. Sed hoc interim omittamus, id unum pro nunc postulantes ut unicum illud quod admittunt criterium historicum rite adhibeant. Atqui a positivis hominibus vix aliquid accipies praeter fundamenta in aere reposita, cum conclusionibus quae non fluunt e praemissis. Scribit auctor HbelH famosi: Solummodo a saeculo XII traditio occidentalis incipit esse fixa circa numerum sacramentorum ('). Gravis sane assertio, de qua historicam probationem expecto, et ne leviter quidem indicatam invenio. Sed, inquies, auctor sese impHcite refert ad id quod legere est in omnibus theologiae manuaHbus, nuHum sciHcet exstare documentum saeculo XII antiquius, in quo synthetica sit septem sacramentorum connumeratio. Optime quidem. Adhuc tamen difficile est videre quale sit criterium historicum legitimans conclusionem: ergo ante saeculum XII non erat fixa de numero sacramentorum traditio.

(^) Loisy, L'Evangile et TEglise, pag. 194 primae edit.

DE NUMERO ET ORDINE SACRAMENTORUM 211

Quod si solum intulisset : ergo non satis constat e conspectu historiae de traditione fixa ante epocham illam, ahqua forsitan species foret, et apparentia consequentiae. Nunc autem, cum positive concluditur ad incertitudinem traditionis, nimis evidenter superat conclusio praemissas. Quasi nimirum nexus esset necessarius inter absentiam documenti scripti cum explicita numeratione quae est in hodiernis catechismis, et indecisam fidem circa unum vel duo vel tria ex eis quae nunc sunt sacramenta, singillatim et distributive sumpta ; aut non essent ulla consideratione dignae, rationes facti exphcativae, iam dudum a theologis expositae et copioso documentorum apparatu apud eos confirmatae (^). Et pergit auctor dicens : Ecclesia primitiva non agnoscebat nisi duo priiicipalia sacramenta : baptismum cui annexa erat confirmatio, et eucharistiam. Numerus sacramentorum secundariorum erat indeterminatus . Iterum quaero historicam demonstrationem, et iterum nihil. Forte quia de illis duobus (imo .tribus) frequentiora, expressiora, et clariora sunt testimonia ? Forte quia de eisdem celebres sunt Patrum catecheses ad illuminandos, ad neophytos, ad infantes, quin de secundariis, quae vocat, sacramentis ulla adiuncta mentio inveniatur? Sed ahcuius ponderis foret negativum hoc argumentum, si eaedem causae de omnibus iiidifferenter exstitissent. Quod autem non fuerint, vel prima fronte apparet consideranti quod illa aHa sacramenta non erant initiatoria ad vitam christianam, non ab omnibus communiter suscipienda proponebantur in ipsa Ecclesiae ianua, non ferebant solemnem illam celebrationem cui solemnis quoque pro temporibus iUis in praecipuis anni festivitatibus praemittebatur praeparatio. Sicut patet de Poenitentia in qua post amissam baptismi gratiam unusquisque privatim agit apud sacerdotem, et de Extrema Unctione quae decumbentibus infirmis ministratur, et de Matrimonio cuius celebritas ordinem domesticum non transcendit, et de Ordine qui non ipsi populo, sed iis sohs qui populo sacra ministrare debent, destinatur. Quocumque igitur modo rem inspicias, inveniee historicos homines in historico argumento

(^) Vide Franzelin de Sacr. Thes. 19.

212 QUAEST. LXV.

plane deficientes, quia sine probatione historica factum assumunt indecisae traditionis, ut ex eo concludant sacramenta nostra non esse institutionis Christi, sed factum posterioris evolutionis.

At longe potiori iure cathoHci theoiogi ad historiam appellant. Conficiunt enim et ipsi historicum suum argumentum, oppositae quidem conclusionis, sed sohdioris fundamenti, mehorisque consequentiae. Et solidius, imo inconcussum fundamentum quod assumunt, est consensio omnium quotquot sunt, sectarum orientaHum cum Ecclesia cathoHca, circa ipsum de quo nunc agimus dogma. Si enim quaeras a Graecis, a Syris, a Chaldaeis, ab Armenis, ab Aegyptiis, ab Abyssinis, a Nestorianis etiam et Monophysitis usque nunc perstantibus, et a temporibus Ephesini Chalcedonensisque ConciHi, id est a saeculo V separatis, quot a maioribus suis acceperint sacramenta, omnes tibi dabunt responsionem conformem ei quae est in catechismis nostris. Imo, cum Protestantes saeculo XVIII, OrientaHum fidem in propriae haeresis confirmationem pertrahere tentaverunt, mira ab eis unanimitate reclamatum est, idque in solemnibus etiam documentis, quae relata et ex parte citata invenies apud FranzeHn de Sacr. Thes. 18. Atqui tantae consensionis tot dissidentium communionum aHqua ratio sufficiens esse debet, nec eam profecto invenies in supposita iHa quam dicis indecisione traditionis usque ad saeculum XII, sed solum in acceptione dogmatis ab uno communi fonte, a quo omnes pendere se profitentur, id est, ab apostoHs et viris apostoHcis. Et eo magis urget argumentum, quod aemulatio inter Orientales et Occidentales a primis omnino Ecclesiae exordiis suas iam egerat radices, sicut apparet inter aHa multa, ex quaestione de celebratione Paschae tempore Polycarpi apostolorum discipuH, ex qua postmodum ortum est schisma quatuordecimanorum. Quomodo ergo supposititia sacramenta a Latinis accepissent Graeci, aut a Graecis Latini ? Quomodo schismatici omnes a communione Romana sese aHi post aHos separantes, septem iUa unanimiter retinuissent, si non ab immemorabiH, et absque uUo reclamationis vestigio fuissent in Ecclesiae usu et possessione? Quomodo Photius, criticae facile princeps, et omnium iudicio in cognitione antiquitatis ecclesia-

DE NUMERO ET ORDINE SACRAMENTORUM 213

sticae prodigiose versatus, nullum alium divisionis praetextum contra Latinos invenisset, praeter illa, a Caerulario postmodum recantata, quae in encyclica ad patriarchas et episcopos Orientis leguntur, de azymis Eucharistiae, de unica immersione baptismi, de ministerio confirmationis solis episcopis reservato, de alleluia non cantato in quadragesima, de barba tonsa clericorum, aliisque eiusmodi? ('). Et de his quidem, hactenus satis.

§ 2.

lam veniamus ad pulcherrimam illam convenientiae rationem, quam exponit S. Thomas in praesenti. Neque enim mere arbitrarius est sacramentorum numerus, sed omnino in rerum natura fundatur. Cum enim sacramentum novae legis sit illud in quo, sub tegumenio reriim corporalium divina virtus secretius salutem operatur, statim consequitur, necesse esse ut sacramenta ipsa, prout sunt principia spirituahs vitae, proportionaliter respondeant iis quae requiruntur ad perfectionem vitae corporalis. In vita autem corporaH duphciter ahquis perficitur: primo quantum ad personam propriam, deinde vero per ordinem ad communitatem, quia homo naturahter animal sociale est. Hinc iam duplex haberi debet sacramentorum categoria : scihcet ad sanctificationem hominis individui formahter in quantum huiusmodi ; tum ad sanctificationem hominis prout est pars societatis. Rursus, ad perfectionem vitae corporahs in homine individuo quaedam requiruntur per se, et quaedam per accidens ; per accidens dico, hoc est ratione ahcuius supervenientis corruptionis quae est morbus vel infirmitas. Et simihter in sacramentis quae respiciunt hominem individuum, aha sunt per se requisita, aha autem per accidens tantum.

Sacramenta per se requisita, ad spirituahs vitae perfectionem sunt numero tria, semper insistendo in analogia vitae corporahs. Etenim, in corporah vita oportet primo ut homo nascatur ; secundo, ut crescat et ad debitam quantitatem mensuramve perveniat; tertio, ut pro conservatione vitae, sive per generationem

(^) Epistolam Photii vide apud Baronium, ann. 863, XXXIV.

214 QUAEST. LXV.

acceptae, sive ad augmentum perductae, extrinseci adiunctione alimenti nutriatur. Hinc primo, sacramentum nativitatis quod est Baptismus ; secundo, sacramentum augmenti quo perducitur Christianus ad virilem proportionem, fitque robustus miles Christi, scilicet Coiifirmatio ; tertio, sacramentum alimentationis quod est Eucharistia.

Sacramenta vero requisita per accidens, id est, supposito morbo peccati post baptismum, sunt omnino duo, iuxta corporahum simiHtudinem. Nam superveniente gravi infirmitate, oportet primo esse medicinam quae morbum auferat ; desideratur praeterea regimen hygienicum, quo pristina valetudo restituatur. Loco igitur medicinae ablativae morbi, habetur in spirituahbus sacramentum Poenitentiae ; et loco eius quod reddit pristinam valetudinem, habetur sacramentum Extremae Unctionis ; ipsa enim est quae abstergit peccati rehquias, et reddit hominem paratum ad ingressum gloriae.

Ultimo sunt sacramenta quibus perficitur homo ut membrum spiritualis societatis. Et ista iterum debuerunt esse duo secundum duo elementa quibus omnis societas constat. In omni enim societate invenitur multitudo populi gubernata, inveniuntur et gubernatores. Ergo oportuit dari sacramentum Ordinis per quod con* secrantur magistratus et duces societatis spirituaHs ; oportuit et dari sacramentum Matrimonii per quod convenienti multipHcationi ipsius fideHs popuH providetur (^).

§ 3.

Quod autem ordine naturae convenienter enumerentur sacramenta modo in thesi assignato, iam fere patet ex dictis, Et nota ordinem hunc esse consecratum, non solum usu theologorum, sed etiam doctrina ConciHorum, praesertim vero Florentini in decreto pro Armenis, necnon et Tridentini Sess. VII, can. 1.

Et re quidem vera, ordine naturae prius est aHquem esse

(^) Vide omnino S. Thomam, 1. 4, cont. Gent., c. 58, etCatechism. Conc. Trid., de Sacram. in gen., n. 19 et seq.

DE NUMERO ET ORDINE SACRAMENTORUM 2T5

in se perfectum, quam esse perfectorem aliorum. Unde priora sunt sacramenta quibus aliquis in seipso perficitur, quam duo sacramenta Ordinis et Matrimonii per quae constituuntur quidam aliorum perfectores. — Rursus, loquendo de iis sacramentis quibus perficitur homo individuus, priora ea sunt quae requiruntur per se, quam Poenitentia et Extrema Unctio quae requiruntur solum per accidens. Sicut autem Ordo praeponitur Matrimonio, quia magis participat de ratione spiritualis vitae ad quam ordinantur sacramenta : ita Poenitentia praeponitur Extremae Unctioni, quia ordine naturae prior est restitutio sanitatis, quam perfectae pristinae valetudinis. — Item in sacramentis quae requiruntur per se, primum locum obtinet Baptismiis qui est principium vitae ; ultimum Eucharistia per quam habetur coniunctio cum fine, Unde et Confirmatio7ii medius relinquitur locus, quamquam sub alio respectu posset praemitti Eucharistia Confirmationi, eo quod in vita corporali nutrimentum non solum subsequitur augmentum sicut conservans hominem in perfecta quantitate et virtute, sed etiam praecedit sicut causa.

THESIS XXI

(ArT. 2).

Non omnia sacramenta sunt inter se paria, sed caetera perfectione antecellit Eucharistia.

Praecedenter de ordine naturae dictum est ; nunc de ordine excellentiae de quo Tridentinum Sess. VII, can. 3 : « Si quis di- « xerit, haec septem sacramenta ita esse inter se paria, ut nulla « ratione aliud sit aHo dignius, anathema sit ». Hoc igitur modo, primo est Eucharistia, deinde Ordo, tertio Confirmatio, quarto Baptismus, quinto Matrimonium, sexto Extrema Unctio, ultimo Poenitentia, ut docet S. Thomas in praesenti. — Verumtamen sola Eucharistiae praeminentia expresse commemoratur a Conciliis, de qua sit sequens argumentum.

Sacramenta considerari possunt, vel in quantum significant sanctificationem nostram, vel in quantum eam causant, vel deni-

2l6 QUAEST. LXV.

que in quantum pertinent ad cultum Dei. Atqui sub triplici hoc respectu, absolute et simpliciter praeeminet Eucharistia. Ergo in via perfectionis, supra alia omnia sacramenta excelHt.

1. Eminet in ratione signi omnium causarum sanctificationis humanae, — Est enim primo, excellens signum rememorativum universaHs causae nostrae redemptionis quae est passio Christi, idque ratione duarum specierum panis et vini sub quibus, quantum est ex vi sacramenti, continentur corpus seorsum a sanguine sanguis seorsum a corpore, et hoc modo fidelium ocuHs in altari proponitur Agnus tamquam occisus. Quare Apostolus, 1 Cor. XI « Quotiescumque manducabitis panem hunc, et caHcem bibetis « mortem Domini annuntiabitis donec veniat ». — Est insuper ex cellens signum demonstrativum eius quod in nobis virtute eiusdem passionis efficitur, quia est signum spirituaHs nutritionis animae per unionem ad Christum, ac per hoc, signum coagmentationis totius corporis mystici cuius Christus est caput, « cuique nos tam- « quam membra, arctissima fidei, spei, et charitatis connexione « adstrictos esse voluit, ut idipsum diceremus omnes, nec essent « in nobis schismata » ('). Sicut enim cibus naturaHs virtutem suam per totum corpus diffiindens, nutrit unumquodque membrum non soHtarie sumptum, sed secundum proportionem quam habet ad aHa membra quorum cohaesionem mutuosque amores conservat et fovet : ita Eucharistia significando nutritionem animarum per incorporationem perfectam ad Christum, hoc ipso significat gratiam qua unaquaeque anima non solum in seipsa vivit, perinde ac si esset soHtaria in hoc mundo, sed coniungitur etiam ad ahas animas Christo incorporatas, eisdemque convenienti charitate adhaeret. Unde bene notavit Augustinus (^), materiam Eucharistiae iis speciebus cibi et potus constare, quae ex pluribus sive granis sive uvis in unum coalescentibus efformantur, Bene etiam theologi consueverunt dicere, rem sacramenti Eucharistiae esse corpus mysticum Christi, hoc est, gratiam coagmentantem unumquemque cum Christo et cum membris eius : « Cum

(') Conc. Trid., Sess. XIII, cap. 2. (2) August. Tract. in loan. 26, n. 17.

DE NUMERO ET ORDINE SACRAMENTORUM 217

« audis, sacramenti Eucharistiae rem tantum esse gratiam,

« unitatem Ecclesiae, aut corpus mysticum Christi, non diversa « intelligas, quoniam haec omnia nihil ahud sunt quam gratia « Dei in suis fidelibus » (^). — Est demum excellentissimum signum prognosticum futurae gloriae, utpote ipsummet beatitudinis obiectum continens, nobisque fruendum exhibens. Nam duo sunt quae nobis in patria videnda proponuntur : occultum divinitatis cuius visio nos beatos faciet, et mysterium humanitatis Christi per quem in gloriam filiorum Dei habemus accessum. Haec autem duo in sacramento nobis dantur, adhuc quidem in aenigmate, nondum facie ad faciem ; et ideo, ut dicitur in quadam collecta, temporalis illa perceptio sacramenti sempiternam prognosticat fruitionem, qua beatitudinem nostram iam non specie geremus, sed omnino rerum veritate capiemus.

2. Eminet etiam Eucharistia ut sanctificationis causa. — Nam ilhid quod in caeteris sacramentis titulus est gratiae consequendae, est aliquid derivatum a Christo, ut character, vel aUud eiusmodi. Hic autem, est Christus ipse pro nobis passus substantiaHter praesens, et per modum ahmenti homini communicanti appUcatus. Quare ratio ex qua habet Eucharistia ut sacramentaliter gratiam causet, multo est potior, sicut id quod est per essentiam, semper potius est eo quod est per participationem.

3. Denique excellit Eucharistia ut pertinens ad cultum Dei. — Et omnibus quidem sacramentis commune est quod ad Dei cultum exercite saltem pertineant, quatenus ipsomet exercitio

(^) Caietanus in 3*™ Part., q. 73, a. i. — Hinc apparet solutio difficultatis quam in praesenti articulo S. Thomas primo loco posuit. Quia enim bonum commune praestat bono individui, videretur dicendum, duo sacramenta Ordinis et Matrimonii quae directe respiciunt bonum commune, potiora esse sacramento Eucharistiae quod annumeratur inter ea quibus homo individuus perficitur. Sed hoc nihil est ; nam etsi hoc sacramentum primo et proxime faciat hominem in seipso perfectum per coniunctionem ad Christum qui est vita et lux animarum, ulterius tamen ordinatur quam maxime ad commune bonum omni ex parte consummandum, significando et faciendo communem unitatem et pacem.

2l8 QUAEST. LXV.

confectionis vel susceptionis eorum protestatur homo divinam excellentiam, suique subiectionem ad Deum tamquam ad indeficiens principium supernaturalis vitae ac beatitudinis, et ideo omnis assumptio sacramenti est actus exterior latriae, ut docet S. Thomas, 2-2, q. 89, in prooemio. Hoc, inquam, commune est omnibus sacramentis, quorum tria, Poenitentia scilicet, Extrema Unctio, et Matrimonium, nihil amplius sub hoc respectu habent.

Ultra hunc modum, quaedam sacramenta sunt magis perfecte pertinentia ad divinum cultum : illa nimirum quae imprimunt characterem, quia character se habet ad animam ut consecratio ad res consecratas ; consecrationem autem nunc dico, qua homo in perpetuum mancipatur servitio Dei, eiusque cultui addicitur secundum ritum sacerdotii Christi.

Sed excellentia horum sacramentorum est eminentiori modo in Eucharistia, quatenus in eius confectione exhibetur Deo ipsissimus supremus et principalis cultus in quo alii omnes consummantur. Etenim, ut S. Thomas dicit 2-2, q. 85, a. 2 : « Hoc « videmus in omni repubhca observari, quod Summum Recto- « rem aHquo signo singulari honorant, quod cuicumque alteri « deferretur, esset crimen laesae Maiestatis ». Ita ergo proportionaUter necesse est ut sit in societate rehgiosa singularis quidam et supremus cultus soH Deo reservatus, quem omnes vocant sacrificium ; porro sacrificii novae legis victima est Christus in Eucharistia oblatus ac mystice immolatus.

DE NUMERO ET ORDINE SACRAMENTORUM 219

THESIS XXII

(Art. 3).

Non omnia sacramenta sunt aequalis necessitatis ; sed sunt necessaria, vel personis singularibus, vel Ecclesiae in communi; vel ad esse simpliciter, vel ad bene esse tantum; vel absolute, vel ex quadam hypothesi. Omne tamen sacramentum quod in ratione medii ad salutem requiritur, non est necessarium nisi disiunctive, in re scilicet, vel in voto.

§ 1-

« Dicendum quod necessarium respectu finis, de quo nunc <.< loquimur, dicitur aliquid dupliciter : uno modo, sine quo non « potest haberi tinis, sicut cibus est necessarius vitae humanae, « et hoc est simpHciter necessarium ad finem. Alio modo dici- « tur esse necessarium id sine quo non habetur finis ita conve- « nienter, sicut equus necessarius est ad iter; hoc autem non « est simpHciter necessarium ad finem. Primo igitur modo neces- « sitatis, sunt tria sacramenta necessaria : duo quidem personae « singulari, Baptismus quidem simpliciter et absolute, Poenitentia « autem, supposito peccato mortaH post baptismum. Sacramen- « tum autem Ordinis est necessarium Ecclesiae, quia zibi non est <^ gubernator, popjilus corruet, ut dicitur Prov. XI- 14. Sed se- « cundo modo sunt necessaria aHa sacramenta, nam Confirmatio « quodammodo perficit baptismum, Extrema Unctio poenitentiam; « Matrimonium vero Ecclesiae multitudinem per propagationem « conservat » (').

§ 2.

Quoad secundam assertionem notandum est, posse aHquid esse ad salutem necessarium simpHci necessitate praecepti, aHquid

(^) S. Thom., in praesenti.

220 QUAEST. LXV.

vero, etiam necessitate medii. Necessarium simplici necessitate praecepti, ad hoc solum requiritur ut non ponatur per legis violationem obex transgressionis salutem impediens ; caeterum si per quamcumque causam, puta ratione ignorantiae aut impotentiae homo a lege excusetur, omissio praecepti non obstabit quominus obtineatur salus. At vero illud quod est necessarium etiam necessitate medii, requiritur ad salutem in ratione viae perducentis ad iustificationis finem ; et ideo, cum sit impossibile consequi terminum, non pertransita via quae sola ad eum ducit, omissio medii necessarii, quantumcumque inculpabilis supponatur, reddit impossibilem finis obtentionem.

Quibus praemissis, dico quod praescindendo nunc ab institutione sacramentorum, medium ex natura rei requisitum ad iustificationem et supernaturalem salutem consequendam, est motus perfectae charitatis quo quis constituitur in ultima dispositione ad statum amicitiae cum Deo. Et nota quod actui perfectae charitatis praesupponi debet motus spei et fidei thelogicae : fidei, inquam, quae sit explicita saltem circa articulum fundamentalem de quo Apostolus, ad Heb. XI -6. Non enim potest homo amicabiliter super omnia Deum diligere, nisi explicite sciat et credat Deum habere supernaturalem communicationem ad homines, speretque se ad divinae beatitudinis participationem posse pervenire.

Nunc autem praeter media illa ex opere operantis, exsistunt de facto sacramenta iustificantia ex opere operato ; in quibus planior salutis via hominibus noscitur praeparata, tum quia non solis adultis patet, verum etiam infantibus ; tum quia in ipsis adultis non exigit praevium charitatis perfectae actum, sed solam carentiam affectus ad peccatum. At forte huiusmodi faciHorem viam Christus arbitrio uniuscuiusque rehquisse dicendus est. Absit. Non enim voluit ut essent duae viae a se invicem perfecte independentes, una ex opere operantis, altera ad libitum ex opere operato ; sed viam sacramentorum omnibus fecit necessariam, iuxta illud loan. III-5: « Amen, amen dico tibi, nisi « quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest in- « troire in regnum Dei ».

DE NUMERO ET ORDINE SACRAMENTORUM 221

Verumtamen non ideo abstulit omnino sufficientiam aliorum mediorum quae sunt ex opere operantis, imo solum addidit eis habitudinem ad positiva media a se instituta, ita ut votum sacramenti quod nunc post Christi praeceptum in actu perfectae charitatis necessario est implicitum, satis sit ad iustificationis efifectum obtinendum. Et hac ratione quaedam sacramenta dicuntur media necessaria in re vel in voto : media quidem necessaria, ut in propriis tractatibus de Baptismo et de Poenitentia demonstrabitur ; in re vel in voto, sicut constat ex omnibus Scripturae testimoniis suo loco expendendis, quibus charitati perfectae lege invafiabili attribuitur iustificatio, etiam extra sacramentum (^). Quia vero votum non deobligat a sacramento re suscipiendo, imo potius importat voluntatem et propositum ipsius susceptionis pro tempore debito, quisquis ante baptismum per actum perfectae charitatis iustificatus est, adhuc oHigatur ad recipiendum baptisma, et simih modo post baptismum obligatur ad subiiciendum clavibus Ecclesiae in sacramento Poenitentiae ipsa mortaHa peccata quae sibi per contritionem perfectam iam fuerunt remissa.

Ex his omnibus quae in speciaHbus tractatibus reHnquuntur ulterius expHcanda et demonstranda, inteHiges quid distet inter iustificationem sacramentalem ex opere operato, et iustificationem extrasacramentalem ex opere operantis ; itemque quaenam fuerint utriusque conditiones pro variis temporibus. — In iustificatione sacramentaH communicatur nobis meritum Capitis Christi per media positivae institutionis independenter ab uHo nostro merito personaH, quia dispositiones non requiruntur nisi ad fictionem removendam. In iustificatione autem extrasacramentaH datur gratia ex personaH hominis dispositione, quae tamen ultimo innititur in meritis Christi, a quibus derivat omne id unde ad gratiam quocumque modo nosmetipsos praeparamus. — Denique ex parte iustificandorum conditiones ad utramque iustificationem semper fuerunt eaedem omni tempore. Sed ex parte sacramentorum at-

(^) Cf. propositiones 70 et 71 a S. Pio V in Baio damnatas, Enchirid. n. 950-951.

222 QUAEST. LXV.

tenditur triplex differentia, quia ante Christum sacramenta fuerunt merae conditiones, post Christum sunt verae causae ; ante Christum in sacramentis dabatur minor gratia, post Christum abundantior ; ante Christum sacramenta non erant pro adultis necessitate medii necessaria, post Christum necessaria sunt omnibus in peccato exsistentibus sacramenta saltem mortuorum, ita ut perfecta charitas non operetur ad destructionem peccati, nisi prout includit votum sacramenti.

DE SACRAMENTIS IN SPECIALI

ET PRIMO

DE BAPTISMO ET CONFIRMATIONE

I

DE BAPTISMO

QUAEST. LXVI-LXXI.

« Eduxit Domlnus filios Israel de terra Aegypti per tur- « mas suas... Cumque persequerentur Aegyptii vestigia praece- « dentium, repererunt eos in castris super mare ; omnis equi- « tatus et currus Pharaonis, et universus exercitus erat in « Phihahiroth contra Beelsephon. Cumque appropinquasset Pha- « rao, levantes fiHi Israel oculos, viderunt Aegyptios post se et « timuerunt valde, clamaveruntque ad Dominum... Dixitque « Dominus ad Moysen : Quid clamas ad me ? Loquere filiis « Israel ut proficiscantur. Tu autem eleva virgam tuam, et « extende manum tuam super mare, et divide illud, ut gradian- « tur fihi Israel in medio mari per siccum... ToUensque se an- « gelus Dei qui praecedebat castra Israel, abiit post eos, et cum « eo pariter columna nubis, priora dimittens, post tergum. Stetit « inter castra Aegyptiorum et castra Israel ; et erat nubes tene- « brosa, et illuminans noctem, ita ut ad se invicem toto noctis « tempore accedere non valerent. Cumque extendisset Moyses « manum super mare, abstuHt illud Dominus, fiante vento vehe- « menti et urente tota nocte, et vertit in siccum, divisaque est « aqua. Et ingressi sunt filii Israel per medium sicci maris ; erat « enim aqua quasi murus a dextra eorum et laeva. Persequen- « tesque Aegyptii ingressi sunt post eos, et omnis equitatus « Pharaonis, currus eius et equites, per medium maris. lamque « advenerat vigilia matutina, et ecce respiciens Dominus super vk castra Aegyptiorum per columnam ignis et nubis, interfecit « exercitum eorum. Et subvertit rotas curruum, ferebanturque

De Ecclesiae Sacramentis. Tom. I. 15

226 PROOEMIUM

« in profundum... Et ait Dominus ad Moysen : Extende manum

« tuam super mare, ut revertantur aquae ad Aegyptios super

« currus et equites eorum. Cumque extendisset Moyses manum

« contra mare, reversum est primo diluculo ad priorem locum,

« fugientibusque Aegyptiis occurrerunt aquae, et involvit eos

« Dominus in mediis fluctibus. Reversaeque sunt aquae, et ope-

« ruerunt currus et equites cuncti exercitus Pharaonis qui se-

« quentes ingressi fuerant mare ; nec unus quidem superfuit ex

« eis. Filii autem Israel perrexerunt per medium sicci maris..., et

« viderunt Aegyptios mortuos super littus maris... Tulit autem

« Moyses Israel de Mari Rubro, et egressi sunt in desertum

« Sur » (^). — Porro haec omnia contigerunt in figura nostri,

in quos, ut Apostokis ait (^), fines saeculorum devenerunt.

Pulchre Augustinus, Serm. 364, n. 1 : « Sensum nostrum

« fratres charissimi, in Scripturis sanctis considerandis atque tra-

« ctandis regere debet earumdem Scripturarum manifestissima

« auctoritas, ut ex eis quae aperte dicta sunt ad nutriendos nos,

« ea quae obscurius dicta sunt ad exercendos nos, fideliter dis-

« serantur ». Tum adducit auctoritatem Pauli dicentis, patres no-

stros omnes sud nube fuisse, et mare transiisse, et in Moyse esse j ... . . . .

baptizatos, ut splendidis hisce adumbrationibus mystena Novi

Testamenti convenienter illustrarentur. Denique concludit, nemini

fidehum esse dubitandum quin transitus ilHus populi per Mare

Rubrum figura fuerit Baptismi nostri, quatenus per baptismum

liberamur a diabolo et angehs eins qui nos tamquam Pharao et

Aegyptii luto carnis obnoxios velut laterum operibus atterebant,

atque duce vero Moyse Domino nostro lesu Christo, e captivi-

tate educimur cantantes ei qui gloriose magnificatus est, equum

et ascensorem deiiciendo in mare. Et exaltationes saeculares et

catervas innumerabilium peccatorum quae in nobis diabolo mili-

tabant, delevit in baptismo, Ternos stratores diabolus curribus

imposuerat, qui nos timore doloris, timore humihationis, timore

mortis, persequendo terrebant. Haec omnia submersa sunt in

(') Exod. Xll-sr, XIV-9 et seq. XV-22. (^) Cor. X-ii.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 227

Rubro mari, quia illi consepulti sumus per baptismum in mortem, qui pro nobis flagellatus, exhonoratus, et occisus est. Ita rubro pelago omnes hostes operuit, qui cruenta morte qua nostra peccata consumerentur, baptismum consecravit. Non tamen post mare illud Rubrum continuo patria datur, nec tamquam iam hostes desint, secure triumphatur. Restat enim post baptismum transitus per eremum usque ad terram promissionis, terram viventium ubi nobis est portio Dominus in superna lerusalem ; ad quam donec perveniamus, tota ista vita eremus est, et tota tentatio (^).

Et nunc igitur de magno illo sacramento quo spiritualem Israelem educit Dominus de Aegypto, atque in novum hominem regenerat qui secundum Deum creatus est in iustitia et sanctitate veritatis, dicendum nobis est. In quo quidem, quinque cum Angelico consideranda occurrent : Primo de ipso baptismi sacramento, (Quaest. 66). Secundo de ministro, (Quaest. 67). Tertio de recipientibus hoc sacramentum, (Quaest. 68). Quarto de effectu huius sacramenti, (Quaest. 69). Ultimo de iis quae fuerunt et sunt ad baptismum praeparatoria, (Quaest. 70-71).

QUAEST. LXVI. DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO.

De exsistentia baptismi in ratione sacramenti non est specialiter disputandum ; tanta enim evidentia in traditione christiana continetur, ut superflua sit omnis demonstratio. Praeterea, nusquam circa hanc veritatem peculiari modo erratum est, sed est solum error, vel respuens ex integro totam revelationem christianam, vel inficians naturam et virtutem sacramentorum novae legis in genere ; utroque autem modo controversia ad praesentem considerationem non pertinet, ut constat (^). Quare solum

(^) August., 1. c. '^ 1o^' ^f^ ?A 3 ■"■^.

C*) Certe habemus opinionem modernTstarum, qui baptismi institutionem referunt, non ad Christum realem et historicum, sed ad Christum qviem dicunt fidei. Excludunt enim ea quae de baptismo haben-

228 QUAEST. LXVI.

disputat S. Thomas in primis articulis de definitione baptismi, de tempore institutionis eius, denique de materia eius et forma, ut sequitur.

THESIS XXIII

(Art. 5).

Primum locum in sacramentis tenet sanctum baptisma, quod est exterior corporis ablutio sub praescripta forma verborum. Fuit quidem institutum a Christo ante passionem, sed obligare non incepit nisi post resurrectionem in promulgatione Novae Legis. Eius materia aqua est naturalis, forma vero: « Ego te baptizo in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti ».

Prior assertio est fere obvia, et facile probatur contra eos qui dixerunt, ipsam aquam esse baptismi sacramentum. Nam sacramentum est signum rei sacrae ; atqui illud quod in baptismo rem sacram significat, non est aqua in seipsa, sed in usu, scilicet aquae ablutio, eaque debitis verbis informata. Recte igitur Magister dixit quod baptismi sacramentum est abluiio corporis exterior, facta sub praescripta forma verborum.

tur, loan. III-5, 22, etc, eo quod quartum evangelium non refert facta historica. sedideas tertii saeculi sub allegoriis fictorumeventuum. Excludunt pariter locum Matthaei, XXVIII-19, tum quia verba sunt Christi a mortuis redivivi qui est saltem quoad nos extra omnem ordinem concretae realitatis, tum quia tam categorica trium personarum Trinitatis enumeratio prodit interpolationem posterius factam sub influxu usus christiani. Unde institutionem baptismi a christiana communitate ortum habuisse volunt, per quamdam imitationem consuetudinum iudaicarum; a Christo autem, hoc solum sensu, quod in communitate ipsa remanserat et semper fervebat spiritus Christi. Sed qui haec dicunt, aperte iam respuunt omnem revelationem, et ideo manifestum est quod eorum refutatio non est huius loci.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 229

Porro haec definitio respicit in baptismo id quod est sacramentum tantum, et in actu transeunte perficitur. Nunc autem frequenter evenit, praesertim apud Augustinum, ut nomine sacramenti baptismatis veniat aliquid quod in homine permanet, eique inhaeret indelebiliter. Et hoc est res et sacramentum, scilicet baptismalis character, rationem habens consecrationis ad cultum SS. Trinitatis secundum ritum christianae religionis, et potentiae passivae qua homo efficitur potens recipere ea quae christiani cultus sunt. Ad rem S. Thomas in praesenti : « Res « et sacramentum est character baptismaHs qui est res signifi- « cata per exteriorem ablutionem, et est signum sacramentale « interioris iustificationis quae est res tantum huius sacramenti, « scilicet significata, et non significans ». Quae omnia in superioribus iam praeoccupata fiierunt, et infra ubi de effectibus baptismi, ultimo complebuntur. Unde statim sequitur consideratio de institutione.

§ 2.

In primis pro certo habendum est, baptismum non fuisse obHgatorium nisi a die promulgationis legis evangeHcae, Act. II, 1-41, post ascensionem Christi in coelum, cum ad vim obHgatoriam legis semper sit necessaria promulgatio. Communissima nihilominus theologorum sententia est, hoc sacramentum fuisse ante passionem non modo institutum, sed etiam ministratum a Christo et discipuHs eius, et de ipso vero N. L. baptismate inteUigendum esse quod legitur loan. II 1-22 : Post haec venit lesus et discipuli eius in terram ludaeam, et illic demorabatur cum eis, et baptizabat. Et infra : Ut ergo cognovit lesus quia audierunt Pharisaei quod lesus plures discipulos facit et baptizat quam loannes, etc. Et ratio principaHs est quia in hoc eodem evangeHi loco refertur quod cum esset loannes baptizans in Ennon iuxta SaHm, et venissent ad ipsum quidam conquerentes quasi de usurpato a Christo munere baptizandi, respondit praecursor missus a Deo ut testimonium perhiberet de lumine, confirmando id quod praecedenter (loan. I, 26-33) testificatus fuerat dicens :

230 QUAEST. LXVI.

Ego baptizo in aqua.,. Mediiis autem vestrum stetit quem vos nescitis.., Hic est qui baptizat in Spiritu Sancto : scilicet, non ut ego in aqua simplici, sed in aqua quae Spiritus Sancti instrumentum est ad interiorem animae emundationem. — Accedit quod penitus esset incredibile, baptismum tunc collatum a Christo fuisse eiusdem ordinis, eiusdemque veluti gradus cum baptismo loannis, et non potius ipsummet baptismum vere efficacem iustificationis de quo paulo ante, loan. III -5, dictum fuerat ad Nicodemum : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei. — Accedit quoque quod nequaquam dubitandum est quin apostoli ipsi baptismum acceperint, ut late exponit Augustinus, epist. 265, tametsi de solo posteriore apostolo Paulo id scriptum legatur. Nec aliunde credibile est eos se mutuo baptizasse in coenaculo quando exspectabant adventum Spiritus Sancti, aut fuisse baptizatos a Christo in apparitionibus post resurrectionem. Multo ergo melius cum Augustino dices eos baptizatos ante passionem, cum venit lesus et discipuH eius in terram ludaeam, et illic demorabatur cum eis et baptizabat.

Dices forte quod sacramenta V. L. ideo praecise non causabant gratiam, quia nondum erat sokitum pretium redemptionis. At negandum id quidem est. Nam vera et propria ratio non fuit quia sacramenta vetera praecesserunt passionem, sed quia praecesserunt Christum ipsum, a cuius humanitate, utpote instrumento divinitati coniuncto in unitate suppositi, descendere debuit omnis virtus efficiens in aHis gratiae instrumentis.

Dices iterum quod sacramenta nostra ex passione Christi speciahter habent efficaciam, ut supra dictum est, thes. 8. Ergo ante passionem esse non potuerunt. — Sed distinguendum aritecedens : Ex passione Christi ut causa meritoria gratiae quae per sacramenta dispensatur, conc. Ex passione Christi ut cau.sa efficiente ipsorum sacramentorum vel virtutis operativae eonnn, 7ieg. Nunc autem nihil obstat quominus causa meritoria, si de merito capitis agitur, sit respectu causatorum, tempore posterior, ut expHcatum esc supra, (Q. 62, Proleg. § l.). Accedit etiam quod a primo instanti incarnationis, meritum passionis iam exsi-

i

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 23 1

stebat in sui principio ac radice, id est in voluntate Christi immobiliter determinata ad patiendum pro nobis, et in charitate illa qua ingrediens mujidum dicit : « Kostiam et oblationem no- « luisti, corpus autem aptasti mihi... Tunc dixi : ecce venio... « In qiia voluntate sanctificati sumus omnes, per oblationem « corporis lesu Christi semel ». Et profecto, hic vel maxime applicandum est notum adagium : Voluntas pro facto reputatur.

Nihil ergo impedire potuit quin baptismus institutus fuerit et ministratus ante consummatam passionem crucis. Et eaedem rationes valent pro Eucharistia, cuius institutio et prima celebratio fuit certo quidem certius, pridie quam pateretur.

Caeterum, ipsam formalem sacramenti institutionem Scriptura disertis verbis non commemorat, sed solum ea quae ad institutionem vel concomitanter vel consecutive se habuerunt. — Primum horum est, quando in baptismate Christi monstratum est quoddam sensibile exemplar baptismi nostri quoad materiam, formam, et effectus : quoad materiam in aquis lordanis, quoad formam in praesentia trium personarum sub specie visibili, quoad effectus in caeli apertione de qua Matth. III, 16-17. Secundum est, quando in colloquio cum Nicodemo huius sacramenti necessitas fuit declarata, loan. II 1-5. Tertium quando usus fuit inchoatus, ubi supra, loan. III-22. Quartum, quando fuit intimatum praeceptum baptizandi omnes Gentes, Matth. XXVIII- 19. Quintum denique, quando Act, II, 37-41 facta est huius praecepti promulgatio : « His auditis, compuncti sunt corde, et dixerunt ad « Petrum et ad reHquos apostolos : Quid faciemus, viri fratres ? « Petrus vero ad illos : Poenitentiam, inquit, agite, et baptize- « tur unusquisque vestrum in nomine lesu Christi, etc. ».

Verum, etsi Scriptura de baptismi novae legis institutione ipsis verbis non loquatur, dat tamen intelligere id quod tenet S. Thomas (^), sacramentum hoc tunc fuisse institutum a Chri-

(') Notanda sunt verba Angelici, art. 2 in corp. « Sacramenta, in- « quit, ex sui institutione habent quod conferant gratiam. Unde, tunc vi- « detur aliquod sacramentum institui. quando accipit virtutem producendi « suum effectum. Hanc autem virtutem accepit baptismus, quando Chri- € stus est baptizatus. Unde tunc vere baptismus institutus fuit. quan

232 QUAEST. LXVI.

sto, quando ipse pro nobis in lordane baptizatus est, prout communiter tradunt Patres Graeci, et sentire videtur Ecclesia in officio Epiphaniae (^). Et pulchre quidem in ipso usu umbratilis purificationis dedicatus est verus baptismus, quemadmodum etiam in ultima coena a celebratione veteris paschatis initium sumpsit institutio paschatis novi et aeterni testamenti, ut hic quoque dicere nobis liceat : Vetustatem novitas, umbram fugat veritas, noctem lux eliminat. Insuper, cum a Christo derivet omnis virtus sanctificativa sacramentorum, nulla esse potuit aptior circumstantia in qua reciperent aquae designationem ad emundandas animas, quam cum Christus, personaliter in aquam descendere dignatus est, quasi unus de numero peccatorum quos baptizabat loannes baptismo poenitentiae ; quippe, ut Damascenus dicit, humiJiationes et passiones eius nobis fuerunt salutares.

De ipsa autem baptismi materia vix dicere opus est, cum de ea exstent notissima Scripturae testimonia : loan. II1-5, Eph. V-26, Act. X-47, etc. Sed maximam eius convenientiam pluribus prosequitur S. Thomas, art. 3 huius quaestionis, ubi docet aquam esse ex institutione divina propriam materiam baptismi, idque convenientissime. — Primo quidem quantum ad ipsam rationem baptismi qui est regeneratio ad spiritualem vitam, nam aqua maxime competit generationi et augmentationi rerum viventium ; unde in principio mundi ex aqua primitus animalia producta sunt, ut narratur Genes. I, 20-21. — Secuyido quantum ad effectus baptismi, quia aqua « sua humiditate lavat, ex « quo conveniens est ad significandam et causandam ablutionem

« tum ad ipsum sacramentum ». Quo nihil expressius dici potest in confirmationem sententiae superius traditae de virtute instr.umentali sacram^ntorum, prout adaequatum sui principium habet in institutione Christi iegislatoris N. T.

(^) Hinc, apud Graecos, mos conferendi solemnem baptismum in die Epiphaniae, qui propterea ab eis dies luminum dicebatur. Cf. Gregor. Nazianz. , Orat. 39, in sancta lumina.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 233

« peccatorum; sua frigiditate etiam temperat superfluitatem ca- « loris, et ex hoc competit ad mitigandam concupiscentiam fo- « mitis; sua diaphaneitate est luminis susceptiva, unde competit « baptismo in quantum est fidei sacramentum ». — Tertio quantum ad repraesentationem mysteriorum Christi quae commemorat Apostolus, Rom. VI-4, (Xic&ns: Consepulti enim sumus cum illo per baptismum i?i mortem, ut quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus. Nam, ut Chrysostomus ait, Homil. 25 in loan., n. 2: « Quid ergo opus est aqua? Hoc iam dicam, ut occultum my- « sterium vobis aperiam. Divina celebrantur in hoc symbola: « sepultura, mortificatio, resurrectio, vita. In aqua enim tam- « quam in sepulcro caput immergentibus nobis, vetus homo « sepelitur ac demergitur totus ; deinde nobis emergentibus, « novus exsurgit ». — Quarto demum conveniebat haec materia ratione suae communitatis et abundantiae; cum enim possit ubique de facili haberi, competit baptismo qui est sacramentum maximae necessitatis.

Caeterum nihil refert ad validitatem sacramenti qualiter adhibeatur aqua, an per infusionem, an per immersionem, an per aspersionem, modo vera habeatur ablutio. In quo quidem una tantum difficultas occurrit. Videretur enim, per solam immersionem dari posse repraesentationem mortis, sepulturae, et resurrectionis Christi, quam Scriptura ubi supra, baptismo attribuit. Sed sapienter respondet Angelicus quod etsi in immersione mysterium illud expressius repraesentetur, tamen « in aHis « modis baptizandi repraesentatur aliquo modo..., nam quocum- « que modo fiat ablutio, corpus hominis vel ahqua pars eius « aquae supponitur, sicut corpus Christi sub terra fuit posi- « tum » (^).

§ 4.

Restat dicendum de forma. « Forma autem est : Ego te « baptizo in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti » (^). Et

(^) S. Thom., hic, art. 7, ad 2»^°».

(*) Florentin., Decret. pro Armenis, Enchirid. n. 591.

234 QUAEST. LXVI.

sufficienter probatur ex Matth. XXVIII- 19; unde solum remanere potest quaestio, an omnia et singula verba sint de necessitate sacramenti.

Circa quod imprimis dicendum est, esse de essentia formae verbum exprimens actum baptizandi. Constat ex decretali Alexandri III, cap. Si qiiis de baptismo (^), et ex propositione 27, inter damnatas ab Alexandro VIII (^). — Et ratio a priori est quia, cum applicatio aquae propter multa fieri possit, oportet ut determinetur in verbis formae, ad quid fiat. Sed cum dicitur: in nomine Patris, etc, adhuc manet indeterminatum, quia omnia in tali nomine facere debemus, ut habetur Coloss. III- 17. Et ideo, si non exprimatur actus abluendi, vel per modum nostrum, ego te baptizo, vel per modum Graecorum, baptizatur servus Dei, non perficitur sacramentum.

Pari modo tenendum est, ad essentiam formae pertinere expressam et distinctam trium Personarum invocationem, tum quia sic fuit mandatum a Christo, Matth. XXVIII-19, tum quia vel diserte traditur vcl certe supponitur in antiquissimis Traditionis monumentis. « Quaerendum non esse, ait Stephanus Papa « in decreto contra rebaptizantes (3), quis sit ille qui baptiza- « verit, eo quod qui baptizatus fuerit gratiam consequi potuerit, « invocata Trinitate noniinum Patris et Filii et Spiritus Sa^icti». Item Concihum Areiatense I, can. 8 : « De Afris... placuit, ut « si aliquis de haeresi venerit, interrogent eum symbolum, et « si perviderint eum in Patre et Filio et Spiritu Sancto esse « baptizatum, manus ei tantum imponatur ut accipiat Spiritum « Sanctum. Quod si interrogatus non responderit hanc Trini- « tatem, baptizetur » (4). — Et ratio convenientiae est quia cum baptismus sit sacramentum initiatorium ad cultum christia-

(^) « Si quis puerum ter in aqua immerserit in nomine Patris et « Filii et Spiritus Sancti. et non dixerit: Ego baptizo te m nomine etc, « non est puer baptizatus ».

(^) « Valuit aliquando baptismus sub hac forma collatus: In nomine « Patris, etc, praetermissis iilis : Ego te baptizo ». Enchirid., n. 1184.

(3) Enchirid. n. 14.

i^) Ibid. n. 16.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 235

num et ianua supernaturalis vitae, omnino oportuit ipsum institui sub forma distincte exprimente praecipuum fidei christianae mysterium, scilicet id quod in Deo est excedens naturalem rationis cognitionem, et iioc est mysterium Trinitatis .Personarum in essentiae unitate.

Plures tamen theologi, inter quos Caietanus (^), adhuc censent valere baptisma collatum sub implicita invocatione trium Personarum, puta in nomirie Christi, in quo, ut Ambrosius ait, et Pater a quo unctus est, et ipse qui unctus est Filius, et Spiritus Sanctus quo unctus est, designatur. Muniunt autem se sequentibus rationibus.

Prima est, quia legitur Act. VIII-12: « Cum vero credi- « dissent Phihppo evangeHzanti de regno Dei, in nomine lesu « Christi baptizabantur viri ac mulieres ». Et infra, vers. 16: « Nondum enim in quemquam illorum venerat (Spiritus San- « ctus), sed baptizati tantum erant in nomine Domini lesu ». Et iterum infra, X-18: « Et iussit eos (Petrus) baptizari in « nomine Domini lesu Chrisii ». — Verum auctoritates istae intentum adversariorum non probant. Gratis enim et sine fundamento supponitur, sermonem esse de forma sacramenti ; nam baptizari in nomine lesu Christi, idem est ac baptizari baptismo instituto a Christo, scilicet baptismo christiano prout distincto a loannis baptismate. Quam expHcationem, praeler aUa plura, naturahter suggerit factum a S. Luca relatum, Act. XIX, 1-5: « Factum est... ut Paulus veniret Ephesum, et inveniret quos- « dam discipulos, dixitque ad eos : Si Spiritum Sanctum acce- « pistis credentes? At illi dixerunt ad eum : Sed neque si Spi- « ritus Sanctus est, audivimus. Ille vero ait : In quo ergo « baptizati estis? Qui dixerunt : In loannis baptismate. Dixit « autem Paulus: loannis baptizavit baptismo poenitentiae po- « pukuii, dicens: in eum qui venturus esset post ipsum, ut cre- « derent, hoc est in lesum. His auditis, baptizati sunt in no « mine Domini lesu ». Quo quidem loquendi modo, in quo*"

(') Caietan., in 3^^» Part., art. q. 66, a. 6.

236 QUAEST. LXVI.

de Spiritu Sancto nihil, evidens est designari christianum baptisma, non autem formam sub qua perfici debet sacramentum.

Altera ratio est auctoritas Ambrosii, 1. 1. de Spir. Sanct. c. 3 : « Nunc consideremus, inquit, utrum quemadmodum in « Christi nomine plenum esse legimus baptismatis sacramentum, « ita etiam, Sancto tantum Spiritu nuncupato, nihil desit ad « mysterii plenitudinem. Rationem sequamur, quia qui unum « dixerit, Trinitatem signavit ». — Sed hic quoque responderi debet Ambrosium non tractare de forma sacramentaH, sed de professione fidei quae in baptismo a catechumenis exigebatur. Docet enim sufficere ad sacramenti fructum, ut quis profiteatur se credere in Christum, quia per eiusmodi professionem satis testatur se credere in Trinitatem, et sufficienter implet praeceptum ApostoH : ore autem confessio fit ad salutem. — Huius expositionis genuinitatem multis ostendunt editores Benedictini (^).

Tertium adversariorum argumentum sumitur ex responsione Nicolai Papae ad Bulgaros: « A quodam ludaeo, nescitis « utrum christiano an pagano, multos in patria vestra baptizatos « asseritis, et quid de iis sit agendum consuHtis. Hi profecto, si « in nomine Sanctae Trinitatis, vel tantum in Christi nomine, « sicut in Actibus Apostolorum legimus, baptizati sunt (unum « quippe idemque est, ut Sanctus exponit Ambrosius), constat

(^) «Estius, Nicolai, Natalis Alexander, et Harduinus... dicunt, « Ambrosium hoc loco de illa tantum fidei professione explicandum, « quam qui baptizabantur, edere solebant. Namque interrogati, ut alibi « vidimus, credis in Patrem? respondebant, credo. Et sic de duabus « aliis personis. Hoc igitur intendit sanctus Praesul, baptizandos, etsi « de una sola Trinitatis persona rog^ati essent respondissentque, bapti- « smum tamen legitimum fuisse, dummodo rectam de tota Trinitate « fidem animo retinerent... Sed, quod argumentum multo validius exi- « stimandum est, Ambrosius ipse sexcentis locis trium Personarum pro- « lationem ad verum baptismum necessario requiri asseverat. Ipsum « consule, 1. 8 in Lucam, n. 67, 1. de Mysteriis, c. 4, n. 20..., et in hac « ipsa lucubratione, baptismum cum a catholicis tum ab ipsis haereticis « nunquam non sub expressa trium Personarum prolatione a ministro «conferri, haud semel significat ». Nota editionis Benedictinae, apud Migne, Patr. Lat., Tom. 16, pag. 713-714.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 237

« eos non esse denuo baptizandos ». — Respondeo iterum, decisionem hanc non respicere sacramenti formam, cum de ritu exteriori nuUa quaestio moveretur. Sed dubium erat utrum homo ille baptismum tradidisset per modum cuiusdam sortilegii vel specialis superstitionis (quemadmodum de huiusmodi ignoto hebraeo suspicari licebat), an vere in nomine Christi vel Trinitatis quod utique unum idemque est quantum ad intentionem conficiendi sacramentum. Ut autem de sufficientia intentionis iudicium prudens formari posset, subiungit Pontifex: Sed primum, utrum christianus an pagamis ipse ludaeus extiterit, vel si postmodum factus fuerit christianus, investigandum est. Quae omnia, ut patet, ad sciendum an ritus exterior fuisset observatus non conferebant; nam forma sub qua collatus fuerat baptismus non erat quid occultum, sed publicum, et testium depositionibus in primis elucidandum.

Ultima ratio apud Caietanum est quia « manifeste con- « stat quod nec Pater significat divinum Patrem, sed patrem « absolute, nec Filius significat divinum Filium, sed fiHum ab- « solute. Unde, nisi ad implicitum significatum recurratur, forma « ipsa instituta a Christo non significat ex vi nominum divinas « personas. Propter quod potest hinc sumi confirmatio propositi, « assumendo quod iuxta Salvatoris institutionem forma baptismi « significat personas divinas implicite, et in confuso, et in po- « tentia... Ergo non minus salvatur integra baptismi forma, si per « unum quam per multa nomina significentur implicite divinae « personae..., ut accidit in proposito, in hoc nomine Christus». Sed huiusmodi ratio est manifeste et radicaliter falsa. Nomina enim Patris et Filii sunt propriissima nomina primae et secundae personae in divinis (^), quae ambae in esse personae constituuntur per ipsas relationes paternitatis et filiationis ; quod quidem nulli alii, vel in coelo vel in terra convenire potest. Unde ipsemet Caietanus, seipso forsitan doctior, scripserat in l^'" Part., Q. 33, a. 2: « Ly pater dupHciter sumi potest. Primo, ut est nomen analogum « ad omnem quomodoHbet patrem... AHo modo ut est primum et

(') Cf. de Deo uno et trino, Tom. 2, Thes. 20.

238 QU AEST. LXVI.

« caput huius analogiae, et sic significat constitutivum distincti- « vumque personale primae personae Trinitatis divinae..., ex ele- « vatione relationis paternitatis ad subsistentiam et personalita- « tem. Et propterea, \y paie? sic sumptum, ex propria sua ratione « significat illius personalitatem. Propter quod, absque additione « tradidit Dominus baptizandum esse in nomine Patris, etc. ». Et similiter nomen Spiritus Sancti, tametsi non ex vi solius nominis, at certe ex accommodatione Scripturae, significat explicite et actu, personam quae ex Patre Filioque procedit ("). — Constat igitur quod verba, m nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, exprimunt adaequate et determinate mysterium Dei unius et trini, cuius cultui per baptismum consecramur. Verba autem in nomine Christi, vel in nomiyie Trinitatis, aut alia eiusmodi, non sunt ullatenus aequipollentia. Nam nomen Trinitatis generaliter tantum exprimit personas, non determinando quaenam illae sint. Nomen vero Christi non est nomen divinae personae secundum quod in divina natura subsistit ; praeterea alias duas personas ad summum connotat initiatis, sed eas profecto sensibiliter non enuntiat, prout requiritur in forma sacramenti. Ad rem S Thomas, art, 6 in corpore : « Christus instituit sacramentum baptismi dari cum in- « vocatione Trinitatis, et ideo, quidquid desit ad plenam invoca- « tionem Trinitatis, tollit integritatem baptismi. Nec obstat quod « in nomine unius personae intelligitur aHa, sicut in nomine « Patris intelligitur FiHus, aut quod ille qui nominat unam solam « Personam potest habere rectam fidem de tribus, quia sicut ad « sacramentum requiritur materia sensibilis, ita et forma sensi- « bilis; unde non sufficit intellectus vel fides Trinitatis ad per- « fectionem sacramenti, nisi sensibilibus verbis Trinitas exprima- « tur. Unde et in baptismo Christi, ubi fuit origo sanctificationis « nostri baptismi, afi"uit Trinitas in sensibilibus signis, scihcet « Pater in voce (^), Filius in humana natura, Spiritus Sanctus « in columba » (3).

(^) Cf. de Deo uno et trino, Tom. 2, Thes. 25,

(^) « Ecce vox de caelis, dicens: Hic est Filius meus dilectus. in

« quo mihi complacui ». Matth. III, 17.

(3) « Descendit Spiritus Sanctus corporali specie, sicut columba

« in ipsum >. Luc. III, 2r.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 239

Nota. — Baptismum iterari non posse ostendit S. Thomas, art. 9. in quo quidem, praeter rationem desumptam ex impressione characteris (^), duas alias considerationes afiTert. — Prima est, quia baptismus rationem habet spiritualis cuiusdam generationis. Unde Augustinus, super illud loan. III : Nunqiiid potest homo in ventrem matris suae iterato introire et renasci f ait : « Sic tu inteUige nativitatem spiritus, quomodo intellexit Nico- « demus nativitatem carnis ; quomodo enim uterus non potest « repeti, sic nec baptismus ». — Altera desumitur ex doctrina Apostoli, Heb. VI, 46: « Impossibile est eos qui semel sunt « illuminati... et prolapsi sunt, rursus renovari ad poenitentiam, « rursus crucifigentes sibimetipsis Filium Dei, et ostentui ha- « bentes ». Quia enim baptismus repraesentat mortem, sepulturam, et resurrectionem Christi, ut cui baptizatus sacramentaliter configuratur, profecto ad baptismi repetiti veram significationem, necesse esset Christum rursus crucifigi. Sicut igitur Christus semel mortuus est et resurrexit, ita semel tantum in sacramentali repraesentatione homo ei commoritur, consepelitur, et conresurgit: quod est, hominem semel tantum posse baptizari.

De caeremoniis quoque in baptismi administratione usitatis agit Angelicus in sequenti articulo. Porro omnia sophismata a novatoribus in hac parte congesta tribus efficacissimis rationibus excludit, ostendens ritus quosdam recte adhiberi ab Ecclesia, ad solemnitatem sacramenti : « Primo quidem, inquit, ad excitandam « devotionem fidelium, et reverentiam ad sacramentum. Si enim « simpHciter fieret ablutio in aqua absque solemnitate, de facih « ab aliquibus aestimaretur quasi quaedam communis ablutio. — « Secundo, ad fideHum instructionem. SimpHces enim qui Htteris « non erudiuntur, oportet erudire per aliqua sensibiHa signa, puta « per picturas et aHqua huiusmodi ; et per hunc modum, per ea « quae in sacramentis aguntur, vel instruuntur vel soHicitantur « ad quaerendum de his quae per huiusmodi sensibiHa signa « significantur. Et ideo, quia praeter principalem sacramenti

(^) Vide supra, de charactere sacramentorum.

240 QUAEST. LXVI.

« effectum oportet quaedam alia scire circa baptismum, conve- « niens fuit ut etiam quibusdam exterioribus signis repraesenta- « rentur. — Tertto, quia per orationes et benedictiones et alia « huiusmodi, cohibetur vis daemonis ab impedimento sacramen- « talis effectus ».

Superest nunc dicendum de distinctione baptismatum, et de comparatione eorum inter se.

THESIS XXIV

(Art. 11-12).

Convenienter enumerantur tria baptismata, fluminis, flaminis et sanguinis; quorum primum iustificat ex opere operato, alterum ex opere operantis, tertium per modum operis operati. Praeeminentiam autem habet baptismus sanguinis super alia duo, non equidem quantum ad rationem sacramentalem, quae soli baptismo aquae propria est, sed quantum ad effectum qui dicitur res sacramenti.

Baptismus fluminis, ipsum est Baptismi sacramentum de quo principaliter praesens procedit disputatio.

Baptismus flaminis, qui etiam dicitur poeniteniiae vel desiderii, nihil aliud est quam actus charitatis vel contritionis perfectae includens votum sacramenti, prout supra fuit declaratum, Thes. 22, dum scilicet « alicuius cor per Spiritum Sanctum mo- « vetur ad credendum, et diligendum Deum, et poenitendum de « peccatis » ('). In quo iterum animadvertes, actum perfectae charitatis praesupponere ex natura rei fidem et spem theologalem, adeoque notitiam divinae revelationis. Et ratio est quia charitas, non utcumque est amor Dei super omnia, sed est essentiaHter amor amicitiae ; amicitia autem fertur in aliquem prout

(^) S. Thomas, hic, art. 11. — Et infra, Quaest. 68, a. 2, assignat « desiderium baptismx quod procedit ex jide per dilectionem operante, per « quam Deus interius hominem sanctificat, cuius potentia sacramentis « visibilibus non alligatur ». Non ergo existimandum est baptismum flaminis esse qualecumque desiderium sacramenti.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 24I

habentem cum amante intimam quandam sui ipsius communicationem. Et quia haec communicatio Dei ad homines secundum quod nobis suam beatitudinem in visione intuitiva communicat, non potest esse ahter quam per divinam revelationem nota, ideo baptismus flaminis non datur nisi praeconcepta fide, et praehabita exphcita notitia principaHs saltem articuH revelati quem signat Apostolus ubi ait : « Credere enim oportet accedentem « ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit ».

Baptismus demum sanguinis est martyrium, quod nunc accipitur quo quaHbet tolerantia sive perpessione mortis propter causam Christi (^). Porro causa Christi, vel est causa concernens ipsam Christi personam, sicut cum Innocentes fuerunt ab Herode

(^) Hic diligenter observandum est, martyrium in praesenti non sumi eodem modo quo sumitur in tractalu de Vera Religione, quando ad demonstrandam credibilitatem fidei et religionis christianae afferuntur martyria in argumentum. In hoc enim tractatu, totius disciplinae theologicae praeambulo, ubi nondum supponitur cognita causa veritatis, martyrium accipitur mere philosophice : scilicet in quantum est heroicae fortitudinis actus, qui saltem ut in pluribus non potest poni absque specialissimo adiutorio Dei, supra humanum confortantis humanas mentes. Quo quidem sub respectu martyrium constituit quoddam miraculum ordinis moralis, in confirmationem illius religionis pro qua multi ex omni conditione, sexu, aetate, etc, talem mortem heroicam obierunt, Tunc igitur non consideratur nisi martyrium adultorum, et quidem in his circumstantiis in quibus conspicua apparet hbera vitae iactura. Tunc non debet praerequiri ut martyrii conditio, quod quis pertineat ad veram Christi Ecclesiam, utpote quae nondum nota supponitur, sed est potius inquisitionis obiectum. Tunc demum nihil ahud attenditur praeter id quod facit ad heroicitatem, et quidem a nobis naturaliter discernibilem, ut postea hceat concludere, vere fuisse revelatam et institutam a Deo reiigionem cui tale ac tantum ordinis moralis miraculum suffragatur. Sed nunc accipitur martyrium mere theologice^ prout est quoddam medium iustificaiionis , tam pro infantibus quam pro adultis : puta, quaedam realis imitatio passionis Christi, cui ex divina revelatione annexum est speciale privilegium. Quare martyrium prout nunc de martyrio loquimur, formali ratione differt a praecedenti ; imo nequidem materialiter cum eo coincidit, hoc sensu quod multa sunt verissimi nominis martyria theologice loquendo, quae tamen in consideratione phiiosophica, ut supra, nequaquam aitenduntur.

De Ecclesiae Sacrameyiiis. Tom. I. 16

242 QUAEST, LXVI.

occisi, ad hoc ut Christus ipse in communi caede attingeretur ; vel est causa con<:ernens Chrisii religionem et fidem, de qua, 1 Petr. IV, 15-16: « nemo vestrum patiatur ut homicida..., si « autem ut christianus, non erubescat, glorificet autem Deum in « isto nomine » ; vel denique est causa concernens virtutem quam specialiter iubet christiana lex, sicut cum in defensionem castitatis loannes Baptista decollatus est, et loannes Nepomucenus a Wenceslao rege trucidatus quia sigillum sacramentale violare noluit.

Hinc duo ad martyrium requiruntur. Unum ex parte persecutoris, ut ex quocumque motivo Christum, eiusve causam seu rehgionem saeviendo persequatur (*). Alterum ex parte martyris,

(^) Dixi, ex quocumque motivo. Non enim necesse est ut formali odio Christi vel religionis eius persecutor moveatur. Certe, quando Nero movit primam persecutionem in imperio Romano. finem habuit divertendi alio opinionem publicam, quae de incendio Romae eum accusabat, ut refert Tacitus 1. 15 Annal. n. 44. Et plerumque rationibus politicis ducti sunt alii imperatores. Nihilominus, persequebantur christianos qua christianos, et ideo finis operis semper erat exterminium religionis christianae. Sic etiam in laponia incepit persecutio sub Taicosama, ex hoc quod quidam mercatores lusitani venerant, iactantes potentiam sui regis, ut qui in omnes Indias extendisset dominium suum. Interrogati autem qua ratione id obtinuerat, responderant ipsum solitum esse praemittere missionarios qui praedicando pararent militibus viam. Quo audito iratus imperator decrevit ut defenderet se, et edictum tulit prohibens ne quis Christo nomen daret, aut legem eius vel profiteretur vel praedicaret. Non ergo quaereiidum est qui sint fines et motiva persecutorum. Satis est si titulus persecutionis sit christianitas eius qui persecutionem patitur, puta quod sacerdos, quod religiosus, quod assertor, defensor, observator legis christianae.

Sed nota id omnino requiri. Non enim sufficit ut quis in iis circumstantiis ponatur, in quibus posset vitare mortem, violando legem Christi : si nempe causa intentatae mortis non sit haec ipsa legis Christi observatio. Ut puta, si sacerdos falso accusatus de homicidio, et valens sese liberare violando sigillum confessionis, ad mortem damnaretur. Tunc enim sententia mortis non caderet in christianum qua taiem, sed solum in existimatum homicidam, fatali errore convictum in iudicio.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 243

scilicet tolerantia mortis (^), et si de adulto agatur, mortis voluntarie acceptatae in gratiam causae praedictae. In quo quidem perfecta esse noscitur paritas cum sacramentis. Dictum est enim supra, requiri ad sacramenti validitatem ut removeatur a suscipiente contrarietas voluntatis ; removetur autem in infantibus eo ipso quod rationis usum non habent, in adultis vero, nonnisi per positivam intentionem, saltem habitualem, recipiendi sacramentum. Et simiUter ad validitatem martyrii, secundum quod martyrium est realis quaedam passionis Christi imitatio conferens gratiam quasi ex opere operato, necessaria est voluntatis contrariae exclusio, quae aho modo habetur in infantibus, et alio modo in adultis.

Nunc autem, sicut non requiritur ut persecutor formaH odio Christi moveatur (quidquid enim sit de fine operantis, satis est si finis operis involvat oppressionem christianae religionis et legum eius, ut dictum est supra) : ita etiam minime opus est ut mors a martyre acceptetur ex motivo charitatis perfectae, sed sufiicit quodcumque motivum ad religionem pertinens, puta spes praemii caelestis, vel timor gehennae (^). Nec obstat dictum Domini nostri, loan. XV- 13: « Maiorem hac dilectionem nemo ha- « bet, ut animam suam ponat quis pro anjicis suis ». Sensus enim est, nullum esse actum quo meHus ostendi possit perfectio charitatis, non autem, de ratione omnis martyrii esse ut pendeat a charitate actuaH vel habituaH tamquam a suo necessario principio. Dixi tamen requiri motivum ad reHgionem pertinens.

(^) Tolerantiam dico; in quo excluditur violenta resistentia contra persecutorem, etiam licita et iusta, qualis illa est quae in bello a militibus opponitur. Non defuerunt tamen qui dicerent, martyrum numero accenseri eos qui in bello sacro pro causa Christi occumbunt, si aliunde mortis acceptatio non desit, eo quod tales, etsi resistant, non resistunt ad defendendum se, aut certe, nonnisi in quantum defensio sui confert ad defensionem causae sacrae quam tuentur. Verum haec sententia nequaquam videtur admittenda, quia undecumque sit resistentia, deficit realis imitatio passionis Christi, quae est titulus privilegiorum martyrii. Ait enim Propheta: Sicut ovis ad occisionem duceiur, et quasi agnus coram tondente se obmutescet. et non aperiet os suum,

(^) Cf. Ambros., Serm. 21 in Psalm. CXVIII, n. 8-9.

244 QUAEST. LXVl,

Qui enim in acceptatione mortis moveretur solo motivo honoris mundani, vel alio simili, non acceptaret mortem pro Christo, fcrmaliter in quantum est pro causa Christi, et ideo validum martyrium non faceret.

Et de notione trium baptismatum hactenus. Nunc de eorum exsistentia, efficacia, et mutua habitudine, ut in thesi positum est.

Convenienter enumerantur tria baptismata, si duo sunt quae supplent vicem baptismi aquae quantum ad effectum iustificationis seu remissionis peccatorum. Illa enim quae alterius vicem supplent cum proportione ad eumdem effectum, quodammodo ad illius genus reducuntur, et convenienter etiam sub uno communi nomine quasi generico recensentur.

Atqui primo, charitas vel contritio perfecta, necessario includens votum saltem implicitum sacramenti (^), infalHbili lege hominem iustificat. — Constat imprimis auctoritatibus Scripturae, Prov. VIII-17, loan. XIV, 21-23, Luc. X, 27-28, ahisque similibus quae infra in tractatu de Poenitentia exponenda rehnquuntur. — Constat etiam auctoritate Patrum : « Invenio, inquit « Augustinus, 1. 4 de bapt. c. 22, non tantum passionem pro « nomine Christi, id quod ex baptismo deerat posse supplere, « sed etiam Jidem conversionemque cordis, si forte ad celebran- « dum mysterium baptismi in angustiis temporum succurri non « potest ». Et Ambrosius in oratione funebri Valentiniani Imperatoris qui catechumenus obierat : « Sed audio vos dolere quod « non acceperit sacramenta baptismatis. Dicite mihi quid ahud « in nobis est, nisi voluntas, nisi petitio ? Atqui etiam dudum « hoc voti habuit, ut et antequam in Italiam venisset initiaretur, « et proxime baptizari se a me velle significavit, et ideo prae « caeteris causis me accersendum putavit. Non habet ergo gra- « tiam quam desideravit, non habet quam poposcit ? Certe, quia

(/) Implicitum dico in voluntate servandi omnia mandata.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 245

« poposcit, accepit Solve igitur, Pater sancte, muniis servo

« tuo..., munus gratiae tuae, quam ille nunquam negavit, qui « ante diem mortis, templorum (paganorum) privilegia dene- « gavit, his urgentibus quos revereri posset. Adstabat virorum « caterva gentilium, supplicabat senatus ; non metuebat homi- « nibus displicere ut tibi soli placeret in Christo. Qui habuit « spiritum tuum, quomodo non accepit gratiam tuam ? Aut si « quia solemniter non sunt celebrata mysteria, hoc movet, ergo « nec martyres, si catechumeni fuerint, coronentur; non enim « coronantur, si non initiantur. Quod si suo abluuntur sanguine^ « ^/ hunc sua pietas abluit et votuntas >>. — Denique damnatae sunt in Baio a S. Pio V sequentes propositiones : « CharitaS « perfecta et sincera quae est ex corde puro, et conscientia bona, « et fide non ficta, tam in catechumenis quam in poenitentibus « potest esse sine remissione peccatorum. Charitas illa quae est « plenitudo legis, non est semper coniuncta cum remissione pec « catorum. Catechumenus iuste, recte, et sancte vivit, et man- « data Dei observat, ac legem implet per charitatem ante ob- « tentam remissionem peccatorum, quae in baptismi lavacro « demum percipitur » ('). Concludendum itaque est, actum perfectae charitatis habere vim baptismi aquae quantum ad effectum remissionis culpae, idque semper et in quibushbet adiunctis, lege infallibiH. Quare cum Doctores dicunt baptismum flaminis tunc supplere vicem sacramenti, cum ad celebrandum mysterium baptismi in angustiis temporum succurri non potest (^), sensus non est quod actum perfectae contritionis iustificatio tunc solum sequitur, quando deest qui baptizet ; sed sensus est quod manet obligatio recipiendi sacramentum tempore debito : cui obHgationi si homo satisfacere negHgat, mortaHter peccat, et in statum damnationis reincidit, unde exierat prius.

(^) Enchirid., n. 911-9/3.

r) August. 1. 4 de bapt., c. 22. — Sensum autem expositum clare confirmant verba quae proxime sequuntur apud Augustinum : « Tunc «impletur invisibiliter, cum ministerium baptismi, non contemptus reli- <kgionis sed articuius necessitatis excludit».

246 QUAEST. LXVI,

Simili modo martyrium pro Christo perpessum, etiam ante susceptum sacramentum, tam infantibus quam adultis valet ad plenam animae sanctificationem ; adeoque est loco baptismi fluminis si forte contingat ut is qui occiditur, nondum fuerit iustificatus per lavacrum regenerationis in re vel in voto, ut supraContinetur autem hoc privilegium in generaH promissione Christi, Matth. X-39 : « Qui perdiderit animam suam propter mc) « inveniet eam », utique in salute aeterna. Et re quidem vera, ille qui pro causa Christi occiditur, perdit vitam propter Christum. Oportet igitur ut in hac ipsa amissione recipiat habitualem gratiam per quam formaliter peccata remittuntur, et paratur ingressus gloriae in vita sempiterna. — Constat etiam, imo principaliter, ex universali et constanti totius Ecclesiae persuasione et praxi. Qua in re specialis ratio habenda est antiquissimi cultus SS. Innocentium, in quibus propria martyrii vis evidentius conspicitur. Sane vero lex praescribens ut colantur infantes ab Herode occisi, est quaedam canonizatio aequipollens ; atqui in canonizatione sanctorum Ecclesia non errat. Nec obiici potest, infantes illos per circumcisionem iam fuisse antea iustificatos ; nam in primis, de omnibus et singuHs id non est certum, cum circumcisio nonnisi octavo a nativitate die posset adhiberi ; deinde vero, etiamsi hoc daretur, adhuc non procederet difficultas, quia Ecclesia infantes iHos coHt ut Christi martyres, id est, ut sanctos sanctitate non undecumque obtenta, sed determinate ob mortem pro Christi causa toleratam. Caeterum nihil asseverantius a Patribus traditur, quam insigne martyrii privilegium : « Numquid, ait Cyprianus, epist. ad lubaian., n. 21, potest vis « baptismi esse maior aut potior quam confessio, quam passio, « ut quis coram hominibus Christum confiteatur, et sanguine suo « baptizetur? » Et CyriHus Hierosolymitanus, Catech. 3, n. 10: « Si quis baptisma non recipiat, salutem non habet, soHs mar- « tyribus exceptis, qui etiam sine aqua regnum recipiunt. Qui « enim orbem per crucem redemit Salvator, latus transfixus san- « guinem et aquam emisit, ut aHi quidem pacis tempore per « aquam, aHi vero persecutionum temporibus propriis sangui- « nibus baptizarentur ». Et Augustinus, 1. 13 de civ. Dei, c. 7:

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 247

« Quicumque, etiam non percepto regenerationis lavacro, pro « Christi confessione moriuntur, tantum eis valet ad dimittenda « peccata, quantum si abluerentur sacro fonte baptismatis. Qui « enim dixit : Sz quis non renatus fuerit ex aqua et Spiritu « Sancto, non intrabit in regnum caelorum, alia sententia istos « fecit exceptos, ubi non minus generaliter dixit: Qui perdiderit « animam suam propter me, inveniet eam » .

Pulcherrimam tandem rationem pro utroque baptismo flaminis et sanguiriis tradit S. Thomas, considerans efficaciam baptismi aquae esse ex duobus : ex passione Christi, ut causa meritoria, et ex Spiritu Sancto ut causa efficiente principali. Porro etsi sacramenti virtus dependeat et a valore passionis Christi et a virtute Spiritus Sancti, non tamen e converso efficacia passionis et virtus Spiritus Sancti dependent a sacramento. Hinc, absque sacramento in re, potest Spiritus Sanctus movere cor alicuius ad poenitendum ea poenitentia quae est ex natura sua proxima ad iustificationem dispositio; unde praeter baptismum fluminis, datur baptismus flaminis sive poenitentiae. Et similiter passio Christi quae in sacramento per quamdam figuralem repraesentationem homini adhibetur, potest ex singulari privilegio eidem appHcari ratione reaHs imitationis ipsiusmet passionis, et sic, praeter baptismum fluminis, tertius additur sanguinis baptismus.

§ 2.

Nunc autem, baptismum aquae iustificare cx opere operato ut Dei instrumentum, de fide est certum et iam sufficienter demonstratum, cum baptismus iste sit verum novae legis sacramentum. Baptismum vero flaminis iustificare ex opere operantis, id est, quatenus actui perfectae charitatis inest ratio ultimae dispositionis ad iustificationem, potest supponi in praesenti ut sufficienter notum, et reservatur ex professo declarandum ubi de virtute et sacramento Poenitentiae.

Remanet itaque quaestio de modo quo iustificat baptismus sanguinis. Dico autem quod iustificat per modum operis operati,

248 QUAEST. LXVI.

sive sacramenti : videlicet, non proprie ex opere operato tamquam causa efficiens instrumentalis, sed quasi ex opere operato, ut quaedam realis passionis Christi imitatio cui infallibiliter annectitur iustificatio, sub sola conditione absentiae obicis ad gratiam. Quia vero in peccatore adulto obex ad gratiam est habituaHs inhaesio voluntatis ad peccatum, quae non tolHtur nisi per interiorem poenitentiam, tenendum est requiri ad fructum martyrii easdem omnino dispositiones quae in sacramentis mortuorum requiruntur ad iustificationem obtinendam, et potissimum quidem, attritionem excludentem omnem peccandi voluntatem : quamquam omnino credendum sit, attenta Dei liberalitate et providentia, nunquam defuturam esse dispositionem huiusmodi, in eo in quo omnes vaHdi martyrii conditiones verificantur (^). Denique observare oportet quod cum dicitur inesse martyrio vis iustificandi quasi ex opere operato, non ideo ratio meriti ex opere operantis ab eo excluditur, absit. Sensus igitur est, martyrii privilegium in hoc esse, ut sacramenti instar augeat gratiam habenti iHam, et conferat non habenti iHam, idque independenter a personali merito martyris quod aliunde in omnibus salvum integrumque manet. Cum autem ad meritum de condigno essentiaHter exigatur status gratiae, si forte peccator ad martyrium accederet, nuHo praemisso actu perfectae contritionis, tunc martyrium in eo non esset aeternae vitae meritorium nisi ab eo

(^) Revera, quando martyri datur optio inter mortem et apostasiam, ipse eligendo mortem ex motivo religionis, ostendit se plus detestari peccatum, quam quodlibet damnum temporale, et ideo ex natura rei est quod habeat saltem attritionem necessariam. Itaque difficultas non est nisi de eo, qui cum sola habiiuali acceptatione mortis pro Christo, in statu peccati hic et nunc existens, trucidaretur in odium religionis. Et sic dico, pie esse credendum quod divina providentia non permittet verum esse martyrium, quin simul adsint dispositiones requisitae ad fructum. Se(i haec est qauestio facti. Nunc autem quaestio iuris est in tuto: nullum scilicet esse possibile iustificationis medium pro iis qui actualiter peccaverunt, absque contritionis motu, qui, ut Tridentinum ait. Sess. 14, cap. i et 4, fuit quovis tempore universis hominibus qui se mortali aliquo peccato inquinassent , ad gratiam et iustitiam assequendam necessarius.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 249

instanti in quo, vi martyrii ipsius, tamquam ex opere operato iustificatio conferretur; et hoc instans tunc videtur adesse, quando in naturalibus causis mors est iam determinata, seclusoque miraculo, vitari amplius non potest.

Quibus praemissis, dico : Martyrium infantes iustificat. Ergo martyrio virtus inest iustificandi quasi ex opere operato. Antecedens constat ex dictis in prima parte. Consequentia vero patet, quia infantes sunt incapaces cuiuslibet meriti, sive de condigno sive de congruo. Nec dicas, consequentiam valere pro infantibus, non autem pro adultis. Etenim absonum est, martyrium fore minoris virtutis in iis qui ratione utuntur, quam in iis qui rationis usum nondum habent, praesertim cum realis imitatio passionis Christi, quae est titulus privilegiorum martyrii, multo magis in martyrio adultorum quam in martyrio infantium conspicua sit, Quare, sicut sacramentum indifTerenter valet ad iustificationem ex opere operato, tam adultis quam infantibus, ita et martyrium. Nunc autem, sicut ad opus operatum sacramenti requiritur in adulto intentio recipiendi sacramentum, ita ad opus operatum (ut sic dicam) martyrii, requiritur in eodem voluntas tolerandi mortem pro Christo. Insuper, pro sacramenti fructu opus est in adulto dispositlonibus removentibus obicem gratiae; et simili modo pro fructu martyrii, tametsi in martyrio dicendum videatur, dispositiones istas semper comitari conditiones vaHditatis. Hoc igitur pacto, pari gradu incedunt martyrium et sacramentum, excepta solum ratione influxus, quae in sacramentis est causae instrumentalis, in martyrio autem, simplicis conditionis.

AUud quoque argumentum esse potest quia distinguuntur, iuxta doctrinam in Ecclesia universaliter receptam, tria baptismata. Ergo martyrium iustificat per modum operis operati. Consequentia patet, nam ahas vis iustificandi non inesset martyrio nisi ut inckidenti actum perfectae charitatis, qui solus est ex opere operantis ultima ad iustificationem dispositio. Quapropter non recte divideretur baptismus flaminis contra baptismum sanguinis ; nam ratio constituens martyrium in esse baptismi seu medii ad iustificationem, adhuc esset charitas, non sanguinis

250 QUAEST. LXVI.

effusio : cum tamen evidens sit tria baptismata distingui per illud unde in unoquoque pendet iustificationis effectus, quod est, vel aqua, vel flamen charitatis, vel sanguis pro Christi causa effusus (^). Certissime ergo tenendum est, martyrium conferre gratiam instar sacramenti.

Confirmatur demum auctoritate theologorum, post S. Thomam in IV, D. 4, q. 3, a. 3, q. 3, ad 1"°": « Baptismus san- « guinis, ait, non habet hoc, (Hberare ab omni culpa praece- « dente et poena), tantum ex opere operante : neque quantum « ad poenam qua aliquis martyrium explet, quam contingit non « esse suflicientem ad satisfaciendum pro peccato, neque quan- « tum ad devotionem iustae voluntatis... Sed hoc habet ex imi- « tatione passionis Christi; unde de martyribus dicitur Apoc. VII: « Laverunt stolas suas in sanguine Agni. Et ideo pueri, quamvis « liberum arbitrium non habeant, si occidantur pro Christo, in « suo sanguine baptizati salvantur » (^).

Obiicitur primo : Ex dictis sequeretur quod quandoque aliquis, puta infans, posset salvari absque baptismo aquae tam in re quam in voto. Sed hoc est contra dictum Christi, loan. III-5 : « Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non po- « test introire in regiium Dei ».

Respondeo quod martyrium est ahquid extraordinarium, ex prava persecutoris voluntate dependens, quod non invenitur in mediis a Deo praeordinatis pro consecutione vitae aeternae. Recte ergo ab eo praescinditur in ea lege in qua praestituitur norma perveniendi ad regnum coelorum. Cum hoc tamen bene stat singulare privilegium in favorem eorum qui pro causa Christi, temporahs vitae iacturam patiuntur.

Obiicitur secundo : Baptismus sanguinis non prodest ad salutem sine charitate, iuxta illud Apostoti 1 Cor. XII 1-3 : « Et

(^) Nec dicendum quod baptismus sanguinis adhuc afferret plenam remissionem poenae purgatoni, quam non semper, imo vix unquam affert simplex flaminis baptismus. Siquidem eiusmodi differentia non distingueret unum ab altero in ratione medii ad iusiificatiofiem, ad quam accessorie tantum se habet remissio poenae temporalis.

(^) Cf ea quae habet idem S. Thomas, infra, q. 87, a. i, ad 2"°^.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 25 1

« si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem autem « non habuero, nihil mihi prodest ». Ergo non iustificat per modum operis operati, sed solum ex opere operantis.

Respondeo : Dist. antec. Non prodest ad salutem sine charitate saltem habituali, quae sit vel principium vel fructus martyrii, conc. antec. Ouae necessario sit principium martyrii aut efficiens aut formale, neg. antec. Et nego consequentiam. Simili enim modo recte diceretur : Et si recepero baptismatis sacramentum, charitatem autem non habuero, nihil mihi prodest. Cuius ratio est quia sine habitu gratiae sanctificantis, et consequenter charitatis, tam impossibile est ahquem salvari, quam impossibile est contradictoria esse simul. Et ideo nihil potest prodesse nisi sit, vel a charitate habita, vel ad charitatem consequendam ; sed immerito inde concluderes requiri necessario charitatem in ratione principii, ut evidenter constat. Quare, etiamsi diceret apostolus posse dari martyrium (ut supra in praenotandis fuit declaratum) absque salutis effectu, adhuc nihil sequeretur contra martyrii efficaciam per modum operis operati ; solum enim sequeretur, posse impediri effectum per obicis exsistentiam. Sed neque concedendum est, hunc esse sensum apostoli. Nam Paulus vel loquitur hyperboHce, hoc modo : si per impossibile subiero martyrium, charitatem autem non habuero, nihil sum ; vel certe non considerat nisi materialem actum tradendi se flammis, qui potest non esse verum martyrium, sicut si quis, non ex motivo ad rehgionem pertinente, sed ex superbia, amore mundanae gloriae, aHove motivo simih, cruciatus contemneret.

Obiicitur tertio ; Augustinus, epist. 173, n.6, et alibi pluries (^), docet martyrium sine charitate, utique antecedente, nec verum esse martyrium, nec valere ad salutem. Ergo, idem ac prius.

Respondeo : Dist, antec. Et per charitatem intelhgit actum vel habitum virtutis theologicae, neg. antec. Et per charitatem intelhgit coramunionem cum Ecclesia cathoHca, qua quis a schismaticis separatur, et servat unitatem, conc, antec. Unde negatur

(^) L. 3 de bapt. cont. Donat., c. i6.

252 QUAEST. LXVI.

iterum consequentia. Scilicet, charitas apud Augustinum saepe sumitur pro eo quod directe opponitur peccato schismatis ; peccato, inquam, quo quis renuit siibesse summo pontifici, et membris Ecclesiae ei subiectis communicare recusat ('). Hoc igitur sensu sumendo charitatem, profecto sine charitate praesupposita martyrium non datur. Quomodo enim acceptaret mortem pro causa Christi, qui a vera Ecclesia in qua sola est Christi religio, voluntarie separatur, ac per hoc, ipsius causae Christi, quantum in se est, oppressor exsistit? Porro, nihil ahud sibi vult Augustinus, ut ex eius verbis diligenter consideratis facile apparebit. Sed et in epist.- 108, n. 9, luculenter sese explicat, de S. Cypriano dicens : « Si aliquid habebat adhuc purgandum, « gloriosa martyrii falce purgatum est ; non quia pro Christi « nomine occisus est, sed quia pro Christi nomine in gremio « unitatis occisus est. Nam ipse scripsit et fidentissime asserit, « eos qui extra unitatem, etiamsi pro illo nomine moriantur, « occidi posse, non posse coronari. Tantum valet, sive ad de- « lenda, sive ad confirmanda peccata, vel custodita, vel violata « charitas unitatis » (^).

Obiicitur quarto: 6^. Thomas in praesenti, (art. 12, ad 2^'^''), docct effusionem sanguinis non habere rationem baptismatis , si sit sine charitate ; ex quo patet, ait, quod baptismus sayiguinis includit baptismum flaminis, et 7ion e converso.

Respondeo ut supra: Effusionem sanguinis non habere rationem baptismi, si sit sine charitate saltem habituaH, et per

(^) « Ecclesiae unitas in diiobus attenditur: scilicet in connexione « membrorum Ecclesiae ad invicem, seu communicatione; et iterum in « ordine omnium membrorum Ecclesiae ad unum caput... Hoc autem « caput est ipse Christus, cuius vicem in Ecclesia gerit summus pon« « tifex. Et ideo schismatici dicuntur, qui subes-^e renuunt summo pon- « titici, et qui membris Ecclesiae ei subiectis communicare recusant ». S. Thom. 2-2, q. 39, a. i.

{^■) Hinc rursus apparet differentia inter martyrium theologice acceptum, ut medium iustificationis, et martyrium philosophice sumptum, ut signum credibiiitatis. Primo modo, causae bonitas martyrium facit ; aho modo, bonitatem causae martyrium demonstrat.

DE IPSO BAPTISMI SACRAMENTO 253

ipsum martyrium obtenta, conc. Alio modo, neg. Patet sensus S. Thomae ex citatis eius verbis in IV Sententiarum, tum etiam ex iis quae scribit infra, Quaest. 87, a. 1, ad 2"™: « Dicendum « quod passio pro Christo suscepta, obtinet vim baptismi, et « ideo purgat ab om?ii culpa et veniali et mortali, nisi actuali- « ter voluntatem peccato invenerit inhaerentem >>. SimiHter, ad id quod additur, baptismum scilicet sanguinis includere baptismum flaminis, nota S. Thomam hic loqui de utroque baptismo quantum ad effectus, non autem quantum ad rationem constitutivam eorum, prout constat tum ex titulo articuH, tum ex responsione ad 1"™, tum denique ex iis quae remanent exponenda circa comparationem trium baptismatum.

Principio notandum quod non instituitur comparatio inter baptismum aquae et duo alia baptismata, sub ratione sacramenti. Cum enim haec duo non sint sacramenta, baptismus fluminis omni modo exceUit quoad sacramentalitatem, nec potest uUatenus suppleri respectu eflectus qui dicitur res et sacramentum ; et ideo ii qui cum solo baptismo flaminis vel sanguinis salvantur, sine charactere salvantur.

Quapropter comparatio instituitur solummodo quantum ad eflectum qui est res et non sacramentum. Et sic in primis dicendum est, baptismum sanguinis excedere baptismum flaminis, quoad eflectum remissionis poenae. Non enim omnis contritio perfecta tollit omnem poenae reatum, sed aufert illum proportionaliter ad valorem satisfactorium ex opere operantis, ut in materia de virtute poenitentiae exponetur. Quippe iste baptismus est qui, ut Gregorius Nazianzenus ait (^), « per singulas « noctes lectum suum ac stratum lacrymis lavat, cui ipsae « quoque vitii cicatrices fetent, qui lugens et contristatus ingre- « ditur, et qui Manassis resipiscentiam ac Ninivitarum humili- « tatem imitatur, qui publicani verbis in templo utitur, ac supra

(^) Greg. Nazianz., Orat. 39 in sancta lumina, n. 17.

2 54 QUAEST. LXVI.

« insolentem et superbum pharisaeum iustificatur ; qui denique « Cliananaeae instar deprimitur, et misericordiam implorat, ac « micas, hoc canis vehementi fame correpti pabulum, exposcit ». — Ast, omnis baptismus sanguinis ex inhaerente sibi privilegio tollit totam poenam simul cum culpa, iuxta tritum illud et ab omnibus receptum axioma : Iniuriam facit martyri, qui orat pro martyre. Ad rem Augustinus, Serm. 159, n. 1 : « Perfectio ta- « men in hac vita nonnuUa est, ad quam sancti martyres per- « venerunt, ideoque habet ecclesiastica disciplina, quod fideles « noverunt, cum martyres eo loco recitantur ad altare Dei, ubi « non pro ipsis oratur; pro caeteris autem commemoratis de- « functis oratur. Iniuria est enim pro martyre orare, cuius nos « debemus orationibus commendari ». Nec obstat quod ille qui martyr occubuit, de omnibus venialibus forte non habuit poenitentiam, sine qua nuUius omnino peccati remissio conceditur. Si enim eiusmodi casus contingeret, tunc locum haberet id quod supra dictum est de baptismi reviviscentia quoad secundarios effectus, in primo instanti separationis animae a corpore ('); neque in hoc specialis occurrit difiicultas.

Nunc autem si consideretur principalis baptismi eftectus, qui est remissio culpae et consecutio gratiae, dicendum est quod martyrium praeeminentiam habet, non solum super baptismum flaminis, verum etiam super baptismum aquae : « Quantum ad « ea quae sunt res sacramenti, inquit Angelicus in IV, D. 4, « q. 3, a. 3, q. 4, excedit baptismus sanguinis, quia et gratia, « (caeteris paribus), in baptismo sanguinis magis augetur ha- « benti, et amplior datur non habenti, si impedimentum non « adsit ; et remissio peccatorum, quamvis non sit plenior, quia « uterque omnem poenam et culpam tollit, tamen est in ba- « ptismo sanguinis efficacior et fructuosior, quia secundis ma- « culis non inquinatur, ut Damascenus dicit ». Quam considerationem affert etiam Gregorius Nazianzenus, Orat. in sancta lumina, ubi supra : « AHud, inquit, baptismi genus novi, quod « martyrio et sanguine comparatur..., et quidem eo caeteris au-

(^) Supra, Thes. 6, n. 2, in nota.

DE MINISTRIS BAPTISMI 255

« gustius, quod nuUis postea sordibus contaminatur ». Propter hoc sancti martyres singulariter dicuntur albis stolis amicti. Hi enim sunt qui venerunt de tribulatione magna, et laverunt stolas suas et dealbaverunt eas in sanguine Agni !

QUAEST. LXVII.

DE MINISTRIS PER QUOS TRADITUJ^ BAPTISMI SACRAMENTUM

Deinde, inquit S. Thomas, considerandum est de ministris per quos traditur sacramentum baptismi. In quo quidem capitulo, conclusiones plerumque non habent rationes a priori, nisi solius convenientiae ; rationes etiam positivae nequeunt sufficienter ex Scripturae fonte deduci, saltem quod attinet ad totum quaestionis ambitum ; ideo ex Traditione et infaUibili sensu Ecclesiae desumenda sunt princij)alia argumenta. Caeterum, cum in hoc puncto, seclusa quaestione iam ehquata de fide et bonitate ministri, nuUa unquam fuerit exorta controversia, paucis res est conficienda. Sint igitur duae sequentes assertiones.

1. Regularis minister huius sacramenti est solum sacerdos, cui ex officio competit baptizare.

Assertio haec constat ex perpetuo sensu et praxi Ecclesiae catholicae. Imo testatur Augustinus uti rem inter catholicos et acatholicos minime disputatam, sed utrinque pariter summo consensu admissam, ius dandi baptismum, id est, potestatem baptizandi ex officio, nonnisi in sacra ordinatione conferri. « NuUa, « inquit (^), ostenditur causa cur ille qui ipsum baptismum « amittere non potest, ius dandi potest amittere. Utrumque « enim sacramentum est, et quadain consecratione utrumque « homini datur : illud cum baptizatur, istud cum ordinatur ». Et re quidem vera, character Ordinis, ut dictum est, deputat hominem ad sacra aUis tradenda. Ergo sine hoc charactere nuUa

C) August., 1. 2 c. epist. Parmen , n. 28.

256 QUAEST. LXVII.

est regularis commissio ad conferendum sacramenta ; illa, inquam, sacramenta in quorum collatione potestas in alterum exercetur. De Matrimonio enim specialis est ratio, cum sit quidam contractus in quo uterque contrahentium pari gradu incedit, agens simul et patiens, dans et recipiens; quo fit ut nuUus ibi esse debeat minister Ordine praeeminens.

Cum autem character Ordinis nunc commemoratur, intelligendus est character ordinis sacerdotalis, quia ad inferiores ministros, puta diaconos, « non pertinet aliquod sacramentum prin- « cipaliter et quasi ex proprio officio praebere, sed adhibere « ministerium ahis maioribus in sacramentorum exhibitione. Et « sic ad diaconum non pertinet, quasi ex proprio officio tra- « dere sacramentum baptismi, sed in collatione huius sacramenti « et ahorum, assistere et ministrare maioribus » ('). Accedente tamen commissione episcopi, si sit necessitas, etiam diaconus solemniter baptizare potest; et ideo ipse medium tenet locum inter ministrum ordinarium et simplicem ministrum necessitatis, de quo nunc dicendum est.

2. Minister necessitatis est quilibet homo, sive vir sive mulier, sive baptizatus sive etiam non baptizatus.

Hic primum omnium observa, ministrum necessitatis non dici, quasi in solo casu necessitatis vahdus dispensator exsisteret; constat enim sacramentum esse semper vahdum, a quocumque administretur cum debita materia, forma, et intentione. Dicitur ergo minister necessitatis, primo quidem quia nonnisi necessitate urgente, laicus hcite baptizat; secundo, quia nunquam admitti potest ad baptizandum cum solemnitate ; tertio demum, quia ratio cur baptizandi potestas ad omnes homines fuit extensa, est summa necessitas huius sacramenti. « Ad mi- « sericordiam eius qui vult omnes homines salvos fieri, pertinet « ut in his quae sunt de necessitate salutis, homo de facili re- « medium inveniat. Inter omnia autem sacramenta, maximae « necessitatis est baptismus... quia pueris aliter omnino subve- « niri non polest, et adulti non possunt ahter quam per bapti-

(^) S. Thom., hic, art. i in corp.

DE MINISTRIS BAPTISMI 257

« smum, plenam remisssionem consequi, et quantum ad culpam « et quantum ad poenam. Et ideo, ut homo circa remedium « tam necessarium defectum pati non possit, institutum est ut « et materia baptismi sit communis, scilicet aqua quae a quo- « libet de facili haberi potest, et minister baptismi etiam sit « quicumque non ordinatus, ne propter defectum baptismi homo « salutis suae dispendium patiatur » (').

Huius autem institutionis nullum ahud documentum est quam perpetua Ecclesiae traditio ab apostolis derivata : « Quam- « quam, inquit Augustinus, 1. 2 cont. epist. Parmen., n. 29, etsi « laicus aliquis pereunti dederit, necessitate compulsus, quod « cum acciperet, quomodo dandum esse addidicit, nescio an pie « quisquam dixerit esse repetendum. Nulla enim cogente neces- « sitate si fiat, aheni muneris usurpatio est ; si autem necessitas « urgeat, aut nullum, aut veniale dehctum est. Sed et si nuha « necessitate usurpetur, et a quohbet cuihbet detur, quod datum « fuerit non potest dici non datum, quamvis recte dici possit « ihicite datum ». Verum ista de solo ministro baptizato intehiguntur : quod cum ipse acciperet, inquit, quomodo dandum esset addidicit. In septimo autem hbro de baptismo contra Donatistas, c. 53, ponit idem Augustinus quaestionem de ministro non baptizato, an vahde baptizet. Et se quidem testatur in affirmante sententia versari, quamquam nihil audeat asseveranter determinare: « Nobis, ait, tutum est in ea non progredi, ahqua teme- « ritate sententiae, quae nuho in cathohco regionah conciho « coepta, nuho plenario terminata sunt; id autem fiducia se- « curae vocis asserere, quod in gubernatione Domini Dei nostri « et Salvatoris lesu Christi, universahs Ecclesiae consensione « roboratum est. Verumtamen, si quis forte me in eo conciho « constitutum, ubi tahum rerum quaestio versaretur..., urgeret « ut dicerem quid ipse sentirem..., nequaquam dubitarem ha- « bere eos baptismum, qui ubicumque et a quibuscumque ihud « verbis evangehcis consecratum, sine sua simulatione, et cum « ahqua fide (intentione recipiendi sacramentum) accepissent ».

(^) S. Thom., hic, art. 3 in corp, De Ecclesiae Sacramentis. Tom. I. 17

258 QUAEST. LXVIII.

At vero, ea quae Augustini tempore nondum omnino eliquata quaestio erat, certo certius in explicito totius Ecclesiae sensu nunc invenitur (^). Non est itaque ullatenus dubitandum quin omnis homo, baptismi aliis dandi sufficiens et validus minister exsistat.

QUAEST. LXVIII. DE SUSCIPIENTIBUS BAPTISMUM

Post considerationem de ministro sacramenti, sequitur consideratio de subiecto, cui baptismus ministrandus est ; et praeter generalem doctrinam respicientem homines universos, speciaHs esse debet quaestio de adultis, specialis altera de parvuHs. Primo ergo inquiritur, an et qua ratione omnes et singuH homines sint subiectum baptismi.

THESIS XXV

(Art. 1-2).

Salvo in omnibus martyrii privilegio, baptismus in re vel in voto est medium omnibus necessarium ad salutem, et ad huius sacramenti susceptionem homines omnes divino iure obligantur.

Circa baptismi necessitatem erraverunt Pelagiani, Calvinistae, et Sociniani. Hi ultimi baptismum undequaque Hberum esse adstruunt; Calvinistae vero necessitatem praecepti pro adultis agnoscentes, solam negant necessitatem medii, quippe qui innixi

(^) Cf. responsum Nicolai I ad consulta Bulgarorum, A quodam ludaeo, etc.

DE SUSCIPIENTIBUS BAPTISMUM 259

falsa interpretatione cuiusdam textus Apostoli ('), volunt peccatum originale remitti infantibus fidelium in uteris matrum.

Inter catholicos Caietanus post Gersonem aliquando opinatus est, parvulos quibus sacramentum applicari nequit, salvari posse per baptismi votum a parentibus conceptum, praesertim si adhibeatur signum quoddam externum, puta precatio seu invocatio SS. Trinitatis (^). Haec porro opinio quae sine dubio est erronea, et iussu Pii V a Caietani commentariis expuncta, hoc ipso aevo fuit renovata a quodam presbytero, cuius librum reprobavit Sacra Indicis Congregatio.

Praecipuae definitiones Ecclesiae ad praesentem doctrinam

(^) Dicitur in i Cor. VII- 14: Sanctificatus est vir infidelis per mulierem fidetem, et sanctificata est mulier infidelis per virum fidelem ; alioquin filii vestri immundi essent, nunc autem sancti sunt. Unde concludit Calvinus, pueros ex sanctificatis parentibus natos, absque baptismo vel alio quopiam medio, spiritualiter emundari. Verum sensus huius loci longe alius est. Agitur enim de matrimonio in infidelitate contracto, quod non debet nec potest ullo modo solvi, etiam quando unus coniugum ad fidem convertitur, si pars infidelis pacifice et absque iniuria Creatoris consentit cohabitare. Si quis frater, inquit, uxorem habet infidelem^ et haec consentit habitare cum illo, non dimittat illam; et si quae mulier fidelis hahet virum infidelem, et hic consentit habitare cum illa, non dimittat virum. Cuius praecepti rationem reddens Apostolus, docet quod in eiusmodi circumstantiis, unius conversio non solum non est ratio divortiandi, sed multo magis perseverandi in eodem coniugio : idque primo, propter spem adducendi ad Christum partem infidelem, quae iam est in quadam animi praeparatione sanctificata, per hoc ipsum quod cum cultore Christi consentit in pace vivere ; tum secundo, ne remaneant filii in potestate infideUs, et consequenter, in immunditia paganismi. Nunc autem, conckidit Apostolus, filii vestri sancti sunt, saltem in spe, eo quod sub providentia et cura christiani parentis manent constituti.

(^) « In casu necessitatis, ad salutem puerorum sufficere videtur « baptismus in voto parentum, praecipue cum aiiquo exteriori signo... « Et sic parvulus ex baptismo fluminis, voto parentis suscepto, salvaretur, « si impossibile esset ipsum baptizari aqua. Debet autem in tali casu « parens signo crucis infantem cum invocatione Trinitatis munire, et Deo « offerre morientem in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti ». Caietanus, in 3^™ Part., q. 68, art. i et 2.

26o ■ QUAEST. LXVIII.

attinentes, sunt in Concilio Milevitano II, can. 2 et 3 ; tum in Tridentino, Sess. V, Decret. de peccato originali; Sess. VI, cap. 4; Sess. VII, can. 5 de bapt., etc. Nunc autem, primum omnium ostendendum est, baptismum esse necessarium omnibus necessitate medii.

§ 1-

Medium necessarium ad salutem est spiritualis regeneratio; rursus medium necessarium ad regenerationem est baptismus; ergo a primo ad ultimum, baptismus est necessitate medii ad salutem necessarius. Maior constat a priori, quia regeneratio spiritualis consistit in recuperatione habitualis gratiae per peccatum originale amissae ; gratia autem habitualis est ipsum radicale principium vitae aeternae. Minor etiam facile demonstratur ex loan. III-5, ubi Christus determinans qua via oporteat hominem consequi novam illam nativitatem de qua superius fuerat locutus, assignat viam baptismi, et excludit alias vias dicens : Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei.

Hoc tamen intelHgendum esse de baptismo in re vel in voto, manifestum efficitur, non solum ex testimoniis in praecedenti quaestione prolatis, quando exsistentia baptismi flaminis demonstrabatur, verum etiam ex natura rei. Etenim perfecta charitas habet ex natura sua, quod hominem proxime disponat ad iustificationem. AHunde vero lex positiva non mutat naturam rerum, et ideo baptismi institutio non potuit auferre naturalem vim charitatis in iustificationis negotio, sed solum potuit efficere ut nuHus esset in posterum, quoad non baptizatos, verus actus amoris Dei super omnia, quin hoc ipso includeret votum medii positivi a Christo Domino instituti, Ergo restrictio « in re vel in voto » non est arbitrarie conficta, sed in ipsa natura rerum suas radices habet.

SimiHter ex documentis quibus privilegium martyrii adstruitur, satis apparet verba evangeHca, nisi quis renatus fuerit etc, exckidere solum omne aHud medium antecedente Dei

DE SUSCIPIENTIBUS BAPTISMUM 26 1

ordinatione dispositum, per quod regni caelorum pateret accessus. Atqui, cum martyrium dependeat essentialiter a violatione divinae legis, pravaque persecutorum voluntate, eo ipso exorbitat ab ordine eorum quae in propositione regulae debent attendi ; non enim est medium a Christo legislatore institutum ; imo vero, ratione actionis peccaminosae quam necessario praesupponit, accidit praeter eius intentionem. Recte ergo a martyrio et privilegiis eius praescinditur, cum norma perveniendi ad regnum caelorum enuntiatur.

Haec si bene perpendas, videbis nullam esse paritatem inter restrictionem quam in verbis Christi agnoscit doctrina catholica, et restrictionem aliam quam in iisdem introducit plus quam singularis opinio Caietani. Restrictio enim « in re vel in voio » utpote ex ipsa rei natura exoriens, in evangelicis verbis implicite contineri dicenda est ; restrictio vero altera quae martyrium concernit, intactam relinquit veritatem sententiae exclusivae propter rationes mox expositas. — At contra, in opinione Caietani daretur praeter baptismum, aliquod aliud medium positivum a Christo le^ gislatore provisum atque institutum, quo posset perveniri ad regenerationis gratiam ; adeoque non amplius veraciter diceretur, neminem posse in regnum Dei introire, nisi renatum ex aqua. Fac enim exsistere duo media ad consecutionem finis legaHter instituta : etiamsi ista non pari gradu incederent, sed ex voluntate institutoris unum non valeret nisi deficiente possibilitate primi, adhuc legislator non diceret cum veritate: Nisi primum adhibeatur, finis non obtinebitur. Removenda ergo, ut evangelio contraria, sententia Caietani. — Accedit etiam constans Ecclesiae sensus et persuasio, necnon et doctrina Patrum aperte contradicens huic novitati. Certe novum illud salutis remedium pro parvuHs, et veluti octavum N. L. sacramentum, prorsus ignorabat Augustinus cum scribebat contra Pelagianos : « Nonne etiam vos ipsi « (Pelagiani), qualibet intentione necessarium baptismum omni- « bus aetatibus dicitis?... Cur non vos baptismus qui datur in- « fantibus, ipsa vicinitate commonuit, quid sentire de gratia « debeatis?... De baptismate reddite rationem; cur illud dicatis « omnibus esse aetatibus necessarium, quare sit necessarium par-

262 QUAEST. LXVIIl.

« vulis, dicite: profecto quia eis boni aliquid confert, et idem « aliquid nec parvum, nec mediocre, sed magnum est. Nam etsi « eos negatis attrahere quod in baptismo remittatur originale pec- « catum, tamen illo regenerationis lavacro adoptari ex filiis ho- « minum in filios Dei, non negatis, imo etiam praedicatis. Dicite « ergo nobis, quicumque baptizandi in Christo parvuH de corpore « exierunt, hoc tam subhme donum, quibus praecedentibus meritis « acceperunt. Si dixeritis hoc eos parentum pietate meruisse, re- « spondebitur vobis : Cur aliquando piorum filiis negatur hoc bo- « num, et fiHis tribuitur impiorum ? Nonnunquam enim de reli- « giosis orta proles in tenera aetate atque ab utero recentissima « praevenitur morte, antequam lavacro regenerationis abluatur, « et infans natus ex inimicis Christi, misericordia christianorum « baptizatur in Christo. Plangit baptizata mater non baptizatum « proprium, et ab impudica expositum, baptizandum casta fetum « colligit ahenum » ("). — Accedit demum inanitas rationum Caietani, quibus facile est respondere.

Fundamenta Caietani sunt, « ex auctoritate Gregorii dicentis « apud Magistrum Sententiarum : Quod apud nos valet aqua ba- <^ ptismi, hoc egit apud veteres, vel pro parvulis sola fides, vel pro « maioribus virtus sacrijicii, vel pro his qui ex Abrahae stirpe « prodierunt, mysterium circumcisionis . Hinc enim, inquit, arguo: « Fides sola veterum non fuit maioris virtutis apud veteres quam « apud nos, ac per hoc, non plus potuit necessitatis urgente ar- « ticulo subvenire tunc, quam nunc. Sed tunc, deficiente parvulis « proprio salutis auxiho, parentum fides pro parvulo sola sufii- « ciebat. Ergo nunc, cum parvulo deest proprium salutis reme- « dium quod est baptisma, sola parentis fides parvulum Deo « offerens sufficit ad salutem parvuH ».

Respondeo : Pueros in V. T. iustificatos fuisse in fide parentum, dupHciter inteUigi potest. Uno modo, quatenus fides fuit parentibus causa adhibendi suis infantuHs sacramentum a Deo institutum, et sic, etiam in lege nova, medio baptismo infantes salvantur in fide parentum, vel aliorum qui de iis curam habent.

(^) August. 1. 2 contr. duas epist. Pelag., n. ii.

i

DE SUSCIPIENTIBUS BAPTISMUM 263

Alio modo, quasi parentum fides fuisset per se ipsam principium iustificationis parvulorum, et sic, si forte Caietanum excipias, nullus unquam dixerit parvulos in fide parentum iustificatos. Quidni enim filii fidelium sanctificati essent ab uteris matrum? Quidni commune evasisset id quod singulare loannis Baptistae privilegium Scriptura attestatur? Quare theologi in hoc unanimiter consentiunt: sacramentum in re, fuisse quovis tempore medium salutis omnino necessarium iis omnibus qui usum rationis nunquam habuerunt. Nunc autem, abrogato testamento veteri, cessavit circumcisio simul cum sacramento legis naturae, et subrogatum est sanctum baptisma quod est sacramentum maximae necessitatis, quia pueris aliter omnino subveniri non potest, inquit S. Thomas (') innixus testimonio Christi dicentis: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei. Caeterum quidquid sit de eo in quo consistebat remedium legis naturae, evidens est conditionem parvulorum, omnibus perpensis, multo esse meliorem in lege nova quam in antiqua. Et principalis ratio est quia antiquitus, salutare remedium fuerat deperditum apud plerosque populos, baptisma autem non solum est facillimae administrationis, sed etiam fuit a Christo commissum Ecclesiae indefectibih, quae per omnes gentes difiunditur, et nunquam cessare potest ab exsecutione mandati divinitus accepti : Emites docete..., baptizantes in nomine Pat7'is et Filii et Spiritus Sancti

Et de necessitate quidem medii, hactenus.

§ 2.

Necessitas vero praecepti sponte sua consequitur. Aliquid enim potest cadere sub praecepto quin sit medium salutis necessarium, sed nihil vice versa potest esse necessarium medium, quin hoc ipso cadat sub praecepto. A quo quidem praecepto extraordinarium martyrii privilegium nequaquam aduhos .excusare valet, cum a communi et ordinaria lege nemo deobhgetur

(*) Supra, quaest. 67, art. 3, in corp.

264 QUAEST. LXVIII.

nisi per superioris dispensationem : porro haec dispensatio in dicto privilegio non continetur, ut constat.

Praeterea, omnes homines praecepto divino tenentur ingredi Ecclesiam; ergo et tenentur suscipere baptismatis sacramentum quod est ianua Ecclesiae.

Ad tempus autem implendae obligationis quod attinet, nihil est materialiter determinatum. Certe, « ad baptismum percipien- « dum non tenetur aliquis statim postquam habet propositum « baptismi, ita quod mortaliter peccet, nisi statim baptizetur. « Nec est aliquod tempus determinatum, ultra quod si baptismum « differat, peccatum mortale incurrat; sed potest contingere quod « in dilatione baptismi erit peccatum mortale, vel non erit, et « hoc pensandum est ex causa dilationis. Unde si causa dilationis « baptismi peccatum mortale annexum habeat, utpote si propter « contemptum vel aliquid huiusmodi (^) baptismum differat, di- « latio erit peccatum mortale, aHas non » (^). — Sed horum discussio ad theologos morales potissimum spectat, et ideo probati auctores consulantur.

THESIS XXVI

(Art. I).

In adultis peccatoribus, ad iustificationis gratiam in baptismo consequendam, easdem oportet esse dispositiones quae sunt in sacramento Poenitentiae necessariae; sed nulla debent eis imponi opera satisfactoria, et non tenentur ad confes^ionem suorum peccatorum. Quod autem attinet ad validitatem sacramenti, nihil ex parte ipsorum requiritur, nisi voluntas sive intentio suscipiendi sacramentum.

Post considerationem de subiecto baptismi in generali, sequitur specialis consideratio de adultis: primo quoad disposi-

(^) Puta, quia homo vult liberius peccare, vel ab onere legis chrislianae ferendo refugit.

{'') S. Thom., in IV, D. 17, q. 3, a. i, q. 4.

DE SUSCIPIENTIBUS BAPTISMUM 265

tiones requisitas ad gratiam sacramentalem consequendam, deinde vero quoad conditiones validitatis ipsius sacramenti.

§ 1.

Sermo est de adultis peccatoribus , intelligendo eos qui praeter originale, personalia peccata habent. A caeteris autem praescinditur, quia isti vel iam inveniuntur in statu gratiae, et tunc necessariis dispositionibus carere nequaquam possunt ; vel nec gratiam nec reatum peccati mortalis personalis habere supponuntur, et sic neganda esset cum quibusdam hypothesis possibilitas, aut certe excepto dolore de peccatis (*), caeterae omnes conditiones nunc assertae, in taHbus requirerentur.

Ratio autem assertionis in thesi positae, est quia commune habent sacramenta mortuorum ut remittant peccata ex opere operato. Porro ad remissionem ex opere operato requiritur semper et sufficit obicis remotio. Cum ergo eodem modo removeatur obex in peccatore baptizando et in peccatore baptizato, consequens est quod in peccatore adulto, eaedem dispositiones indifferenter requirantur ad iustificationem, sive per Baptismum, sive per Poenitentiae sacramentum obtinendam. Quaenam autem illae sint, iam generaliter dictum est in disputatione praecedenti, et in tractatu de Poenitentia reservatur specialissime exponendum. Interim vero, satis erit referre verba Concilii Tridentini, Sess. VI, cap. 6: « Disponuntur autem ad ipsam iustitiam, dum excitati « divina gratia et adiuti , fidem ex auditu concipientes... in « spem erigunter fidentes Deum sibi propter Christum propi- « tium fore... ac praeterea moventur adversus peccata per odium « aliquod et detestationem, hoc est, per eam poenitentiam quam <(. ante baptismum agi oportet (^)] denique, dum proponunt su- « scipere baptismum, inchoare novam vitam, et servare divina « mandata ».

(^) Dico, excepto dolore de peccatis, quia de peccato originali nemo potest conteri.

C) « Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum in no- « mine lesu Christi ». Act. II, 38.

266 QUAEST. LXVIII.

Non tamen sunt iniungenda baptizando opera satisfactoria, nec ab eo exigitur confessio peccatorum, quia ista in sacramento Poenitentiae non requiruntur ut dispositiones, ^ed ut materia sacramenti. Nam in Poenitentia, materia sunt actus poenitentis, dolorosa scilicet confessio peccatorum cum satisfactione convenienti ; in baptismo autem, materia est ablutio aquae. Unde sacramentum baptismi et sacramentum poenitentiae, etsi exigant dispositiones easdem, semper tamen in suis essentialibus constitutivis distinguuntur. Caeterum, non oportet ut quis sit sollicitus de remissione poenae temporalis, ad quam in Poenitentia ordinantur iniunctae satisfactiones ; nam ut in sequenti quaestione dicetur, baptismus facit creaturam novam, tollendo omnia ad veterem vitam pertinentia, quantum ad omnem culpae simul et poenae reatum.

Necessitas intentionis in suscipiente fuit sufficienter declarata, de Sacr. in comm., Thes. XIX. Porro nihil aliud ad vaHditatem requiri, puta fidem aut aUquid eiusmodi, satis etiam apparet ex dictis de charactere. Ostensum est enim ex doctrina Patrum, quod characteris impressio non impeditur per incredulitatem vel quamHbet mahtiam suscipientis, et quod hac de causa haeretici non rebaptizantur. Sed si increduhtas, haeresis, mahtia, et alia similia non impediunt characteris impressionem, sequitur quod non impediunt validitatem sacramenti, cum per omnem et solum baptismum vaHdum baptismaHs character imprimatur.

Et de adultis quidem, hactenus. Nunc autem accuratior esse debet consideratio de pueris, quia quoad baptismum puerorum speciales prodierunt errores. Imo, separatim dicendum erit de pueris fideHum, tum postea de infidelium, cum non sit circa hos et illos eadem omnino ratio.

I

DE SUSCIPIENTIBUS BAPTISMUM 267

THESIS XXVII

(Art. 9).

Pueri fidelium sunt baptizandi. Baptizati autem in infantia, cum ad annos discretionis pervenerint, non habent ius ratum habendi pro arbitrio suo id quod patrini nomine eorum polliciti sunt, sed velint nolint, omnibus Christianorum obligationibus in perpetuum manent obstricti.

Circa baptismum infantium erraverunt potissimum Anabaptistae, qui duce Muncer (anno 1522), docere inceperunt neminem nisi aetate adulta rite baptizari, et ideo non solum a baptizandis pueris abstinebant, sed etiam in pueritia baptizatos rebaptizabant, unde Anabaptistarum nomen sibi vindicaverunt. Hi inter omnes Pseudo-Reformationis initiatores truculenta ferocia eminent; hi principia Protestantismi logica implacabili intrepide perduxerunt ad suas ultimas consequentias ; in eis denique, ut recte Bellarminus annotat (^), apparuit maxima Satanae rabies contra genus humanum. qui non contentus perdidisse per Lutheranos et Sacramentarios innumerabiles animas hominum adultorum, voluit etiam animas infantium perdere per Anabaptistas. Erasmus vero, omnium liberaHstarum nostri temporis dux et praeceptor, utpote principiis Protestantium undequaque imbutus, alium errorem introduxit. Docuit enim, homines in infantia baptizatos, ubi adoleverint, interrogandos esse an ratum habeant id quod ipsorum nomine in baptismo promissum est ; et si renuant, esse liberos dimittendos, nec coactioni Ecclesiae ullatenus eos subiacere. Contra hos omnes errores processerunt anathemata Tridentini, Sess. VII, can. 11-14 de baptismo : « Si quis dixe- « rit, neminem esse baptizandum, nisi ea aetate qua Christus « baptizatus est, vel in ipso mortis articulo, anathema sit. — « Si quis dixerit, parvulos, eo quod actum credendi non ha- « bent, suscepto baptismo, inter fideles computandos non esse,

(') Bellarm. de bapt., c. 8.

268 QUAEST, LXVIII.

« ac propterea, cum ad annos discretionls pervenerint, esse re- « baptizandos, aut praestare omitti eorum baptisma, quam eos « non actu proprio credentes baptizari in sola fide Ecclesiae, « anathema sit. — Si quis dixerit, huiusmodi parvulos bapti- « zatos, cum adoleverint, interrogandos esse an ratum habere « velint quod patrini eorum nomine, dum baptizarentur, poUiciti « sunt, et ubi se nolle responderint, suo esse arbitrio reHnquen- « dos, nec ulla interim poena ad christianam vitam cogendos, « nisi ut ab Eucharistiae ahorumque sacramentorum perceptione « arceantur, donec resipiscant, anathema sit ». Cf. etiam Concihum Milevitanum II, can. 2 (^), et Lateranense IV, cap. Firmiter (^)-

Caeterum si in praesenti de pueris fidelium dicimus, ratio non est quia excluduntur ahi, sed quia de his ahis speciahs habebitur quaestio, ut supra praemissum est.

§ 1-

Pueros esse capaces baptismi, mujtis rationibus demonstratur. — P^dmo, quia erant capaces circumcisionis, quae fuit baptismus veteris testamenti sicut baptismus est circumcisio novi, ut dicitur Coloss. 11-11. — Secundo, quia ahas ante annos discretionis morientes non haberent uUum medium salutis, cum tamen Dominus dicat : « Sinite parvulos ad me venire, tahum est « enim regnum^coelorum ». — Tertio, quia cum in Adam parvuh moriantur, multo magis possunt in Christo vivificari ; quod non esset si baptismi incapaces exsisterent. — Quarto, quia de hoc dogmate habetur auctoritas antiquissimae traditionis, cuius nionumenta in controversia Pelagiana potissimum extani (3). —

(^j Enchirid. n. 65.

{^) Ibid. n. 357.

(3) Eleganter Augustinus, 1. 4 de bapt., c. 23: « Quod traditum « tenet universitas Ecclesiae, cum parvuli infantes baptizantur, qui certe « nondum possunt corde credere ad iustitiam, et ore confiteri ad salu- «tem.,.; quin etiam, flendo et vagiendo cum in eis mysterium celebra- « tur, ipsis mysticis vocibus obstrepunt; et tamen nullus christianorum « dixerit eos inaniter baptizari ».

DE SUSCIPIENTIBUS BAPTISMUM 269

Quinto, denique, constat ex natura rei, si tamen catholicorum principia supponantur. Nam si quis cum Protestantibus statuat, sacramenta in tantum esse efficacia, in quantum excitant fidem, ex qua sola habetur iustificatio, statim sequitur pueros esse incapaces cuiushbet sacramenti ; atque hinc apparet, Anabaptistas secum ipsis fuisse constantes, Lutheranos vero, dum vaHditatem paedobaptismi agnoscunt, contradictoria ac pugnantia asserere. Verum in doctrina catholica, quae habet sacramenta ut instrumenta Dei ad iustificationis gratiam ex opere operato conferendam, non potest esse discrimen inter adultos et infantes, nisi quod in parvuHs nullus est obex possibihs, ex hoc ipso quod suae voluntatis usum non habent; in adultis vero, obex non removetur nisi per actus positivos.

Sed nec obstare potest, ad infantes quod attinet, obhgatio quae nascitur ex baptismo: tum quia falsissimum est, obhgationes generatim pendere a consensu humanae voluntatis ; tum quia in iis etiam obHgationibus quae ex pacto vel contractu oriuntur, potest ahquando voluntas parvuH suppleri per voluntatem ahenam, sicut apparet in dispositionibus omnium legum, quae in bonum temporale parvulorum, tutores et administratores bonorum ipsis provident. Quanto magis igitur habere poterunt qui pro eis respondeant et obhgationes contrahant, in ordine ad bonum salutis aeternae! Quod tamen dixerim ad abundantiam iuris ; nequaquam enim concedi debet, obHgationes baptismi pendere a consensu nostrae voluntatis tanquam a principio per quod inducantur; de qua re infra, in altera propositionis parte.

Itaque non est uHatenus dubitandum quin capaces baptismi pueri existant. Ast non satis. Nam insuper, convenientissime et cum maximo eorum emolumento, sechiso etiam periculo mortis, baptizantur. Ratio est quia in baptismo recipiunt, praeter habitum gratiae sanctificantis, habitus infusos virtutum tam theologahum quam morahum, et speciaHter habitum fidei. Quo fit ut cum inceperit elucescere aurora rationis, fidei veritatem connaturaliter capiant, atque in ea magis fundentur et radicentur, concurrente sciHcet cum externa instructione ipso lumine infuso, quod est quaedam habituahs incHnatio ad proprium actum. « Fuit

270 QUAEST. LXVIII.

« etiam conveniens, inquit S. Thomas in praesenti, pueros ba- « ptizari, ut a pueritia nutriti in his quae sunt christianae vitae, « firmius in ea perseverent, secundum illud Prov. XXII-6 : Ado- « lescens iuxta viam suam, etiam cum senuerit, non recedet ab « ea ». Hinc parentes christiani, utpote speciali sacramento deputati ad educandam prolem pro Christo et Ecclesia, tenentur suos parvulos offerre baptizandos ; imo consuetudo quae obtinet vim legis, non permittit ut sine evidenti necessitate baptismus differatur.

Sic ergo concluditur contra Anabaptistas ; nunc excludendus est error Erasmi.

§ 2.

In primis rememorandum est ex superius dictis de charactere sacramentorum, quod character baptismahs est essentialiter deputatio ad cultum divinum in christiana rehgione ; deputationem dico inductam ab ipso Deo, mediante sacramento in ratione instrumenti. Qui autem mancipatur ad cultum divinum secundum christianae rehgionis ritum, profecto cultui divino addicitur in Ecclesia cathoHca, in qua sota est christiana rehgio. Hinc quisquis characterem baptismalem accipit, non voluntate propria (^), nec voluntate ahorum hominum, sed voluntate et lege divina obHgatur ad professionem christianitatis, fitque subditus ihius hierarchiae (^), cui vices suas in mundo commisit Christus,

(^) Nec obstat quod iii adulto requiratur liber consensus, ut recipiat characterem. Non enim requiritur consensus ille ut causans sacramentum vel effectum sacramenti , sed soluni ut removens impedimenium contrariae voluntatis, eo quod divina lex disposuit ut invitus non esset idoneum sacramenti subiectum. Sed si consensus non est ullo modo causa characteris, obligationes etiam quae characterem consequuntur, principium non habent in consensu hominis, sed in soia voluntate Dei qui est supremus omnium dominus.

(^) Nota quod hierarchia non sumitur nunc in eodem sensu quo sumebatur superius, de Sacr. in comm., Thes. XI. Tripliciter enim accipitur hierarchia sive sacer principatus. Primo, pure active, et sic est in solo Christo qui summus ac supremus hierarcha est. Secundo, passive,

DE SUSCIPIENTIBUS BAPT.SMUM 271

ut regat fidelium societatem. lurisdictioni autem alicuius societatis duplici ratione et titulo potest quispiam esse obnoxius: scilicet, vel ut membrum, vel ut desertor et conlumax. Et baptismus profecto, ratione characteris, vim habet incorporandi hominem verae Ecclesiae ut membrum, iuxta illud Florentini, Decret. pro Armenis: « Per ipsum (baptismum) membra Christi, « ac de corpore efficimur Ecclesiae ». Quod si per externam professionem haereseos vel schismatis, per quam vinculum unitatis abrumpitur, homo impediat praedictam baptismi efficaciam, desinit quidem esse membrum corporis Ecclesiae in actu, atque omnia emolumenta huic qualitati annexa ipso facto amittit ; non tamen deobligatur a lege christjanitatis, nec iurisdictioni ecclesiasticae ullo pacto subtrahitur, quia quamdiu manet character. tamdiu manet ordinatio qua a Christo ipso mancipatus est ad cultum christianum. Rehnquitur ergo ut sit subditus Ecclesiae tanquam desertor, vel formalis, vel certe materiaHs (^).

pro toto complexu multitudinis christianorum subiectorum principatui et gubernationi Christi. Tertio, sensu mixto, passive simul et aciive , pro solo ordine sacrorum ministrorum qui in hac ipsa multitudine obnoxia gubernationi Christi, active se habent ad caeteros, hoc est, ad laicos ; ordinem dico ciericalem per quem populus christianus regitur, et sic sumitur in praesenti.

(^) Hinc celebris illa epistola, quam tempore persecutionis in Germania, immortalis Pontifex Pius IX ad Gulielmum imperatorem misit :

« Sire,

< Toutes les d6marches du gouvernement de Votre Majest6 ten- « dent depuis un certain temps, et cela de plus en plus, a la destruc- « tion du catholicisme. Lorsque je r6fl6chis sur les motifs qui ont pu « amener un plan de conduite aussi rigoureux, j'avoue que je n'en puis « trouver. Dautre part, j'entends dire que Votre Majest6 n'approuve « point cette maniere d'agir de son gouvernement... Mais s'il est vrai « que Votre Majeste ne Tapprouve point..., Votre Majeste at-elle la « certitude que ces mesures ameneront un autre r^sultat que Tebran-

< lement de son trone ^ Je parle courageusement, car la v6rit6 est mon « bouclier, et je ie fais pour accomplir jusqu'au bout un de mes devoirs,

< qui moblige a dire la v6rite a tous, et par cons6quent a celui-la m^me

< qui n'est pas catholique; car quiconque a eii bapiise, appariient en

272 QUAEST. LXVIII.

Rursus notandum quod etsi tota obligatio christianitatis consequatur characterem, atque immobiliter permaneat, ipso charactere indelebiliter inhaerente, convenientissime nihilominus institutum fuit ut praevie ad susceptionem sacramenti, intercederet ex parte baptizandi solemnis promissio servandi fidem Christo et Ecclesiae; convenientissime etiam provisum, ut si qui per aetatem respondere non possent, loco eorum patrini responderent. Non quod obligationis vinculum ab huiusmodi promissione tanquam a necessaria conditione ullo pacto dependeat, sed quia praecedente pacto solemni, suavius atque efficacius homines inducuntur ad servandum illud ad quod ahunde oWigantur. Cui fini non parum inservit, cum cje parvuhs agitur, substitutio patrinorum, cum sit naturale homini ut promissionem nomine suo et ad maius suum bonum a suis parentibus vel tutoribus factam quando sui iuris nondum erat, eodem loco habeat ac si ipse personaHter consenssisset.

Quibus praemissis, sit argumentum : Obligationes baptismi non pendent ab ulla promissione humana, sed a sola susceptione sacramenti in qua homo per Christum supremum dominum et regem, in perpetuum mancipatur ad divinum cultum in religione christiana, id est, catholica. Ergo promissiones a patrinis nomine infantis factae non vse habent ut ex quo pendet inducta obligatio, sed ut simplex sponsio qua quis vice pupilli spondet observationem eius ad quod ille alio ex capite obligabitur. Ergo independenter ab omni ratihabitione manent baptismi obligationes, manet pariter subiectio ad Ecclesiam (^). Unde

« quelque mesure au Pape, (ce ii'est pas ici le lieu de l'expliquerl. Je suis « convaincu que Votre Majeste accueillera ces remarques avec sa bien- « veillance ordinaire, et donnera des ordres appropries a la circonstance « dont il s'agit. En attendant.., etc. Du Vatican, le 7 Aout 1873. Pius < Pp. IX».

(^) Non esset simile de illo qui fuisset in infantia ordinatus sacerdos, respectu obligationis caelibatus; nam obligatio caelibatus non consequitur per se characterem sacerdotalem, sed leofe ecclesiastica fuit ei annexa. Ecclesia autem non habet potestatem imponendi hanc legem absolute et antecedenter, sed eis tantum qui sacros ordines suscipiunt, probe scientes quale sit onus adiunctum.

DE SUSCIPIENTIBUS BAPTISMUM 273

ipsa ratihabitio non potest esse in arbitrio baptizati, cum nemo ius habeat attentandi irritationem obligationis qua velit nolit, immobiliter adstringitur. Nec propterea sequitur, peioris esse conditionis qui in infantia absque proprio consensu baptizatus est. Primo quia, cum baptismus sit necessarius ad salutem, omnis homo proxime obligatur ad suscipiendum baptisma, et per hoc, remote obHgatur ad vivendum secundum omnes Ecclesiae leges. Secundo quia restrictio libertatis, aut potius licentiae, respectu eorum quae sunt de necessitate salutis, non facit conditionem peiorem, sed potius feliciorem, cum hoc modo maiorem habeat homo securitatem contra damnationem aeternam. quae summum omnium et irreparabile malum est. De his videndus est Bellarminus, de bapt. c. 8.

Obiicies tamen : Innocentius III, cap. Maiores de bapt., definit irritum esse baptisma adulti qui non habuit voluntatem recipiendi sacramentum, hac ratione innixus : « Qui fuissent in- « viti et reluctantes immersi, saltem ratione sacramenti ad iuris- « dictionem ecclesiasticam pertinej^ent ; unde ad servandam regu- « lam Jidei christianae forent rationabiliter compellendi. Verum « id est religioni christianae coyitrarium, ut semper invitus et « penitus contradicens , ad recipiendam et servandam christiani- « tatem aliquis compellatur ». Ergo iudicat Pontifex quod homo propria vohmtate in baptismum non consentiens , ab omnibus baptismi obligationibus liber dicendus est, et nonnisi immerito atque iniuria, ad servandam christianam legem cogeretur.

Respondeo : Ergo potius sentit Pontifex quod quisquis accepit sacramentum, et fuit charactere insignitus, ipso facto pertinet ad iurisdictionem ecclesiasticam, atque ad servandam regulam fidei christianae est rationabiliter compellendus. Sed expendens conditiones vaHditatis sacramenti ipsius, dicit obesse in adultis reluctantiam voluntatis qua baptizarentur inviti. Cuius rei hanc rationem affert, quia reHgioni christianae contrarium est, ut aHquis coactiofie compeHatur fieri fhristianus; si autem valeret baptisma invito et reluctanti coHatum, idem esset ac si posset homo cogi ad amplectendam reHgionem Christi, quandoquidem accepto charactere, statim evaderet de foro Ecclesiae.

De Ecclesiae Sacramentis. Tom. I. i8

274 QUAEST. LXVIIT.

Tantum igitiir abest quin dicat Pontifex, obligationes baptismi pendere ab acceptatione et promissione humana, ut potius aperte statuat omnem baptizatum ex hoc solo quod baptizatus est, nequaquam liberum esse a vinculo, etiam respectu ecclesiasticae potestatis. Caeterum in his et simiHbus semper attendenda est differentia inter eos qui foris, et eos qui intus sunt. Christus noluit ut sua rehgio vi propagaretur, sed sola persuasione, nec ullam suis vicariis potestatem iurisdictionis attribuit respectu eorum qui nondum in Ecclesiam per baptismi ianuam sunt ingressi; quare in conversione infideHum, nonnisi in spiritu mansuetudinis agendum est. Sed aHa est conditio eorum qui ratione sacramenti obnoxii sunt ecclesiasticae potestati ; nam cum eis, salutari etiam coactione agi posse, notissima iuris canonici documenta testantur.

Nota. In responsionibus ad 1"™ et ad 3"™, dicit S. Thomas parvulos baptizari in fide Ecclesiae ; qui etiam loquendi modus saepe occurrit apud Augustinum, cuius doctrinam sequitur AngeHcus, imo et apud Tridentinum ubi supra. Porro istius locutionis sensus est primo, sacramentum quod parvuHs appHcatur, esse ex natura sua signum fidei Ecclesiae in Christum et SS. Trinitatem ; secundo, fidem Ecclesiae in causa esse cur eis salutare remedium adhibeatur; denique, Ecclesiam providere eis ahquos credentes qui pro ipsis promittant fideHtatem Christo, spondeantque omnia quae catechumeni adulti per seipsos spondere solent. Vide omnino BeHarminum de bapt., c. 11.

THESIS XXVIII

(Art. io).

Secluso casu necessitatis, non licet baptizare pueros infidelium, invitis parentibus. Si tamen quocumque modo sacramentum eis ministrari contingat, ipso facto sub Ecclesiae tutela ac regimine constituuntur.

Hanc quaestionem tractat S. Thomas etiam in 2-2, q. 10, art. 12. Quo in loco, primum omnium affert Ecclesiae auctoritatem, de qua haec habet digna omni consideratione: « Re-

DE SUSCIPIENTIBUS BAPTISMUM 275

« spondeo dicendum quod maximam habet auctoritatem Eccle- « siae consuetudo, quae semper est in omnibus aemulanda, quia « et ipsa doctrina catholicorum doctorum ab Ecclesia auctori- « tatem habet. Unde magis standum est auctoritati Ecclesiae, « quam auctoritati vel Augustini, vel Hieronymi, vel cuiuscum- « que doctoris. Hoc autem Ecclesiae usus nunquam habuit, quod « ludaeorum filii, invitis parentibus, baptizarentur, quamvis fue- « rint retroactis temporibus multi catholici principes potentis- « simi, ut Constantinus et Theodosius, quibus familiares fuerunt « sanctissimi episcopi, ut Sylvester Constantino, et Ambrosius « Theodosio : qui nullo modo praetermisissent ab eis impetrare, « si hoc esset consonum rationi. Et ideo periculosum videtur « hanc assertionem de novo inducere, ut praeter consuetudinem « in Ecclesia hactenus observatam, ludaeorum fihi, invitis pa- « rentibus, baptizentur ».

Ratio autem intrinseca est, quia nemini facienda est iniuria. Sed fieret infidehbus iniuria, si pueri eorum, ipsis invitis, baptizarentur. Ergo non sunt baptizandi pueri infidehum contra parentum voluntatem, etiam sub praetextu boni, cum finis non legitimet media. Minor probatur, nam sese ingerere absque competenti auctoritate in regimine et cura eorum qui sub alterius potestate sunt constituti, praeter et contra voluntatem eius ad quem pertinet, est violare ius illius, ac per consequens, facere ei iniuriam. Sed quisquis baptizat puerum infidehum, invitis parentibus, sese ingerit absque auctoritate, etc. Et re quidem vera eiusmodi baptizator, vel haberet hanc auctoritatem immediate a Deo, vel mediante Ecclesia. Non mediante Ecclesia, cum ipsa in eos qui foris sunt, careat potestate. Nec etiam immediate a Deo, quia Deus consideratur vel ut auctor naturae, vel ut auctor gratiae : ut auctor naturae posuit pueros sub providentia et regimine parentum, ut auctor gratiae nullam contuht auctoritatem ad sacramentorum administrationem, praeter eam quae in Ecclesia et ab Ecclesia est. Nec facit ad rem illud evangehi : Euntes docete omjies Gentes baptizantes eos, nam cum omnia quae a Deo sunt, ordinata sint, praeceptum et auctoritas baptizandi intelhgi debent sub conditione servandi ordinem debitum,

276 QUAEST. LXVIII.

ita scilicet ut adulti nunquam per vim cogantur ad recipiendum baptisma, et pueri qui nondum sunt sui iuris, non baptizentur contra parentum voluntatem, si parentes utpote foris existentes, omnino sint extra iurisdictionem Ecclesiae, eiusque coactioni minime subiaceant.

Altera quoque ratio est, quia vel exponeretur sacramentum profanationi, si puer christiano charactere insignitus remaneat sub potestate patris infidehs, vel iniuste poneretur causa ex qua postea deberet sequi subtractio pueri ab educatione paterna, si serventur Ecclesiae leges quae baptizatum puerum iubent christiano more institui.

Dixi, si serventur Ecclesiae leges quae iubent puerum, etiam per nefas baptizatum, christiane educari. Et recte quidem sic iubetur, quia quod baptisma fuerit illicite collatum, non impedit quominus valide collatum sit ; non impedit etiam quin sequantur omnia quae iure divino importantur per characteris impressionem, scilicet obhgatio ad cultum cathoHcum et subiectio ad Ecciesiam, in qua correlative resultat potestas in puerum, et officium erga eum. Tunc ergo praevalet ius Ecclesiae iuri paterno, quia est altioris ordinis, et respicit finem cui omnes alii fines indirecte saltem subordinantur. Unde in coUisione ius parentum eHdi necesse est. Quo fit ut quamvis illicita fuerit baptismi administratio, nihilominus penes Ecclesiam resideat auctoritas adhibendi media, quibus a catholico puero periculum perversionis amoveatur (').

Obiicies contra priorem assertionem : lus quod habet puer ad accipiendum baptisma, praevalere debet iuri quod habet pater supra puerum, eo vel magis quod filii a pa7'entibus sunt independentes in iis quae sunt ad Deum, sicut verbo et exemplo Luc. II, docuit Christus Dominus noster.

Respondeo ad 1""", negando suppositum, quia puer nullum ius habet ad accipiendum baptisma praeter et contra ordinem

(^) Cf. la Civilta Cattolica, Ser. 3, vol 12, pag. 385 et seq., // piccolo neofito Edgardo Mortara.

DE SUSCIPIENTIBUS BAPTISMUM 277

a Deo ipso institutum : qui fert ut filii sub providentia et dispositione parentum remaneant donec ad adultam aetatem pervenerint. Et similiter ad 2"°" dico quod filii sunt independentes a parentibus in iis quae sunt ad Deum, quatenus nec obedire debent si quid parentes iubeant contra praeceptum Dei, nec etiam eorum consensu indigent ut Deum vocantem sequantur. Sed haec spectant filios voluntatis suae usum iam habentes, et ideo praesentem quaestionis articulum omnino non attingunt.

Obiicies contra posteriorem : Vel violatum est ius parentum, vel non. Si non est violatum, ergo immerito dicitur illicitum esse bapiizare injidelium pueros contra parentum voluntatem. Si violatum est, ergo absurdum est asserere Ecclesiam posse subtrahere baptizatum ab educatione paterna, quia per actionem iniustam nemo unquam potest iure suo privari.

Respondeo : lus parentum violatum est, sed nego consequentiam. Ad rationem additam, dist. Nemo potest iure suo per actionem iniustam directe privari, tamquam per proprium principium amissionis iuris, conc. Indirecte, tamquam per id quod inducit aliam causam, ad quam sequitur ius praevalens quo ius inferioris ordinis eliditur, neg. Et sic est in praesenti, nam ius quod habent parentes infideles educandi puerum non eHditur ratione iniustae atque inordinatae actionis ministri, sed ratione sacramentalis characteris quo puer efiectus est cathoHcus, et pro tanto incepit pertinere ad providentiam et forum Ecclesiae.

Urgebis : Gratia non destruit naturam, et ideo ius naturale per baptismum non solvitur. Sed ius naturale attribuit parentibus potestatem in filios. Ergo numquam ratione sacramenti potest puer subtrahi a potestate paterna,

Respondeo : Conc. mai., et dist. min. lus naturale attribuit parentibus potestatem in fiHos, et simul attribuit Ecclesiae potestatem in baptizatos, conc. AHter, neg. — Unde dist. consequent. Ergo ratione sacramenti non potest puer subtrahi a potestate paterna, quasi pater propter sacramentum, proprium ius in fiHum amisisset, conc. conseq. Non potest subtrahi ex hac causa, quod in coUisione iuris paterni cum ofiicio Ecclesiae, praevalet Ec-

278 QUAEST. LXVIII.

clesiae ius in ordine ad christianam pueri educationem, neg. conseq. (').

Urgebis iterum : Sequeretur Ecclesiam habere ius subtrahendi a potestate paterna omnes filios haereticorum et schismaticormn, ut catholicae eorumdem educationi provideatur ; quod profecto abso7ium est.

Respondeo concedendo sequelam, si de ipso iure sermo sit. Nunc autem exercitium huius iuris plerumque est omnino impossibile ; insuper, in iis circumstantiis in quibus maius malum secum traheret, vel maius bonum impediret, praestat illud omittere, iuxta generale prudentiae dictamen. Permisit tanien divina Providentia ut ipsis nostris temporibus quaedam exempla darentur, tum in manifestationem sanctitatis et efficaciae sacramenti, tum in attestationem iuris atque officii quod habet Ecclesia erga baptizatos.

Nota. — Cum dicitur non esse Hcitum baptizare pueros infidehum, invitis parentibus, constat prohibitionem hanc non respicere infantes expositos, quia quoad ipsos, parentes renuntiaverunt iuri suo. Rursus, semper est exceptio facienda pro mortis articulo, nam sicut in extrema necessitate corporaU omnia bona sunt communia, ita in extrema necessitate spirituali, sub cuiusHbet cura et providentia constituitur infans. Quare ordo iuris naturaHs non perrumpitur, si absque consensu parentum, et etiam contra expressam voluntatem eorum, baptizetur. Quinimo lex charitatis stricte obHgat ad procurandum salutis remedium, si hoc absque iactura maioris boni fieri possit; de quo vide auctores theologiae moraHs.

Nota insuper, quod furiosi et amentes, si fuerint perpetuo amentes, eiusdem conditionis sunt ac infantes. Unde nihil ex parte ipsorum requiritur, sive ad vaHditatem, sive ad fructum

(^) « Non e violato il diritto (paterno), ma resta eliso da un mag- « giore... Ora qual cosa pin commune e piij volgare in ogni maniera di « societa, ciie questa collisione di diritti, per la quale uno resta in certa « guisa obliterato e inefficace per la manifesta prevalenza di un altro, -x sopratutto ailorche questo e di ordine superiore»? Civilta, 1. c.

DE EFFECTIBUS BAPTISMI 279

baptismatis. Sed si aliquando habuerunt rationis usum, ad validitatem necesse est ut habuerint aliquando intentionem non retractatam recipiendi baptisma; ad fructum vero iustificationis oportet ut sint in eis habitualiter dispositiones in caeteris adultis requisitae.

QUAEST. LXIX. DE EFFECTIBUS BAPTISMI

Restat consideratio de effectu sacramenti. Sed de effectu qui est character, non est aUquid addendum his quae fuerunt in praecedentibus anticipata. Non enim dubium iam esse potest quin baptismus, ratione characteris quem imprimit, devinciat hominem uni verae Ecclesiae Christi, id est Catholicae, imo et ipso facto aggreget eum inter membra corporis eius, nisi forte in eo sit aUquid impediens vel abrumpens externum vinculum unitatis : puta notoria professio incredulitatis vel haereseos, aut schismatica separatio, aut excommunicatio. Nec refert a quibus vel inter quos baptizatus sit homo. Nam baptismus unus est, cuius efficacia a quaHtate baptizatoris minime pendet; cuius etiam effectus, quicumque iUi sint, impediri nunquam possunt per factum seu conditionem ministri, sed sokim per dispositionem contrariam subiecti. Proinde, etsi propter causas supradictas possit homo baptizatus adultus extra Ecclesiae corpus de facto vagari, adhuc tamen exigentia sacramenti quomodolibet et a quocumque suscepti, semper est et manet cathoHcus (^).

(^) « L'Eglise catholique qui consid^re le bapteme comme la porte « de TEglise, ianua Ecclesiae, voit dans toute personne validement ba- « ptis6e, lors meme que le bapteme aurait ete iliegal, un membre de « la v6ritable Eglise..., jusqu'a ce qu'un acte contradictoire detruise la « vertu du sacrement, et transfere la malheureuse victime sous Tempire « de lerreur. du schisme et de 1'heresie. Prenez-y garde, o Docteurs « de la Haute-Eglise, chacun de vous, s'il a et6 dument baptis6, a 6t6 « pendant un temps, aux yeux de la seule Eglise veritable, universelle

2 80 QUAEST. LXIX.

Quae igitur cum ita sint, de solo effectu gratiae sacramentalis, quae est res tantum, praesens currit disputatio, et duas complectitur propositiones : unam de effectibus ipsis, aliam de reviviscentia.

« et catholique, un membre de cette Eglise. Chacun de vous a fait un « acte d'apostasie Et vos enfants que vous avez baptises de votre pro- « pre main, afin qu'ils ne fussent pas prives des bienfaits du rite sacre « par la profane negligence de ceux qui radministrent tous les jours « autour de vous, oui, ces innocentes petites cr^atures nous appartien- « nent encore, et sont en communion avec la sainte Eglise de Dieu « repandue par toute la terre. Quand viendra le jour ou vous, dont la « conscience est tourmentee de trop de doutes pour vous laisser en « s6curite sur votre etat present, vous viendrez verser goutte a goutte « dans ces jeunes ames le poison d'une heresie que vous etes les pre- « miers a d^plorer, quand vous leur ferez croire que Jesus-Christ n'a « pas laisse sur la terre une Eglise unique dont tous les membres sont « unis par la meme croyance, qu'il n'a pas prescrit de demeurer en « communion avec TEglise de Dieu repandue par toute la terre, que « le titulaire de votre diocese est le successeur des ap6tres, que Marie « ne doit pas etre invoqu6e, que le bapt^me les a faits anghcans, que « Notre Seigneur n'est pas reellement et corporellement pr6sent dans « r Eucharistie, que Tabsolution du pretre n'est pas necessaire pour le « pardon des p6ches; ou bien quand viendra le jour, (rien n'est impos- « sible dans un temps si f6cond en choses etranges), ou vous ensei- « gnerez precisement le contraire de ces choses, oii vous tromperez vos « enfants en leur disant que votre Eglise, puisquMl vous plait de Tap- « peler ainsi, soutint Toppos^ de toutes ces doctrines comme le font « les catholiques, et ou vous les amenerez par des voies illegitimes a « faire une profession h6ret'que de la doctrine orthodoxe : quand vien- « dra ce jour, vous vous rendrez coupables d'un veritable parricide, « vous enleverez par lambeaux du corps de vos enfants cette blanche « robe d'innocence que le bapt^me jette sur le n6ophyte, vous arra- « cherez de leurs mains le flambeau brillant de la foi orthodoxe, vous « fletrirez cette couronne de joyeuse adoption que le bapteme avait « placee sur leurs tetes. Que dis-je? La ne s'arretera pas votre oeuvre « de mal^diction : vous renverserez les merveilles du bapteme, vous « mettrez k n^ant les miracles qu'il a op6res. Vous frapperez d'aveugle- « ment des yeux qui jadis etaient ouverts h. la lumiere, vous refermerez « des oreilles qui avaient ete rendues capables dentendre, vous lierez < k nouveau une langue qui avait ete d^Iiee, vous laisserez la paralysie « d6vorer encore une fois des membres qui avaient 6t6 gueris. Oh !

DE EFFECTIBUS BAPTISMI 281

THESIS XXIX

(Art. 8).

Res haius sacramenti est plena renovatio qua liberatur homo ab omni reatu veteris vitae, et regeneratur in novam spiritualem vitam quae est per fidem lesu Christi.

Per liberationem ab omni reatu veteris vitae, intellige liberationem a reatu culpae et poensie : poenae, inquam, vitae futurae, non tantum aeternae, sed et temporalis quae alias in purgatorio post condonatam culpam regulariter luenda manet. Per regenerationem vero in novam spiritualem vitam intellige adeptionem habitualis gratiae, virtutum infusarum tam theologalium quam moralium, et omnium donorum Spiritus Sancti ('), simul cum speciali auxilio contra obtenebrationem illam intellectus, tarditatemque cordis, quae lumini fidei directe adversatur. Cum

i pensez-y bien, avant qu'il soit trop tard, vous dont resprit est agit6 X par la tempete du doute, qui incertains et flottants dans votre foi, vous « flattez peut-etre de Tespoir qu'un jour le regne de runit6 reviendra » parmi vous, et que vous serez doucement emportes par le courant « jusque dans le port du catholicisme ou vous trouverez la calme,.., « vous surtout qui tout en croyant qu'il est de votre devoir de rester « ou Dieu vous a plac6s, avouez tout haut que vous seriez au comble « du bonheur si la Providence vous eut fait naitre dans TEglise catho- « lique, ^pargnez a ceux que vous aimez, les peines, les angoisses, les « tortures qui vous dechirent vous-memes. Renoncez a cette funeste < illusion, que vous pourrez donner a vos enfants une education catho- « lique dans une 6glise anglicane... Leur seule chance de salut est de « les laisser poursuivre leur carriere dans rEglise de leur bapteme, cette « Eglise une, sainte, catholique et apostolique ». (Card. Wiseman, M6- « langes religieux et litteraires, Les Miracles du N. T. — Traduction de Bernhardt).

(^) Non itaque existimandum est, dona Spiritus Sancti esse proprium et specialem effectum sacramenti Confirmationis. Dona enim sunt pars cuiuslibet iustificationis, et omni iusto adsunt simul cum infusis virtutibus.

282 QUAEST. LXIX.

enim fidei lumen sit principium et radix totius novae vitae quam in nobis baptismus efficit, ideo sacramentum hoc, sacramentum fidei specialiter dicitur et est.

Nunc autem in re adeo nota satis erit unam afferre auctoritatem ex Evangelio, loan. III-4; quo certe in loco baptismi effectus asseritur esse spiritualis renascentia sive nativitas. Atqui renascentia spiritualis importat depositionem totius veteris hominis, id est, eorum omnium quae damnationis erant; importat praeterea consecutionem novae naturae de qua 2 Petr. 1-4 : Ut per haec efficiamini divinae consortes naturae. Et ideo S. Thomas, 4 c. Gent., c. 59: « Quia generatio unius est alte- « rius corruptio, et quod generatur priorem formam amittit, et « proprietates ipsam consequentes, necesse est quod per bapti- « smum qui est spiritualis generatio, non solum peccata toUan- « tur quae sunt spirituali vitae contraria, sed etiam omnes pec- « catorum reatus. Item, cum per generationem res formam « acquirat, simul acquirit et operationem consequentem formam, « (intellige nunc principia immediate operativa quae sunt infusi « habitus virtutum et donorum)... Et ideo, cum baptismus sit « spiritualis generatio, statim baptizati idonei sunt ad spiritua- « les actiones... et statim eis debetur locus congruus spirituaH « vitae qui est beatitudo aeterna, et propter hoc baptizati, si « decedant, statim in beatitudine recipiuntur ; unde dicitur quod « baptismus aperit ianuam caeH ». Testimonia autem Traditionis notiora sunt quam ut debeant hic recenseri.

Solummodo superest notandum quod etsi baptismus vim habeat auferendi concupiscentiam et omnes poenaHtates praesentis vitae, non tamen iHa statim aufert, nisi tantum in ra dice, pro quanto sciHcet sacramentaHs gratia semen est beatae ilHus immortaHtatis in qua non esurient neque sitie?it amplius, 7ieque cadet super illos sol, neque ullus aestus. RationabiHter autem sic provisum est, « primo quidem, quia per bapti- « smum homo incorporatur Christo, et efficitur membrum eius. « Et ideo conveniens est ut id agatur in membro incorporato, « quod est actum in capite. Christus autem a principio suae « conceptionis fuit plenus gratia et veritate, habuit tamen cor-

DE EFFECTIBUS BAPTISMI 283

« pus passibile, quod post passionem et mortem est ad vitam « gloriosam resuscitatum. Unde et Christianus in baptismo gra- « tiam consequitur quantum ad animam, habet tamen corpus « passibile in quo pro Christo possit pati, sed tandem resuscita- « bitur ad impassibilem vitam... Secundo hoc est conveniens « propter spirituale exercitium, ut videHcet contra concupiscen- « tiam et alias passibilitates pugnans homo victoriae coronam « acciperet. In cuius figuram dicitur ludic. III- 1 : Hae sunt gen- « tes (Chanaan) quas Dominus dereliquit, ut erudiret in eis Is- « raelem, et postea discerent jilii eorum certare cum hostibus, et « habere consuetudinem praeliandi... Tertio hoc fuit conveniens « ne homines ad baptismum accederent propter impassibiHtatem « praesentis vitae, et non propter gloriam aeternae : unde et « Apostolus dicit, 1 Cor. XV- 19: Si in hac vita tantum spe- « rantes sumus in Christo, miserabiliores sumus omnibus homi- « nibus » (^).

Obiter etiam observandum est, quod in art. 6 meminit S. Thomas opinionis quorumdam antiquorum, qui dixerunt gratiam et virtutes non dari statim pueris in baptismo ; cuius erroris causa fuit, quia nescierunt distinguere inter habitum et actum. Sed haec opinio quam commemorat etiam Innocentius III, cap. Maiores de bapt., primum quidem per doctrinam ConciHi Viennensis quodam veluti vulnere confossa, postmodum vero per decreta Tridentini, praesertim Sess. VII, can. 13, (ubi definitur parvulos, suscepto baptismo, inter fideles computandos esse, tametsi actum credendi non habeant), penitus fuit exclusa. — Caetera cum sint per se obvia, praetermitto, ut statim dicam de iis quae pertinent ad reviviscentiam sacramenti.

(^) S. Thom., hic, art. 3. — Nota igitur quod poenalitates huius vitae non habent tantum rationem poenae, sed etiam medicinae et naturalis defectus. Unde ex hoc quod baptismus aufert omnem poenae reatum. non oportet ut statim auferat poenalitates praesentes quae manent ad coronam. De poena autein purgatorii alia est ratio, ut constat.

284 QUAEST. LXIX.

THESIS XXX

(Art. 10).

Baptismus ficte susceptus, fictione recedente, suum ultimum effectum consequitur. Fictio autem si fuerit formalis, non removetur nisi per sacramentum Poenitentiae in re vel in voto; quo in casu, ad baptismi gratiam obtinendam duo concurrunt sacramenta, sed Baptismus sicut causa per se agens, Poenitentia vero sicut causa per accidens, id est, removens prohibens.

Fictio, ut alias praemissum est, potest esse vel formalis, vel mere materialis. Est mere materialis, si consistat in involuntaria seu inculpabili omissione dispositionis necessariae, puta quia adultus bona fide accedit ad sacramentum, non habens de peccatis suis attritionem vere sufficientem, sed existimatam tantum. Est formalis, si sit graviter culpabilis, puta quia homo sciens et prudens suscipit baptisma sine fide vel dolore de peccatis, sine voluntate restituendi ablatum, sine firmo proposito vivendi caste, etc.

De ipsa autem formaH fictione ulterius considerandum est quod computari debet inter peccata post baptismum commissa, quae clavibus Ecclesiae in sacramento Poenitentiae sunt subiicienda. Etenim peccatum fictionis hic accipitur praecise in quantum impedit fructum sacramenti ; porro non impedit fructum sacramenti, nisi prout perseverans ipso instanti quo deberet haberi ultimus gratiae efiectus. Cum autem ultimus sacramenti effectus sit natura posterior, tum sacramento, tum charactere quo quis christianus efficitur, sequitur quod fictio in quantum sacramentalem gratiam impediens, sit et ipsa baptismo posterior, etsi non posterioritate temporis, at certe posterioritate naturae. Non ergo dicitur subiiciendum esse clavibus Ecclesiae peccatum fictionis, prout baptismum antecessit ; hoc enim modo per baptismum ipsum, remoto obice, auferetur. Sed nec ante

DE EFFECTIBUS BAPTISMI 285

«•

instans baptismi fuit fictio consummata, quia usque ad dictum instans potuit homo mutare voluntatem suam, et se ad gratiam disponere. Quare fictio seu obex gratiam sacramentalem impediens, praecise in quantum huiusmodi, ordine dependentiae, sacramenti coUationem consequitur.

Caeterum assertio integra est theolo^ice certissima, nemine catholicorum dissentiente.

Reviviscentiam baptismi doctrina Patrum aperte agnoscit. Hinc enim Augustinus refutat Donatistas obiicientes catholicis quod foris baptizatos non rebaptizarent, cum tamen extra veram Ecclesiam, per se loquendo, remissio peccatorum haberi non possit. Hinc solvit difficiles illas rationes quibus innixus Cyprianus rebaptizandi morem ab Agrippino introductum censuerat retinendum. Hinc demum conciliat praxim universalis Ecclesiae cum fide qua creditur, sacramenta ab haereticis sacrilege accepta ad salutem non prodesse.

Ratio autem intrinseca sumenda est ex praemissis, ubi de sacramentis in communi. Est enim character sacramentalis, dispositio ad gratiam sacramentalem : non quidem dispositio physice habilitans subiectum ad eius susceptionem, sed qua quis in eo ordine ponitur in quo sine gratia habituaH munere suo rite fungi non potest, quaeque pro tanto, est determinatio gratiam exigens quantum in se est, seu nisi obex obstiterit. « Ideo, cum fictio « non auferat caracterem, recedente fictione quae effectum cha- « racteris impediebat, character qui est praesens in anima, in- « cipit habere efiectum suum, et ita baptismus, recedente fictione, « effectum suum consequitur » (^).

Quoad modum autem quo fictio removetur, triplex con-

(') S. Thom., in IV, q. 3, a. 2, q. 3. Idem habet iisdem fere terminis in Surama, Q. 69, a. 10, tam hic quam illic, processu consentaneo principiis de causalitate dispositiva. Quod ne cogatur fateri Caietanus, scribit in commentario Summae : « Non oportet laborare ad salvandum « hunc processum ut proprium, seu ex propriis, sed intelligendus est ut « accommodatio quaedam similitudinaria ad manuducendum inteliectum « novitiorum. ut percipiant quomodo baptismus, recedente fictione, in- « cipit valere ad salutem ».

286 QUAEST. LXIX.

siderari debet hypothesis. Vel enim fictio exsistit mere materialis, et insuper, a tempore accepti baptismatis nullum admissum est mortale peccatum. Vel iterum fictio fuit materialis, sed post baptismum homo incidit in mortale. Vel denique fictio fuit formalis, id est graviter culpabilis.

In primo casu fictio removetur per solam positionem conditionum, quarum defectu effectus baptismi fuit impeditus, nec aHud quidquam ad iustificationem requiritur. Ratio est quia obex consistebat in mera et simpHci dispositionum absentia.

In secundo casu fictio per se eodem modo removetur. Sed quia nullum mortale remitti potest quin remittantur omnia simul, et a tempore accepti baptismatis novum intercessit peccatum ad cuius remissionem baptismus efficaciam habere non potest, per accidens est quod concomitanter requiratur sacramentum Poenitentiae in re vel in voto. Quo quidem rite suscepto, utrumque sacramentum simul suum obtinebit fructum, propriamque sacramentalem gratiam, non secus ac si distinctis temporum intervalUs habuissent efficaciam. Remissio itaque totius reatus poenae, quae est gratiae baptismaU annexa, non dabitur nisi quoad illa peccata quae non fuerunt baptismo posteriora, quandoquidem baptisma ad remissionem peccatorum consequentium nullo modo operatur, ut constat.

In tertio demum casu fictio omnino non recedit nisi per Poenitentiae sacramentum, iterum vel in re vel in voto. Et ratio est quia dicta fictio fuit mortale peccatum sive sacrilegium, et quidem, uti supra praemissum est, peccatis post baptismum commissis annumerandum. Ergo, sicut aUa eiusmodi, nonnisi per Ecclesiae claves potest auferri. Tunc autem Poenitentiae sacramentum operatur ad suum proprium effectum sicut causa per se, ad effectum vero baptismatis sicut removens prohibens. « Et « sic, ad baptismi effectum consequendum concurrit Baptismus « et Poenitentia: sed Baptismus sicut causa per se agens, Poe- « nitentia sicut causa per accidens, id est removens prohi- « bens » (^).

(') S. Thom., hic, art. lo, ad 2"™. — Et nota hic iiovam confirmalionem pro modo causalitatis in sacramentis. Quia si baptismus aeque

QUAEST. LXX-LXXI. DE PRAEPARATORIIS AD BAPTISMUM

Deinde, inquit S. Thomas, considerandum est de praeparatoriis ad baptismum : et primo, de praeparatorio quod praecessit baptismum, id est de circumcisione ; secundo, de praeparatoriis quae concurrunt simul cum baptismo, scilicet de catechismo et exorcismo.

De circumcisione autem satis superque constat ipsam fuisse in Veteri Testamento sacramentum correspondens nostro ba-

primo et immediate causat gratiam et characterem, sicut volunt adversarii, impossibile erit invenire in sacrilegio quo quis fictus baptismum accepit, rationem peccati post baptismum commissi, Unde Caietanus in praesenti candide fatetur, peccatum fictionis esse simul exsistens cum baptismo. Quo posito, statim fit quaestio de sacramento per quod poterit remitti, et non invenitur. Excluditur enim sacramentum poenitentiae, cuius materia sunt sola peccata baptismo posteriora. Exciuditur adhuc evidentius ipse baptismus reviviscens, quia impedimentum ad consecutionem gratiae baptismalis supponitur esse ipsum sacrilegium, seu fictionis peccatum de quo nunc sermo; est autem evidenter impossibile ut quod impedit efFectum causae, tollatur per causam ipsam quam ab effectu prohibet. Neque hoc latuit Caietanum, et ideo, ad auctoritatem S. Thomae dicentis in resp. ad ^^^^^ quod baptismus reviviscens aufert omnem culpam et reatum omnium peccatorum praecedentium baptismum, ei etiam simul exsistentium cum baptismo, respondet: « Exci- « pitur sola fictio, quoniam ipsa est quae contrariatur sacramento ». Sed contra est primo, quod recurrere ad exceptiones pro singulis casibus qui cum theoria non concordant, nihil aliud est quam arbitrariam confingere doctrinam. Contra est secundo, quod ratio aliata optime quidem ostendit impossibile esse ut per baptismum reviviscentem peccatum fictionis praecedentis auferatur, sed non ostendit quomodo possit esse materia pertinens ad tribunal poenitentiae. Vera igitur conclusio esset, nullum esse sacramentum per quod hoc peccatum possit remitti. Id quidem stando principiis eorum qui nihil mediare volunt inter sacramentum exterius et gratiam. At supposita causalitate dispositiva, omnia satis clarescunt, et ab initio ad finem connaturaUter exphcantur.

288 QUAEST. LXX-LXXI.

ptismo, ipsumque praefigurans. « Baptismus dicitur sacramentum « fidei, in quantum scilicet in baptismo fit quaedam fidei pro- « fessio, et per baptismum aggregatur homo congregationi fide- « lium. Eadem autem est fides nostra et antiquorum patrum, « secundum illud Apostoli, 2 Cor. IV-13: Habentes eumdeni spi- « ritum fidei, credimus. Circumcisio autem erat quaedam pro- « testatio fidei ; unde dicitur Rom. IV- 11, quod Abraham ac- « cepit circumcisionem, tamquam signaculum fidei (^); unde et « per circumcisionem antiqui aggregabantur collegio fidelium. « Unde manifestum est quod circumcisio fuit praeparatoria ad « baptismum, et praefigurativa ipsius, secundum quod antiquis « patribus omnia in figuram futuri contingebant, sicut et fides « eorum erat de futuro » (^). Caeterum, suis locis iam dictum est quomodo circumcisio significaverit omnes sanctificationis nostrae causas ; qualiter etiam solam legalem sive figuralem sanctitatem ex sese operaretur, tametsi in eius celebratione interior iustificationis gratia ex meritis Christi in carne venturi ad homines derivaret (3), et nihil nunc addendum occurrit.

Sed aha praeparatoria sunt, ipsis baptizandis adhibenda, quorum primum et maxime necessarium respectu adultorum, est catechismus. In baptismo enim suscipit unusquisque christianam fidem, et ideo requiritur ut in fide instruatur, doceaturque quae sint elementa exordii sermonum Dei, ut dicitur Heb. V-12. « Sicut in aliis scientiis et doctrinis quaedam sunt « communia, quibus ignoratis, necesse est artem ignorari, quae- « dam autem propria quae sine ignorantia illius doctrinae igno- « rari possunt: ita etiam in doctrina fidei, quaedam dicuntur « quae sunt fidei communia rudimenta, ad quae credenda ex- « plicite omnes tenentur, sicut est fides Trinitatis et incarna- « tionis et passionis et divini iudicii et providentiae Dei de « factis hominum, et taHs instructio catechismus dicitur. De aHis

(^) Fidei, inquam, de Christo nascituro ex semine Abrahae, cui dictum est Gen. XXII- 18; In semine tuo benedicentur omnes gentes terrae (^) S. Thom. hic, q. 70, a. i. (3) Vide supra. thes. 9.

DE PRAEPARATORIIS AD BAPTISMUM 289

« autem debet instrui (homo) post baptismum, temporis pro- « cessu » (^).

Exorcismos quoque praemittit Ecclesia in solemni administratione baptismi. Cuius ratio est quia, ut Angelicus dicit in IV, D. 6, q. 2, a. 3, « propter peccatum hominis diabolus potesta- « tem accepit in hominem, et in omnia quae in usum hominis « veniunt, in ipsius nocumentum. Et ideo, quandocumque ah- « quid sanctificandum est ad cultum divinum, prius exorcizatur, « ut Hberatum a potestate diaboH, qua illud in nocumentum ho- « minis assumere poterat, Deo consecretur; et hoc patet in be- « nedictione aquae, in consecratione templi, et in omnibus huius- « modi. Unde, cum propria sanctificatio qua homo Deo conse- « cratur, fit in baptismo, oportet quod etiam homo prius exor- « cizetur quam baptizetur multo fortiori ratione quam aha res : « quia in ipso homine est causa quare diabolus potestatem ac « cepit in aHa quae sunt propter hominem, sciHcet peccatum « originale vel actuale. Et haec significant ea quae in exorcismo « dicuntur, ut cum dicitur: Recede ab eo, Satana, et huiusmodi ; « et simiHter ea quae ibi fiunt, quia ipsa exsufiiatio signat dae- « monis expulsionem. Benedictio autem cum manus impositione « praecludit expulso viam, ne redire possit. Sal autem in os « missum, et narium et aurium sputo Hnitio signat remotionem « impedimenti ipsius daemonis respectu fidei addiscendae; sed « olei inunctio signat expeditionem hominis in pugna quam ad- « versus diabolum suscipit, a cuius potestate exemptus est ». Nec dubitandum quin per huiusmodi exorcismos aHquid non solum significetur, verum etiam efiiciatur ; peHitur enim potestas daemonis ne salutarem gratiam impediat. Quare non sunt praetermittendi nisi in necessitatis articulo, et tunc cessante periculo, debent suppleri, ut servetur uniformitas in baptismo. Nec frustra supplentur post baptismum, quia sicut impeditur effectus baptismi antequam percipiatur, ita potest impediri postquam fuerit perceptus.

(^) S. Thom., in IV, D. 6, q. 2, a. 2, q. i. De Ecclesiae Sacramentis. Tom. I. 19

DE CONFIRMATIONE

QUAEST. LXXII.

Post sacramentum spiritualis nativitatis quo christiani efficimur, ordine naturae venit sacramentum spiritualis augmenti quo efficimur christiani adulti, id est deputamur ad officium quod adultorum proprium est. Officium autem illud est officium miHtiae. Rursus mihtia in reHgione christiana reposita est in robusta confessione fidei contra adversas portarum inferi potestates. Sacramentum porro quo tale officium committitur, simul cum gratia appropriata, sacramentum Confirmationis est appeHatum. Dicendum autem primo de eius exsistentia (art. 1); secundo, de materia et forma (art. 2-4) ; tertio, de efiectu, subiecto, et necessitate (art. 5-10); ultimo, de ministro (art. 11).

THESIS XXXI

(Art. i).

Secundum sacramentum est Confirmatio, per quam homo deputatur ad spiritualem militiam, et accipit robur ad audacter confitendum in mundo fidem Christi crucifixi, qui ut Apostolus ait, ludaeis est scandalum, Gentibus autem stultitia.

Protestantes omnes e numero sacramentorum Confirmationem excludunt. Ex adverso cathoHci omnes, unaque cum eis sectae orientales universae, ne ilHs quidem exceptis quae iam a saeculo quinto Romanam communionem abiecerant, sacramentum hoc a Christo institutum confitentur.

Sed ne in verbis fiat disputatio,> primum omnium observandum est, non esse quaestionem inter nos et haereticos, an exsistat speciale sacramentum per quod accipiatur Spiritus Sanctus. Cum enim donum sanctificationis supernaturaHs comprehendat,

DE CONFIRMATIONE 29I

praeter gratiam creatam inhaerentem, donum gratiae increatae quae est ipse Deus unus et trinus animam inhahitans ('): constat quod in omni iustificatione, et per omnia sacramenta datur Spiritus Sanctus, (ipse enim est cui specialiter solet animae sanctificatio atque inhabitatio appropriari) ; eodemque modo apparet per omnia indiscriminatim sacramenta non solum gratiae et virtutum, sed et donorum habitus conferri. — At vero ad pecuhares quosdam et speciales fines dari potest Spiritus Sanctus, id est cum speciaHbus auxiliis quae non includuntur formahter in gratia communiter dicta, nec etiam in qualibet gratia sacramentali. Ideo Christus Dominus noster in ultima coena, et iterum immediate ante ascensionem, specialiter promisit discipuHs suis Spiritum Sanctum in ordine ad robur pro audaci et intrei)ida testijicatione christianae veritatis in toto mundo. Dicit enim, loan. XV-26 : « Cum venerit Paraclitus quem ego mittam vobis « a Patre... ille testimonium perhibebit de me, et vos testimo- « nium perhibebitis ». Et iterum, loan. XVI-8 : « Cum venerit « ille, arguet mundum de peccato, et de iustitia, et de iudicio », id est, dabit vobis virtutem ad arguendam infidelitatem hominum, et testificandam Christi iustitiam, et annuntiandum futurum iudicium. Et iterum, Act. 1-8: « Accipietis virtutem Spi- « ritus Sancti in vos, et eritis mihi testes..., usque ad ultimum « terrae ». Sed et notissimum est, hanc promissionem fuisse in ipsis apostolis, nullo mediante sacramento, adimpletam in die Pentecostes, sicut narratur Act. II. Unde statim discipuH, quasi in campum certaminis de secretis coenaculi finibus egressi, virtute magna coram inimicis fidei christianae inceperunt annuntiare evangeHum, ludaeis deicidis suum exprobrare scelus, et testimonium reddere resurrectionis lesu Christi Domini nostri.

Quaestio igitur est, utrum detur speciale sacramentum, a baptismo distinctum, in ordine ad collationem gratiae quam apo-

(^) « Si quis diligit me, inquit loan. XIV-23, sermonem meum ser- < vabit. et Pater meus diliget eum. et ad eum veniemus, et mansionem « apud eum faciemus ». — Cf. de Deo uno et trino, Quaest. 43, ubi de missionibus divinis.

292 QUAEST. LXXII.

stoli extraordinario modo et sijie sacramento acceperunt ; gratiae inquam, quae in tantum dicatur plenitudo Spiritus Sancti, in quantum perficit effectum baptismatis, faciendo christianum adultum, id est militiae idoneum contra sanctissimae fidei inimicos. Quaestio est, an sacramentum exsistat in quo « datur baptizato « Spiritus Sanctus ad robur, sicut apostolis datus est in die « Pentecostes, et sicut dabatur baptizatis per impositionem ma- « nuum apostolorum, Act. VIII » (^). Verum observandum hic est quod etsi Spiritus Sanctus initio datus sit cum gratiis quae dicuntur gratis datae, non tamen ratione illarum, si praecisive a gratia gratum faciente sumantur, dici potuit ipse Spiritus Sanctus vel dari vel recipi ; nam charismata ista possunt esse tam in peccatoribus quam in iustis, et non faciunt animam templum Spiritus Sancti. Quare, necessaria quidem in primitiva fidei plantatione fuerunt, sed accidentaHter se habebant ad invisibilem missionem promissam a Christo, loan. XV-XVI, ac per consequens, cum de sacramento Confirmationis agitur, necesse est ab eis penitus praescindere (^).

His praemissis, sit argumentum : Universis fidelibus suis promisit Christus specialem Spiritus Sancti gratiam, ad fidem absque verecundia et respectu mundano confitendam atque defendendam ; insuper instituit ut dicta gratia iure ordinario, per sensibilem ritum a baptismo distinctum conferretur. Ergo exsistit in Ecclesia speciale Confirmationis sacramentum. Consequentia constat ex principiis quae tradita sunt supra de sacramentis in communi ; certo enim certius, ubicumque ritus exterior invenitur, a Domino in Ecclesia institutus ad significandam et con-

(^) S. Thom., hic, art. 7, in corp.

(^) Cf. August., 1. 3 de bapt., c. 16; item S. Thom. i, q. 43, a. 7, ad 6"™. — Pulchram comparationem adhibet Card. Wiseman in opere iam saepius citato. Simile est, ait, cum circa lampadem apponitur stuppa ad accendendum. Primo ingens splendor exoritur, qui mox cessat, et deinde remanet solum lumen constans et regulare quod durat per totam noctem. Et sic etiam in hoc sacramento, gratiae gratis datae fuerunt veluti splendor accensae stuppae ad modicum durans. Nunc solum remanet regulare lumen gratiae gratum facientis, ad spirituale robur.

ferendam specialem gratiam, ibi est Novae Legis sacramentum. Unde solum remanet demonstrandum antecedens quoad utramque partem.

Et primo quidem, cum ad omnes christianos pertineat confiteri coram mundo Christi nomen et fidem, iuxta illud Marc. VI 1 1-38 : Qui me confusus fuerit et verba mea in generatione ista adultera et peccatrice, et Filius hominis confundetur eum, cum venerit in gloria Patris sui cum angelis sanctis, minime dubitandum est quin Dominus non solis apostoHs reservaverit Spiritus Sancti donum in ordine ad ;intrepidam christianae fidei testificationem, sed promittendo discipulis, sicut alias frequenter, universae Ecclesiae promisisse dicendus est. Praeterea, quod ad huius gratiae coUationem instituerit ritum quemdam exteriorem a baptismo distinctum, et perenniter in Ecclesia celebrandum, omnino patet ex Act. VIII, 14-18, et XIX, 2-6, ubi leguntur apostoH per impositionem manuum contulisse noviter baptizatis Spiritum quem ipsi prius in coenaculo acceperant. Sed omnino dignum est ut duo illa loca diligentius considerentur atque expendantur.

« Cum audissent apostoli, quod recepisset Samaria verbum « Dei, miserunt ad eos Petrum et loannem. Qui. cum venissent, « oraverunt pro ipsis ut acciperent Spiritum Sanctum ; nondum « enim in quemquam illorum venerat, sed baptizati tantum erant « in nomine Domini lesu. Tunc imponebant manus super illos, « et accipiebant Spiritum Sanctum. Cum vidisset autem Simon « quia per impositionem manuum apostolorum daretur Spiritus « Sanctus, obtulit eis pecuniam, etc. ». Sane vero, satis superque apparet sacram hanc caeremoniam, non ad extraordinariam et transitoriam quamdam dispensationem esse referendam, sed ad legem stabilem et perpetuo in Ecclesia observandam, eamdemque a Christo institutore, ut ipsa rei natura suadet, derivatam. Accepto enim nuntio conversionis Samariae, duo apostoli statim proficiscuntur ut neophytis in impositione manuum plenitudinem Spiritus Sancti darent, non secus ac si nunc episcopus audiens quosdam in aHqua regione noviter conversos et baptizatos, proficisceretur ad conferendum eis id quod de lege

294 QUAEST. LXXII.

ordinaria a solis summis sacerdotibus ministrari potest. Nec omisit Scriptura rationem reddere dicens : « Baptizati tantum « erant, inquit, in nomine Domini lesu », id est, accepto licet baptismate, adhuc eis deerat aliquid de genere sacramenti, quominus pleni et perfecti christiani invenirentur. — Et simiHter Paulus, Act. XIX-2 et seq., inveniens quosdam discipulos quos rite baptizatos existimat, statim an per impositionem manuum acceperint Spiritum Sanctum inquirit, eo sciHcet pacto quo inquiri solet a christiano utrum omnia quae more ordinario fidelibus tradi debent receperit. Sed et ipsa per se interrogatio intentum ostendit, quia si impositio illa manuum non fuisset sacramentalis, potuisset sine inconvenienti iterari, nec ulla aderat necessitas sciendi an iam accepissent. Insuper, audiens Paulus ipsos nequidem esse baptizatos, praemitti baptismum iubet, cum tamen Spiritus Sanctus extrasacramentaliter adveniret etiam in nondum baptizatos, ut narratur de Cornelio centurione et his qui cum eo erant, Act. X, 44-48. Denique Scriptura dicit discipulos post catechesim Pauli baptisma recepisse, sed non a Paulo personaliter ; quod autem attinet ad impositionem manus, tum hic, tum alibi, solis apostolis semper reservatur : « His au- « ditis, inquit, baptizati sunt in nomine Domini lesu, et cum « imposuisset illis manus Paulus, venit Spiritus Sanctus super « eos ». Omnia igitur adiuncta inculcant ipsum Confirmationis sacramentum, prout usque nunc in catholica Ecclesia ministrari consuevit.

Argumento quoque traditionis, veritas luculenter ostenditur. Ascendendo enim ordine retrogrado ab aevo in aevum usque ad apostolos, imprimis constat de fide universalis Ecclesiae in quatuor saecuHs quae tempora Protestantium praecesserunt. Nam unctionem chrismatis in fronte per impositionem manus episcopi esse verum sacramentum, « quo datur Spiritus « Sanctus ad robur, sicut datus est apostoHs in die Pentecostes, « ut videHcet christianus audacter Christi confiteatur nomen », tum decreta ConciHorum, puta Florentini pro Armenis, tum consensus scholarum a saeculo XII expresse attestantur.

Inde assurgimus ad prima initia schismatis Graecorum ('), temporibus Concilii VI, imo et ad epocham Eutychetis et Nestorii. Antiquiorem enim fuisse fidem universalis Ecclesiae circa Confirmationis sacramentum, ostendit evidenter usus hodiedum perseverans OrientaHum omnium, qui Hcet a nobis et inter se invicem communione seiuncti, nobiscum tamen confitentur, docent, et credunt, id quod Protestantibus placuit explodere veluti novitatem ab Innocentio III introductam atque inventam.

Inde pervenitur ad tempora Augustini et Hieronymi, quando ex veterum Protestantium confessione, Ecclesia nondum defecerat. Damus ergo eis considerandum et serio meditandum id quod AuGUSTiNUS, 1. 2 cont. Htt. Petil., c. 104, de sacramento chrismatis scribit (^). Item Innocentius I, epist. ad Decentium Eugubinum : « De consignandis vero infantibus manifestum est, « non ab aHo quam ab episcopo fieri Hcere... Haec autem pon- « tificibus soHs deberi, ut vel consignent, vel Paracletum Spiri- « tum tradant, non solum consuetudo ecclesiastica demonstrat, « verum et iUa lectio Actuum Apostolorum, quae asserit Petrum « et loannem esse directos, qui iam baptizatis traderent Spiri- « tum Sanctum. Nam presbyteris seu extra episcopum seu prae- « sente episcopo, cum baptizant, chrismate baptizatos ungere « Hcet..., non tamen f7'ontem ex eodem oleo signare, quod solis « debetur episcopis, cum tradunt Spiritum Sanctum Paracletum. « Verba vero dicere non possum, ne magis prodere videar, quam « ad consultationem respondere » (3). Item Hieronymus dialogo

(^) Anno duodecimo post Concilium VI, id est, anno Christi 692, congregatum est Concilium Orientale in Trullo. in quo editi sunt canones a Romano Pontifice nunquam approbati, ubi totius querelae Graecorum adversus Latinos et Apostolicam Sedem germina continebantur. Patet igitur, omnem innovationem in introductione alicuius sacramenti fuisse tunc temporis omnino impossibilem. Generatim vero dici potest, Graecos esse testes omni exceptione maiores authenticitatis nostrorum sacramentorum, eodem pacto quo ludaei testes irrefragabiles exsistunt authenticitatis Scripturarum.

(^) Vide testimonium citatum supra, ubi de charactere sacramentorum.

(3) Alludit Pontifex ad legem arcani, qua vetitum erat ne formae sacramentorum divulgarentur, et scripto consignarentur. Evidenter ergo ponit Confirmationem inter N. L. sacramenta.

296 QUAEST. LXXII.

contra Luciferianos, n. 8-9 : « Luciferianus dixit : An nescis « etiam, Ecclesiarum hunc esse morem, ut baptizatis postea ma- « nus imponantur, et ita invocetur Spiritus Sanctus? Exigis ubi « scriptum sit? In actibus apostolorum. Etiamsi Scripturae au- « ctoritas non subesset, totius orbis in hanc partem consensus « instar praecepti obtineret... Orthodoxus : Non quidem abnuo, « hanc esse Ecclesiarum consuetudinem, ut ad eos qui longe a « maioribus urbibus per presbyteros et diaconos baptizati sunt, « episcopus ad invocationem Sancti Spiritus manum impositu- « rus excurrat » (^). Item Cyrillus Hierosolymitanus, Catechesi mystagogica 3, quae tota est de sacro chrismate : « Vo- « bis quoque, postquam ex sacrorum laticum piscina ascendistis, « datum est chrisma... Caeterum vide ne nudum et vile suspi- « ceris unguentum hoc esse. Nam sicut panis Eucharistiae post « invocationem Sancti Spiritus non est communis panis, sed cor- « pus Christi: ita et sanctum istud unguentum non ampHus « nudum unguentum est post invocationem, sed Christi dona- « rium, et Spiritus Sancti, praesentia divinitatis eius, efficax fa- « ctum. Quod quidem symboHce /ronti illinitur, ac duni un- « guento visibili inuiigitur corpus, sancto et vivifico Spiritu anima « sanctificatur ». Hi omnes aperte loquutur de sacramento quo neophytis, post baptismum dabatur Spiritus Sanctus, illudque indifferenter nomine chrismatis vel impositionis manus appellant, quia chrismatis inunctio per impositionem manus fiebat, et impositio manus per inunctionem in fronte. Loquuntur autem, non quasi de re incerta aut noviter instituta, sed velut de ritu sacro nemini non cognito, qui cum per omnes ecclesias esset pervulgatus, ab ipsis apostolis, Act. VIII et XIX, duxerat initium.

In tribus demum prioribus saecuHs, etsi propter paucitatem scriptorum non tanta exstet seges testimoniorum, taHa tamen inveniuntur apud Cyprianum et TertuUianum, quae omnem dubitandi possibiHtatem excludant. Dicit enim Cyprianus, epist. ad lubaianum, c. 9 : « Quod nunc quoque apud nos geritur, ut

(^) Eodem modo, usque in praesentem diem, episcopus visitat suam dioecesim, Confirmationem ministrando.

I

« qui in Ecclesia baptizantur, praepositis Ecclesiae offerantur, et « per nostram orationem ac manus impositionem Spiritum San- « ctum consequantur, et signaculo dominico consummentur ». Dicit Tertullianus, de baptism., c. 8 : « Dehinc, (post bapti- « smum), manus imponitur, per benedictionem advocans et invi- « tans Spiritum Sanctum..., ne hoc quidem, sine argumento « praecedentis figurae. Quemadmodum enim post aquas diluvii, « quibus iniquitas antiqua purgata est, post baptismum (ut ita « dixerim) mundi, pacem columba terris adnuntiavit dimissa ex « arca, et cum olea reversa..., eadem dispositione.... carni no- « strae emergenti de lavacro, post vetera dehcta columba Sancti « Spiritus advolat, pacem Dei afferens, emissa de caelis, ubi « Ecclesia est arca figurata ».

Obiicitur primo : 6". Thomas in responsione ad 1^^ , dicit quod circa Conjirmationis institutionem est duplex opinio. « Quidam enim dixerunt, inquit, quod hoc sacramentum non « fuit institutum a Christo, nec ab apostolis, sed postea processu « temporis, in quodam concilio ».

Respondeo : Et isti sic opinantes ostenderunt suam ignorantiam, conc. Aliquid aliud, neg. Frustra ergo Protestantes huic auctoritati innituntur, ex qua nihil deducere licet nisi quod tempore horum ignoti nominis theologorum, sacramentum Confirmationis erat in praxi et fide universalis Ecclesiae, dum aliqui parum versati in operibus Patrum, Scripturam nescientes, et in principiis sanae theologiae non fundati, circa eius originem decipiebantur.

Obiicitur secundo : Non quilibet ignoti nominis theologus, sed ipse Bonaventura, in IV, D. 7, a. 1, q. 1, scribit : « Aliter « potest dici, et melius, ut credo, quod illud sacramentum Christus « nec dispensavit nec instituit, quia post ascensionem suam decebat « apostolos confirmari, et Spiritum eis ad robiir dari. Unde Sptritus « Sanctus nondum erat datus, quia lesus nondum erat glorificatus . « Non, inquam, datus in plenitudi?te , vel ad robur, sed hoc quidem « fuit in die Pentecostes, Unde confirmati sunt a Spiritu ^ancto « immediate , sine ministerio et sacramento ; et ideo ipsi alios con- « firmabant etiam sine verbo. Sed postquam bases Ecclesiae, apo-

298 QUAEST. LXXII.

« stoli scilicet qui a Deo, non per homines erant ordinati praelati « et confirmati, defecerunt, instituit Spiriius Sanctus huius sa- « cramenti formam, cui etiam virtutem sanctificandi dedit ».

Respondeo, nihil in his inveniri contra existentiam et divinam originem Confirmationis, sed si quid difficultatis occurrat, esse ad summum contra factum institutionis omnium sacramentorum novae legis a capite Ecclesiae lesu Christo. Et ne quidem hoc modo foret insolubiHs difficultas, quia Bonaventura solum vult, Christum nec exhibuisse hoc sacramentum, nec declarasse institutionem eius, dum in terris versaretur. At vero, cum Spiritus Sanctus in sua missione ad apostolos suggesserit eis omnia quae circa Ecclesiae constitutionem in voluntate Christi erant (^), adhuc dici poterit institutum a Christo potestate excellentiae id quod a Spiritu Sancto in apostolis exsistente fuit institutum potestate auctoritatis. — Quare, omittendo interim id quod ait Seraphicus de Confirmatione ab apostoHs dispensative coUata sine verbis formae, sed sola manuum impositione (de quo nullum omnino affert argumentum), opinio eius fere reducitur ad opinionem S. Thomae in praefata responsione ad 1"°^: « Dicen- « dum, inquit AngeHcus, quod Christus instituit hoc sacramentum, « non exhibendo, sed promittendo , secundum iHud loan. XVI-7 : « Si non abiero, ParacHtus non veniet ad vos, si autem abiero, « mittam eum ad vos ». In quo quidem modo dicendi, solum sequitur quod Christi institutio fuit primum impHcite apostoHs declarata, et postmodum per Spiritum Sanctum expresse manifestata ac notificata. — Caeterum intentio utriusque sancti doctoris est ostendere differentiam aHquam in hoc sacramento observandam, quia Baptismum et Eucharistiam Christus in terris degens discipuHs exhibuit ; quoad Confirmationem vero, exhibitio debuit consequi ascensionem, « quia in hoc sacramento datur « plenitudo Spiritus Sancti quae non erat danda ante Christi « resurrectionem et ascensionem, secundum iHud loan. VII-39:

(') « Paracletus autem Spiritus Sanctus, quem mittet Pater in no- < mine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia quaecum- « que dixero vobis ». loan. XIV, 26.

« Nondum erat Spiritus datus, quia lesus nondum erat glo- « rijicatus ».

Obiicitur tertio : Homines non possunt dare Spiritum Sanctum, sed solmn impetrare adventum eius. Unde Act. VIII, de Petro et loanne legitur quod oraverunt pro ipsis (neopkytis) ut acciperent Spiritum Sanctmn. Sed orare pro aliquo ut accipiat Spiritum Sanctum, non est conficere sacramentum. Ergo, tum ex natura rei, tum ex Scripturae testimonio constat, nullum esse sacrafnentum Conjirmationis .

Respondeo : Dist. mai. Homines non possunt dare, id est, mittere Spiritum Sanctum, qui non mittitur nisi a duabus Personis a quibus aeternaliter procedit, conc. mai. Non possunt dare gratiam per quam habetur inhabitatio Spiritus Sancti, imo totius Trinitatis, in anima iusta, subdist. Potestate auctoritatis, conc. Potestate ministerii, et medio sacramento quod ad gratiam dispositive operatur, neg. — Ad testimonium autem allatum dico, apostolorum orationem fuisse praeviam ad collationem sacramenti, ne scilicet sanctificationis effectus impediretur per fictionem suscipientium, vel etiam ut sanctificatio fieret simul cum gratiis gratis datis quae a sacramento non pendent ut proprius eius effectus. Nunc autem ipsa Confirmatio nomine impositionis manuum significatur, eique attribuitur efiicacia ex opere operato cum dicitur quod per impositionem manuum apostolorum daretur Spiritus Sanctus ; eodem quippe modo de Baptismo loquens Scriptura ait, hominem regenerari ex aqua, vel Ecclesiam mundari per lavacrum aquae.

Et de exsistentia quidem sacramenti hactenus. Nunc de intrinsecis eius constitutivis agendum est, ut sequitur.

300 QUAEST. LXXII.

THESIS XXXII

(Art. 2-4).

Materia Confirmationis est chrisma ab episcopo benedictum quod per impositionem manus homini applicatur, facta unctione in fronte. Forma autem est: Signo te signo crucis et confirmo te chrismate salutis, in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Sed apud Graecos sacramentum rite confertur sub his verbis: Signaculum doni Spiritus Sancti.

Praeobservandum est, iuxta superius praemissa (^), non esse ullo modo necessarium ad hoc quod Christus vere dicatur omnium novae legis sacramentorum institutor immediatus, ut singulorum materiam et formam assignaverit in individuo. Etenim ad immediatum institutorem nihil ahud pertinet nisi efficere ut id quod ahunde praesupponitur aptum ahcui significationi sacramentah, fiat in actu sacramentahter significans. Quare, assignatis a Christo materia et forma Confirmationis sub confusa ratione cuiusdam ritus idonei ad significandum specialem effectum huius sacramenti, et potestate apostohs facta determinandi ritum in concreto, nihil sane adhuc deesset quominus Confirmatio institutionem suam immediate a Christo derivaret. — Sunt autem quaedam sacramenta, ut Baptismus et Eucharistia, quorum constitutiva Christus per seipsum omnino sancivit ; et quia oportet ut quidquid Christus sancivit sit prorsus immobile in Ecclesia, sacramenta ista semper et ubique uniformiter confici ac ministrari debuerunt. Sed si de ahis quibusdam non sit eadem ratio, sine inconvenienti admitti poterit quaedam materiahs variatio, a rigorosa uniformitate in prioribus observata ahquantisper recedens. Unde nihil absurdi est, si quis diceret apostolos prius confirmasse cum simplici impositione manus, per quam

(^) De sacr. in comm., Thes. 2 et 15.

DE CONFIRMATIONE 3OI

significaiur derivatio virtutis a Christo ; postmodum vero ordinasse ut manus impositio fieret unctione chrismatis in fronte, quae expressius sacramentalem effectum significat, ut videbimus. Et similiter, non apparet difficultas quoad diversitatem formae, dummodo in substantia significationis una ad alteram reducatur. — Quapropter, praetermissa quaestione satis otiosa de adaequata materia qua Act. VIII et XIX, apostoli primitus usi sunt, ex sola traditione vel usu Ecclesiae determinare oportebit quidquid pertinet ad sacramenti constitutiva, tam in ratione materiae, quam in ratione formae.

§ 1-

Porro, materiam Confirmationis esse chrisma, id est, oleum balsamo mixtum, antiquissima utriusque Ecclesiae, Occidentalis scilicet et Orientalis, monumenta testantur ('). Et est materia maxime conveniens, quia « per oleum Spiritus Sancti virtus de- « signatur quo Christus unctus nominatur : ut sic a Christo chri- « stiani dicantur, quasi sub ipso militantes. In balsamo autem « propter odorem bona fama ostenditur, quam necesse est ha- « bere eos qui inter mundanos conversantur ad fidem Christi « publice confitendam, quasi in campum certaminis de secretis « Ecclesiae finibus producti » (^). Non tamen sufficit simplex oleum cum balsamo, quia non dicitur chrisma et non fit materia sacramenti, nisi postquam benedictum est ab episcopo, iuxta Florentinum in decreto pro Armenis, et constantem theologorum doctrinam. Cuius rationem assignans S. Thomas recurrit ad analogiam eorum quae in physicis instrumentis considerantur. Nam virtus, ait, acquiritur instrumento dupliciter: primo quidem quando accipit formam artificialem instrumenti, sicut cum securis fabricatur; deinde vero, quando adhibetur et movetur a principali agente. SimiU igitur modo, sacramento ut Dei instrumento acquiritur virtus, non sokmi quando actu con-

(^) Vide supra, testimonia adducta pro exsistentia sacramenti. (*) S. Thom., 4. c. Gent , c. 60.

302 QUAEST. LXXII.

ficitur et constituitur in esse signi nos sanctificantis, verum etiam quando ad hunc ipsum finem materia eius deputafur. Si qua tamen sit materia sacramentalis qua Christus personaliter est usus, ipse contactus sanctissimae carnis fuit loco benedictionis et sufticiens deputatio ad usum sacramenti ; et ideo benedictio aquae non est de necessitate baptismi, quia semel pro semper aqua fuit proxime destinata ad esse instrumentum spiritualis regenerationis, quando Christus pro nobis in lordane immersus est. Verum haec ratio non valet pro materia sacramentalium unctionum, quia oleo visibili non fuit unctus Christus ; unde institutum est ut solum oleum ab episcopo benedictum, materia sufiiciens exsisteret, tam in Confirmatione quam in Extrema Unctione.

Sicut autem materia Baptismi applicatur homini per ablutionem, ita materia Confirmationis per unctionem in fronte et manus impositionem ; impositionem manus dico, quae unctionem comitatur, quatenus necesse est ut unctio immediate fiat per manum ministri, secluso omni instrumento intermedio, quod in solo sacramento Extremae Unctionis, urgente necessitate, sine validitatis detrimento potest adhiberi. Ratio desumitur ex definitionibus Ecclesiae, ubi Confirmatio modo impositio manus (^), modo unctio chrismatis (^) nominatur. Unde Beda in expositione Psalm. 36 : « Illa unctio quae per manus impositionem ab epi- « scopis fit, Confirmatio dicitur». Et Fortunatus de ofiic. eccl., 2, c. 27 : « Ut ab episcopis solis inungantur per manus impo- « sitionem, ab apostoHs assumptum est » (3). — Sed et antiquae traditionis monumenta determinate assignant frontem ut partem

(^) « Confirmationem ab episcopo factam, id est, imt>ositionem rnanuum, ssnctam et venerande esse accipiendam censemus ». Professio fidei Waldensibus ab Innocentio III praescripta, Enchirid., n. 370.

(^) Decr. pro Arm., in Enchirid., n. 592.

(3) Patet igitur sermonem non esse de praevia caeremonia in Pontificali praescripta, quae nonnisi abusive impositio manus diceretur, cum nihil aliud sit quam extensio fnanuum versus confirmandos. Hanc enim esse mere accidentalem, et communis doctrina theologorum, et praxis in Ecciesia recepta demonstrant.

corporis in qua fieri debet haec inunctio : « Quia in hoc sacra- « mento homo accipit Spiritum Sanctum ad robur spirituaHs « pugnae, ut fortiter, etiam inter adversarios fidei, Christi fidem « confiteatur. Unde convenienter signatur chrismate signo crucis « in fronte, propter duo. Primo quidem, quia insignitur signo « crucis sicut miles signo ducis, quod quidem debet esse evi- « dens et manifestum. Inter omnia autem loca corporis humani, « maxime frons manifesta est, quae quasi nunquam obtegitur; « et ideo Hnitur confirmatus chrismate in fronte, ut in manifesto « demonstret se esse christianum, sicut et apostoli post acceptum « Spiritum Sanctum se manifestaverunt, qui prius in coenaculo « latebant. Secundo quia aHquis impeditur a Hbera confessione « nominis Christi propter duo, sciHcet propter timorem, et pro- « pter verecundiam. Utriusque autem horum signum maxime « manifestatur in fronte, propter duo, sciHcet propter propin- « quitatem imaginationis, et propter hoc quod spiritus a corde « directe ad frontem ascendunt ; unde verecundati erubescunt, « timentes autem pallescunt, ut dicitur in 4 Ethicorum. Et ideo « in fronte signatur chrismate, ut neque propter timorem, neque « propter erubescentiam, nomen Christi confiteripraetermittat» (^).

§ 2.

Forma demum sacramenti, nec in Scriptura tradita est, nec in operibus antiquorum Patrum propter legem arcani fuit consignata : Verba vero dicere non i>ossum, inquit Innocentius I ubi supra, ne magis prodere videar, quam ad consultationem respondere. Restat igitur, ut ex sola Ecclesiae praxi et recentiorum ConciHorum declarationibus innotescat. — Porro formam Latinorum esse legitimam, manifeste apparet ex hoc quod est forma qua utitur Ecclesia Romana, omnium aHarum mater et magistra. Continet autem omnia quae sunt in hoc sacramento necessaria : « Quorum primum est, inquit S. Thonias, art. 4, causa « conferens plenitudinem roboris spirituaHs, quae est Sancta Tri-

(^) S. Thom., hic, art. 9, in corp.

304 QUAEST. LXXII.

« nitas, quae exprimitur cum dicitur in nomine Patris, etc. Se- « cundum est ipsum robur spirituale quod homini confertur per « sacramentum materiae visibilis ad salutem, quod quidem tan- « gitur cum dicitur, conjirmo te chrismate salutis (^). Tertium « est signum quod pugnatori datur, sicut et in pugna corporali « milites insigniis ducum insigniuntur, et quantum ad hoc di- « citur signo te signo crucis, in quo sciHcet Rex noster trium- « phavit, ut dicitur Col. 11-15».

Nemini tamen dubium esse potest quin approbanda sit forma qua Graeci utuntur, tum quia retinetur apud eos ex antiquissima et immemoriah traditione, tum quia a Sede apostolica recipitur. Sed sensus huius formae non est accipiendus seorsum ab applicatione materiae ; sicut enim forma determinat materiam, ita materia limitat amplitudinem formae. Quia igitur forma ista, signaculum doni Spiritus Sancti, cadit super unctionem qua athleta Christi in fronte insignitur signo ducis sui, oportet intelligere donum Spiritus Sancti non qualecumque, sed quo perficitur homo pro fide Christi propugnator et defensor intrepidus. Et hoc modo constat formam illam reduci ad formam Latinorum.

.THESIS XXXIII.

(Art. 5-8).

Confirmatio est sacramentum vivorum imprimens characterem, et confcrens gratiam cum quodam speciali auxilio contra timorem et respectum mundanum. Debet regulariter omnibus christianis exhiberi, tametsi non certo constet de praecepto quo ad eius susceptionem homo baptizatus stricte obligetur.

Confirmatio est sacramentum vivorum, quia ut ipsum eius nomen indicat, ex sua institutione per se ordinatur ad confir-

(^) Vide paulo infra, pag. 306.

mandum in spirituali vita eos qui ad eam iam sunt nati, de quibus dicitur 1 Petr. II-l : Sicut modo geniti hifantes, rationabile sine dolo lac concupiscite, ut in eo crescatis in salutem. In peccatore tamen attrito qui bona fide accedit, primam iustificationem operatur, ut iam dictum est in disputatione praevia de sacramentis in communi, et declarat nunc S. Thomas a. 7, ad 2"°».

Imprimit characterem, quia character est quaedam spiritualis potestas ad aliquas actiones sacras ordinata. Dictum est autem supra, quod sicut baptismus est quaedam spiritualis regeneratio in vitam christianam, ita etiam Confirmatio est quoddam spirituale augmentum promovens hominem in spiritualem aetatem perfectam. Manifestum est autem ex similitudine corporalis vitae, quod aHa est actio hominis statim nati, et alia actio quae competit ei cum ad perfectam aetatem pervenerit. Et ideo per sacramentum confirmationis datur homini deputatio ad quasdam ahas actiones sacras, praeter illas ad quas datur ei deputatio in baptismo. Nam in baptismo accipit homo munus ad ea agenda quae ad propriam pertinent salutem, prout scilicet secundum seipsum vivit. Sed in confirmatione accipit munus ad agendum ea quae pertinent ad pugnam spiritualem contra hostes fidei, sicut patet exemplo apostolorum qui antequam plenitudinem Spiritus Sancti acciperent, erant in coenaculo perseverantes in oratione; postmodum vero egressi non verebantur pubHce fidem fateri, etiam coram inimicis fidei christianae. Et ideo manifestum est quod in Confirmatione character imprimitur. — Ita S. Thomas, art. 5 in corp. Caeterum testimonia traditionis et aHa huc pertinentia vide supra, ubi de charactere sacramentorum.

Cum autem nuHum munus reHgionis christianae possit modo debito expleri sine gratia, (nam gratia est proprium principium totius cultus novi testamenti), constat quod character Confirmationis, sicut aHi sacramentales characteres, est per se titulus ad gratiam, imo ad specialem gratiam qua iuvetur homo in speciaH munere obeundo, et roboretur contra timorem ac verecundiam quam mundanus respectus parit. Eiusmodi itaque gratia

De Ecclesiae Sacramentts. Tom. I. ao

306 QUAEST. LXXII.

est res tantum in hoc sacramento. Ex opposito, sacramentum tantum est exterior frontis inunctio per impositionem manus sub praescripta forma verborum. Denique, res et sacramentum est character, qui etiam immediate significatur per externum ritum ; quippe consignatio per signum crucis nihil aliud importat quam deputationem ad audacem fidei confessionem, et licet ultima verba formae « confirmo te chrismate salutis » referantur ad interiorem animae confortationem quae est per gratiam, proxime tamen non significant nisi consecrationem exigitivam huius speciaHs gratiae, sicut de forma baptismi dictum est. Etenim, « in « hoc quod minister dicit co7ifirmo, inteUigendum est, sacramentum confirmationis i>raebeo », ait S. Thomas in IV, D. 7, q. 1, a. 3, quaest. 2,

§ 2.

Nunc facile apparet sacramentum hoc esse regulariter omnibus fidelibus exhibendum, quia cum per ipsum homo spirituaHter promoveatur in aetatem perfectam, quisquis per baptismum spirituahter natus est, debet confirmatione perfici ; sicut etiam de intentione naturae est ut omnis qui corporaliter nascitur, perveniat ad maturitatem hominis adulti. — Convenienter tamen in plerisque Ecclesiae partibus introductum est ut Confirmatio non conferatur nisi post adeptam aetatem discretionis. Ad hoc enim ut debita existimatio de excellentia tanti sacramenti in populo fideh conservetur, multum confert si non ministretur nisi iis qui sunt capaces aestimandi donum caeleste ; interim vero legitima consuetudo est ubique observanda. '

Et haec quidem de convenientia. De praecepto autem quo stricte ad huius sacramenti susceptionem christianus adultus obligetur, non satis constat. Nam praeceptum istud non habetur in iure positivo, nec etiam sufficienter ex natura rei colHgitur, quia Confirmatio requiritur solum ad bene esse, non ad esse simpHciter. Unde S. Thomas in praesenti, art. 1, ad S**™ : « Quaedam « (sacramenta) sunt sine quibus non est sahis ; quaedam vero « sunt, quae cooperantur ad perfectionem salutis. Et hoc modo

« Confirmatio est de necessitate salutis, quamvis sine ea possit « esse salus, dum tamen non praetermittatur ex contemptu sa- «.cramenti». Et non est paritas inter Confirmationem et Eucharistiam, quia Eucharistia, Hcet non sit medium simpHciter necessarium ad salutem, est tamen pro adultis medium necessarium ad perseverandum in gratia per longum tempus, uti videbimus ; sed Confirinatio neutro modo proprie dictam necessitatem habet. Quae autem refert S. Ligorius ex BuUa Benedicti XIV, Etsi pastoralis, non videntur demonstrare praecepti exsistentiam extra peculiares circumstantias, easque prorsus singulares, a Pontifice in dicta Constitutione consideratas : de quo consule auctores theologiae morahs (^.

Ultimo superest dicendum de ministro.

THESIS XXXIV

(Art. ii).

Confirmationis minister ordinarius est solus episcopus ; extraordinarius vero, simplex presbyter ex commissione Sedis Apostolicae.

Prior assertio expresse definitur in Conciliis, praesertim vero in Tridentino, Sess. VII, can. 3 de Confirmatione : « Si quis « dixerit, sanctae Confirmationis ordinarium ministrum non esse « solum episcopum, sed quemvis simpHcem sacerdotem, anathema « sit ». Et facile eruitur ex documentis quae ipsam sacramenti exsistentiam demonstrant. Nam Cyprianus, epist. ad lubaian., ubi supra, commemorata impositione manuum quae Act. III refertur: « Quod nunc quoque, inquit, apud nos geritur, ut qui « in Ecclesia baptizantur, praepositis Ecclesiae offerantur, et per « nostram orationem ac manus impositionem Spiritum Sanctum « consequantur, etc. ». Atqui praepositi Ecclesiae, profecto sunt

i^) Cf. Gury, Theol. mor., Tom. 2, n. 270.

308 QUAEST. LXXII.

episcopi. — Hieronymus quoque, dial. contr. Lucif., testatur hanc esse ecclesiarum consuetudinem, ut episcopus ad invocationem Spiritus Sancti manus impositurus excurrat. — Similiter Augustinus, 1. 15 de Trin., c. 26, postquam meminisset facti narrati Act. VIII, addit: « Quem morem in suis praepositis, « etiam nunc servat Ecclesia ». — Denique Innocentius I expresse docet, eos qui pontificatus apicem non habent, Hcet sint sacerdotes, non debere consignare baptizatos in fronte: quibus verbis Confirmatio aperte designatur.

Ratio autem convenientiae non est sumenda a sola excellentia huius sacramenti, absolute considerata; nam excellentissimum omnium sacramentorum, quod est Eucharistia, conficitur et ministratur a simpHci presbytero tamquam a ministro ordinario. Sed est desumenda ab excellentia sacramenti in certo quodam ordine, puta in ordine sacramentorum per quae statum et gradum stabilem in Ecclesia Dei consequimur. Et sic congruum est ut ministerium Confirmationis reservetur sacerdotibus summis, nam et in civitate temporali ad principes et primos magistratus pertinet conferre gradus et ofiftcia excellentia. Eleganter itaque S. Thomas : « In quolibet opere, ultima consum- « matio supremae arti aut virtuti reservatur... ; unde epistola « quae a notario scribitur, a domino Papa signatur. Fideles « autem Christi sunt quoddam divinum opus, secundum illud « 1 Cor. III-9 : Dei aediftcatio estis. Sunt etiam quasi quaedam « epistola Spiritu Dei scripta, sicut dicitur 2 Cor. III-3. Hoc « autem Confirmationis sacramentum est quasi ultima consum- « matio sacramenti baptismi, ita scilicet quod per baptismum « aedificatur homo in domum spiritualem, et conscribitur quasi « quaedam spiritualis epistola. Sed per sacramentum Confirma- « tionis, quasi domus aedificata dedicatur in templum Spiritus « Sancti, et quasi epistola conscripta signatur signo crucis. Et « ideo coUatio huius sacramenti episcopis reservatur qui obti- « nent summam potestatem in Ecclesia ».

Caute tamen Tridentinum definivit ministrum ordinarium huius sacramenti esse solum episcopum. Quam restrictionem ponit etiam Florentinum, imo et expresse dicit aliqua^ido per

Apostolicae Sedis dispensationem ex rationabili et urgente admodum causa, simplicem sacerdotem chrismate per episcopum confecto, hoc administrasse Conjirmationis sacramentum. Et certe rescripta Pontificum quibus ministerium istud presbyteris committitur, sunt antiquissima, et hodierna etiam praxi in missionibus longinquis confirmata (^). Sed nota quod commissio Summi Pontificis est necessaria ad ipsam validitatem, et ideo concludes quod character presbyteralis est de iure divino potestas ad confirmandum, non absolute, sed sub conditione commissionis acceptae ab eo qui in Ecclesia praeest. Et hoc est quod praesupponitur a S. Thoma in responsione ad 1"™, ubi non dicit quod Papa potest committere quibuslibet inferioribus omnia quae sunt superiorum ordinum, sed quaedam quibusdam, quatenus quoad quaedam habetur in quibusdam divinitus tradita potestas, quae ut sit ad actum expedita, exigit ut conditionem sine qua non, Summi PraesuHs dispensationem.

(^) Cf. rescripta Gregorii Magni, Nicolai IV, loannis XVII, Urbani V, et aliorum qyos citat Benedictus XIV, de Synod., 1. 7, c. 7, n. 5-6.