Commentaria Cardinalis Caietani — De sacramentis in genere

Editio Leonina, Tomus XII, Romae 1906.

Quaestio 60

Articulus 3

TrruLus clarus. - In corpore Auctor accommodat definitionem hanc, scilicet, signum rei sacrae , ad hoc ut sit convertibilis cum sacramento : ut quod ex proprietate significationis non habet, ex accommodatione intelHgatur habere. Hinc enim duas subintelligi vult conditiones rei sacrae : scilicet, sanctijicantis homines. Quod non aliunde deducitur quam ex hoc quod signum proprie datur homini, cuius est per notum ad ignotum discurrere.

Et scito duo. Primum, quod Auctor non solum pro

nima lib. II. cap. IV, n. 15. - S. Th.

reverentia sic definientium sacramentum, sed etiam pro firmando usu Ecclesiae, quo sacramentum dicimus non cuiusque rei sacrae signum, sed homines sanctificantis, descriptionem hanc in definitionem erexit.

Secundum est quod ly sanctificantis intelligitur in actu exercito , hoc est quod est signum rei sacrae ut actualiter exercet sanctificationem hominis : quia ad hoc adhibetur ut signum, ut sanctificetur homo per illius significatum.

Articulus 4

TiTULUs clarus. - In corpore una conclusio, cum uno corollario. Conclusio : Sacramentum est signum trium rerum. Declaratur. Sacramentum est signum nostrae sanctificationis, in qua considerantur tria. Et haec per sacramenta significantur. Ergo.

Corollarium est : Sacramentum est signum rememora-

tivum , demonstrativum , et prognosticum. Declaratur ex tribus praemissis.

Adverte iiic quod Auctor gratia materiae absque probatione procedit, declarando quae absque controversia acceptantur de sacramentis in communi.

ARTICULUS Q.UARTUS

UTRUM SACRAMENTUM SEMPER SIT ALIQUA RES SENSIBILIS

Infra, qu. Lxi, art. i; IV Sent., dist. i, qu. i, art. 2, qu* l; art. 3; dist. xiv, qu. i, art. i, qu'' i; IV Cont. Gent., cap. lvi; In loan., cap. iii, lect. i.

XXIX, n. 1.

D quartum sic proceditur. Videtur quod

sacramentum non semper sit aliqua res

sensibilis. Quia secundum Philosophum,

in libro Prionim *, omnis effectus suae

causae signum est. Sed sicut sunt quidam effe-

ctus sensibiles, ita etiam sunt quidam effectus

intelligibiles : sicut scientia est effectus demonstra-

tionis. Ergo non omne signum est sensibile. Suf-

ficit autem ad rationem sacramenti quod sit si-

gnum alicuius rei sacrae inquantum homo per

eam sanctificatur , ut supra * dictum est. Non

ergo requiritur ad sacramentum quod sit aliqua

res sensibilis.

3. Praeterea, sacramenta pertinent ad regnum Dei et cultum Dei ". Sed res sensibiles non videntur pertinere ad cultum Dei: dicitur enim loan. IV *: Spiritus est Deus: et eos P qui adorant eum , in spiritu et veritate adorare oportet; et Rom. XIV *: Non est regnum Dei esca et potus. Ergo res sensibiles non requiruntur ad sacramenta. 3. Praeterea, Augustinus dicit, in libro de Lib.

sine quibiis homo recte vivere potest. Sed sacramenta sunt de necessitate salutis humanae, ut infra * patebit: et ita sine eis homo recte vivere non potest. Non ergo res sensibiles requiruntur

Sed contra est quod Augusfinus dicit, super loan. *: Accedit verbum ad elementiim, et Jit sacramentum. Et loquitur ibi de elemento sensibili, quod est aqua. Ergo res sensibiles requiruntur ad sacramenta.

Respondeo dicendum quod divina sapientia unicuique rei providet secundum suum modum : et propter hoc dicitur, Sap. viii *, quod suaviter disponit omnia. Unde et Matth. xxv * dicitur quod dividit f unicuique secundum propriam virtutem. Est autem homini connaturale ut per sensibilia perveniat in cognitionem intelligibilium. Signum autem est per quod aliquis devenit in cognitionem alterius. Unde, cum res sacrae quae per sacramenta significantur, sint quaedam spiritualia et intelligibilia bona quibus homo sanctificatur, consequens est ut per aliquas res sensibiles si-

Dei G, ad regnum vel cultum Dei Hbc, ad cultum et {vel P) regnum Dei Pl.

P) eos. - PFa; omnes I, eum ceteri; pro adorant, adorat Hbc.

' Qu. Lxi,art. 1.

QUAESTIO LX, ARTIGULUS V

gnificatio sacramenti impleatur: sicut etiam per similitudinem sensibilium rerum in divina Scriptura res spirituales nobis describuntur. Et inde est quod ad sacramenta requiruntur res sensibiles : ut etiam Dionysius probat, in i cap. Caelestis Hierarchiae.

praecipue denominatur et definitur secundum

illud quod convenit ei primo et per se: non

tapiiys. lib. VI, fectus autem sensibilis per se habet quod ducat

kct^^ni "''' *^ cognitionem altenus , quasi primo et per se homini innotescens : quia omnis nostra cognitio ' a sensu initium habet ^ Effectus autem intelii-

gibiles non habent quod possint ducere in cognitionem alterius nisi inquantum sunt per aliud manifestati, idest per aliqua sensibiiia. Et inde est quod primo et principaliter dicuntur signa quae sensibus offeruntur: sicut Augustinus dicit,

in II de Doct. Christ. *, quod '^ signum est quod, ' cap- '•

praeter speciem quam ingerit sensibus , Jacit ali-

quid aliud in cognitionem venire. Effectus autem

intelligibiles non habent rationem signi nisi se-

cundum quod sunt manifestati per aliqua signa.

Et per hunc etiam modum quaedam quae non

sunt sensibilia, dicuntur quodammodo sacramenta,

inquantum sunt significata per aliqua sensibilia :

de quibus infra * agetur. * Q"- •-"". "'•

^ C) ^ ^ !. ad 2; art. 3, ad

ut in sua natura considerantur, non pertinent ad »fj- -^^;'^^^ cultum vel regnum Dei: sed solum secundum "=<. an. 3, id 3; quod sunt signa spiritualium rerum , in quibus ^^ 5regnum Dei consistit.

quitur de rebus sensibilibus secundum quod in sua natura considerantur "^ : non autem secun- 1

dum quod assumuntur ad significandum spiritualia, quae sunt maxima bona.

0)1 per. — secundum P; primo... ei om. I.

£) initium habet. - suu habet H, oritur editiones.

X) quod. - Om. c, ubi dicit quod P.

T)) in sua natura considerantur. — sunt in sua natura PH (pG ut videtur) et c, {considerantur super ras., in marg.) sua natura sG.

Articulus 5

TiTULus clarus. Res sensibiles : puta aqua , oleum, vinum, panis.

In corpore una conclusio : Ad sacramenta requiruntur res sensibiles. Probatur dupliciter. Primo, ratione. Res sacrae quae per sacramenta significantur, sunt quaedam bona intelligibilia quibus homo sanctificatur. Ergo per aliquas res sensibiles significatio sacramenti implenda est. Ergo ad sacramenta requiruntur res sensibiles.

Prima consequentia probatur ratione : ex parte quidem nostri, quia modus naturaUs cognitionis humanae est ut

per sensibilia ad intelligibilia deveniat, signum autem est per quod in alterius cognitionem devenimus ; ex parte vero Dei, quia secundum modum nostrum Deus providet nobis. Quod in littera tripliciter manifestatur. Consequens est igitur quod significatio talis signi a Deo homini dati, scilicet sacramenti, per sensibilia impleatur. — Et similitudine : quia spiritualia in sacra Scriptura per sensibiles similitudines innotescunt.

Secundo, probatur conclusio auctoritate Dionysii.

■ II Reg. cap. XXII, vers. 2 ; Zachar.cap.iii.vers. 9; I ad Cor. cap. X, vers. 4; Apoc. lach. cap. iv ,

ARTICULUS Q.UINTUS

UTRUM REQUIRANTUR DETERMINATAE RES AD SACRAMENTA

Infra, qu. Lxiv, art. 2, ad 2.

d quintum sic proceditur. Videtur quod non requirantur determinatae res ad sacramenta. Res enim sensibiles requi^runtur " in sacramentis ad significandum, ut dictum est *. Sed nihil prohibet diversis rebus sensibilibus idem significari : sicut in sacra Scriptura Deus aliquando metaphorice significatur per lapidem * , quandoque per leonem ** , quandoque per solem *, aut aliquid P huiusmodi. Ergo videtur quod diversae res possint congruere eidem sacramento. Non ergo determinatae res in sacramentis requiruntur.

2. Praeterea, magis necessaria est salus animae quam salus corporis. Sed in medicinis corporalibus, quae ad salutem corporis ordinantur, potest una res pro alia poni in eius defectu. Ergo multo magis in sacramentis, quae sunt medicinae spirituales ad salutem animae ordinatae, poterit una res assumi pro alia quando illa defuerit.

3. Praeterea, non est conveniens ut hominum Tf salus arctetur per legem divinam : et praecipue per legem Christi, qui venit omnes salvare. Sed in statu legis naturae non requirebantur in sacramentis aliquae res determinatae, sed ex voto assumebantur : ut patet Gen. xxviii *, ubi se lacob vovit Deo decimas et hostias pacificas oblaturum. Ergo videtur quod non debuit arctari homo, et praecipue in nova lege, ad alicuius rei determinatae usum in sacramentis.

Sed contra est quod Dominus dicit, loan. iii *: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto, non potest introire in regnum Dei.

Respondeo dicendum quod in usu sacramentorum duo possunt considerari, scilicet cultus divinus, et sanctificatio hominis : quorum primum pertinet ad hominem per comparationem ad Deum, secundum autem e converso pertinet ad Deum per comparationem ad hominem. Non

fl) aliquid. - aliud addunt PI.

QUAESTIO LX, ARTICULUS VI

autem pertinet ad aliquem determinare ^ quod est in potestate alterius, sed solum illud quod est in sua potestate. Quia igitur sanctificatio hominis est in potestate Dei sanctificantis, non pertinet ad hominem suo iudicio assumere res quibus sanctificetur, sed hoc debet esse ex divina institutione determinatum. Et ideo ^ in sacramentis novae legis, quibus homines sanctificantur , secundum illud I Cor. vi *, Abliiti estis, sanctijicati estis, oportet uti rebus ex divina institutione determinatis.

sit '^ per diversa signa significari, determinare "^ tamen quo signo sit utendum ad significandum ®, pertinet ad significantem. Deus autem est qui nobis significat spiritualia per res sensibiles in sacramentis, et per verba similitudinaria in Scripturis. Et ideo, sicut iudicio Spiritus Sancti determinatum est quibus similitudinibus in certis Scripturae locis res spirituales significentur , ita etiam debet esse divina institutione determinatum quae res ad significandum assumantur in hoc vel in illo sacramento.

bent naturaliter sibi inditas virtutes conferentes

duae earum eandem virtutem habeant, qua quis utatur. Sed ad sanctificationem non ordinantur ex aliqua virtute ' naturaliter indita, sed solum ex institutione divina. Et ideo oportuit divinitus determinari quibus rebus sensibilibus sit in sacramentis utendum.

cit, XIX contra Faiist. *, diversa sacramenta diversis temporibus congruunt : sicut * etiam diversis verbis significantur diversa tempora, scilicet praesens, praeteritum et futurum. Et ideo, sicut in statu legis naturae homines, nulla lege exterius data, solo ^ interiori instinctu movebantur stinctu determinabatur eis quibus rebus sensibilibus ad Dei cultum uterentur. Postmodum vero necesse fuit etiam exterius legem dari : tum propter obscurationem legis naturae ex peccatis hominum ; tum etiam ad expressiorem significationem gratiae Christi, per quam humanum genus sanctificatur. Et ideo etiam " necesse fuit res determinari quibus homines uterentur in sacramentis. Nec propter hoc arctatur via salutis: quia res quarum usus est necessarius in sacramentis, vel communiter habentur, vel parvo studio adhibito haberi possunt.

5. determinare. - P ; determinate.

e) Et ideo. - PEHc; Unde D, om. O, Ideo b, Et ceteri ; ante oportet sG et a addunt ergo.

X,) si idem possit. - etsi idem possit I, etsi idem potest P. Tj) determinare. — PEIsH et a; determinate.

6. signijicandum. - PDdc; sanctificandum ; margo P als' sanctiHcandum. Pro significantem, sanctificantem \c, quo expuncto signi-

ficantem I.

X) solo. — sed solo tertia praeter I.

[i) colendum. - HsG et editiones; consulendum ABCDEa; movebantur... instinctu om. FIpG.

Articulus 6

TiTULus clarus. - In corpore una est conclusio responsiva quaesito : In sacramentis novae legis oportet uti rebus ex divina institutione determinatis. Probatur. Non pertinet ad aliquem determinare quod in alterius, sed quod est in sua potestate. Sed sanctificatio est in potestate Dei, non hominis. Ergo non pertinet ad hominem instituere sanctificativa hominis. Sed sacramenta sunt sanctificativa hominis. Ergo.

Ultimo subsumpta propositio et probatur auctoritate Apostoli. Et declaratur, distinguendo duo quae in sacramentorum usu inveniuntur, scilicet cultus divinus et sanctificatio hominis ; et declarando horum diflferentiam, quia primum est hominis ad Deum, secundum est e contra Dei ad hominem.

II. Ubi videre potes quod Auctor duo haec consideravit in sacramentis, ut, quia ex primo poterat ratio determinandi res ad hominem spectare, cuius est colere Deum hoc vel illo modo ; ex secundo necessitatem mon-

straret divinae institutionis, cuius est sanctificare hominem per haec vel illa signa, et sine his et illis, ut placet. Et quia nullum sacramentum est quod non sanctificet hominem, ideo omnia oportet a Deo determinata esse quoad sibi substantialia.

III. In responsione ad primum, adverte quam praesumptuosa, iniuriosa ac sacrilega sit eorum solertia qui proprias aut poetarum similitudines tanquam spiritualium simulacra interpretantur, scribunt aut praedicant. Usurpant enim officium Spiritus Sancti, cuius iudicio res aliquae institutae sunt in figuram aUorum , dicente Apostolo * : Omnia in Jiguram contingebant illis. Vilificantque sacram Scripturam, dum ex tali fictione occasionem dant credendi quod similiter humano spiritu sunt in figuram ea quae sunt in sacris Litteris, quemadmodum haec quae audiunt humani dexteritate ingenii coaptata. Et sic multum auctoritatis detrahitur sacrae Scripturae figuris.

'l ad Cor., cap. X, vers. 11.

Articulus 6

TiTULUs clarus. - In corpore una conclusio : Sacramenta tripliciter considerantur : et quolibet tnodo congruunt eis verba. Probatur quoad primam partem : quia sacramenta adhibentur ut signa quaedam ad hominum sanctificationem. - Quoad secundam, singillatim declarando singula membra cum suis rationibus : ut clare et ordinate patet in littera.

Adverte quod prima pars conclusionis ex assumpto facile deducitur. Nam quia sacramenta ad sanctificationem adhibentur, oportet primam eorum considerationem se-

SUMMAE Thkol. D. Thomae T. IX.

In corpore.

In corpore.

■ Lib. XIX, cap.

XVI.

In corpore.

rj) verba. - <3 et tertia; ante rebus ponit F, post rebus ceteri.

9. et unctio. - unctio B, inunctio PIc.

sacris induebantur ABCpE et a, sacris induebantur D, qui solis sacris utebantur sE, qui solum sacramentis imbuebantur F, qui solis sacris imbuebantur I, qui illis sacris utebantur pH.

cundum sanctificationis causam fieri. Et quia ad sanctificandos homines sunt, secunda eorum consideratio ex parte hominis est. Et quia ut signa adhibentur, consequens est ut tertia eorum consideratio secundum significationem fiat.

II. In responsione ad secundum, perspice quod in sacramentis res et verba coeunt in unum signum : quia constituunt unum sacramentum, quod non nisi signum unum est. Unde, proprie loquendo, ablutio in aqua in baptismo non est unum signum, et verba sunt aliud si-

lO

QUAESTIO LX, ARTICULUS VII

gnum, ut tanquam ex duobus partialibus signis fiat unum totale signum : sed ipsa applicatio aquae, quae indeterminata est ad significandam spiritualem ablutionem, vel spiritualem claritatem aut simplicitatem, aut aliquid huiusmodi, ex coniunctione ad verba abluentis determinatur sunt duae relationes signi in aqua et verbis : sed una tantum relatio signi est in hoc composito ex rebus et

verbis, ut sunt determinabile et determinatio in ratione significandi unum spiritualem effectum. Sunt enim haec, ut in Httera subtiliter traditur et declaratur in tertia ratione in corpore articuH, velut materia et forma in genere signi : non quod relatio talis signi sit composita ex materia et forma ; sed quia relatio talis signi non adest nisi composito ex talibus determinabili et determinante, quae sunt velut materia et forma.

Articulus 7

chrismatis om. P; et statim pro tamen legit enim.

art. 6, Comment. Petri de PaludL-

TiTULus ut sonat. - In corpore una conclusio : In sacramentis requiritur determinata forma verborum. Probatur. In .sacramentis requiruntur determinatae res sensibiles, quae se habent ut materia. Ergo multo magis requiritur determinatio verborum, quae se habet ut forma.

Antecedens quoad primam partem patet ex articulo j quinto. Quoad secundam, e.x se.\to : et hic repetitur. — | Consequentia probatur. Quia principalius requiritur ad esse rei determinata forma quam determinata materia. Probatur : quia in omnibus compositis ex matcria et forma principium determinationis est ex parte formae, quia est finis et terminus materiae ; et materia determinata requiritur ut sit proportionata determinatae formae.

II. In responsione ad secundum, adverte quod doctrina praesentis Htterae, scilicet quod in qualibet lingua vpx illa qua principalius et communius homines illius Hnguae utuntur ad illum actum significandum, assumi debet in sacramentis, vera est quantum est ex parte debiti usus verborum : quoniam ad tantum mysterium non nisi principalia communioraque assumenda sunt verba. Cum hac tamen doctrina stat quod oppositum fiat vel ex accommodatione usus *, vel quia sacramenti forma non urget

III. Quantum autem valeat contra communitatem et proprietatem Hnguae accommodatio usus, testatur forma baptismi apud Latinos, dum dicitur : Ego te bapti^o, etc. Bapti\are enim latina lingua neque principaliter neque communiter significat abluere, ut patet : in tantum quod, si quis diceret alteri, Bapti^a hoc sudariolum, aut non, aut vix intelligeretur. Et procul dubio dicere deberemus : Ego te abluo in nomine Patris, etc. Quia tamen accommodavit Ecclesiae latinae usus vocabulum hoc ad significandum actum abluendi qui in sacramento fit, illo utendum est. Unde etiam mulieres in vulgari baptizantes dicunt : lo te bapti^o. Et audeo dicere minoris curae fuisse introducere haec verba ad Latinos : quoniam hinc fit ut non percipiat populus, sed nec sacerdos aut levita, quid importat bapti:{are. Quod optime intelligerent omnes si diceretur : Ego te abluo , aut lavo. Et simile accidit in sacramento confirmationis in verbo chrismatis *. Providentia tamen divina hinc Ecclesiam suam doctam esse voluit quod, quocumque verbo accommodato ab usu ad significandum illud utamur, etiam si alterius sit idiomatis, sacramentum perficitur : ita quod nec mixtio idiomatum in eadem numero forma sacramenti tollit perfectionem sacramenti.

Habes quoque hinc quod, quia usus accommodatione personas dignas alloquimur in numero plurali, dicendo uni, Vos, etc. ; ita quod, si diceretur illi, Tu, videretur inferri sibi iniuria : ideo, si quis in forma sacramenti poenitentiae, absolvendo episcopum vel principem, honoris consueti gratia dicat, Absolvo vos a peccatis vestris, etc, perfectum est sacramentum * : non minus quam si in vulgari dixisset, lo ve absolvo dalli vostri peccati. Quia perfecta est significatio orationis ad illam personam solam ex accommodatione usus, non minus quam perfectae sint omnes similes orationes, puta, Do vobis hoc munus, Venite pos ad prandium meciim, et similia.

Et eadem ratione perfecta essent sacramenta si persona recipiens sacramentum exprimeretur in nomine honorabili abstracto : puta si quis diceret, Ego absolvo dominationem vestram a peccatis suis. Pro regula enim generali habendum est quod, quando oratio habet perfectam significationem ex accommodatione usus in ceteris locutionibus, sufficit ad sacramenti perfectionem similis oratio applicata tualis in sacramentis sequitur significationem perfectam orationis sacramentalis : ac per hoc, ubi oratio habet suam significationem perfectam, sacramentum perficitur. Constat autem quod oratio quae in qualibet materia communiter habet suam significationem perfectam, non perdit perfectionem suae significationis ex hoc quod appHcatur ad materiam sacramentalem. Igitur, sicut sufficit oratio illa perfecta in aliis, ita et in sacramentis.

IV. Quia autem sacramenti forma non urget ad principaliter et communiter consueta verba, si quis ex huiusmodi Hbertate uteretur aliis verbis, puta dicendo, Ego te abluo in nomine Patris, etc, aut, in sacramento Eucharistiae, Istud est, etc : perfecta essent sacramenta. Non enim de necessitate sacramenti sunt illae voces quibus communiter Ecclesia utitur: sed illae vel aliae loco illarum idem significantes quod illae. Sic enim intelligendum est determinatam exigi formam verhorum ad sacramenta.

Sed sunt voces illae quibus Ecclesia utitur, de necessitate praecepti Ecclesiae. Ideo peccaret quisquis advertenter uteretur alus vocibus ab illis quibus Ecclesia sua consuevit uti in sacramentis. Unde haec non dbcimus ut liceat cuique mutare voces in sacramentis : sed ut, si acciderit, noverint non esse iteranda sacramenta propter huiusmodi mutationes.

V. Et confirmatur quod dicimus ex forma consecrationis sanguinis Christi qua utitur Ecclesia latina. Dicit enim, Hic est calix sanguinis : ubi aut metaphorice sumitur calix ; aut ponitur continens pro contento. Ac per hoc ex vi verborum, sectando propriam significationem, non significatur conversio vini in sanguinem, sed in calicem : quod est ridiculum. Attestatur enim per hoc Spiritus Sanctus quod suf&ciunt ad sacramentorum perfectionem verba vel ex proprietate, vel accommodatione usus significantia veritatem sacramenti, quaecumque sint illa : nec esse de necessitate sacramenti communiora in aliqua lingua verba.

VI. In responsione ad tertium, adverte quod, ut patet de Consecr., dist. IV, cap. Retulerunt, Zacharias Papa determinavit fuisse baptizatum illum qui ob ignorantiam baptizantis baptizatus est in nomine Patria et Filia et Spiritua Sancta. Ubi vides quod corruptio fuit tanta quod variata est significatio nominum : nam patria non patrem, sed locum nativitatis significat. Sed licet patria absolute aliud significet quam Pater, ut tamen est pars corrupte prolata huius orationis, Ego te baptiio in nomine Patria et Filia etc, significasse patrem iudicatum est : et sic oratio tota non mutavit significationem. Et hoc valde notandum est pro casibus occurrentibus in corrupte prolatis verbis circa afia sacramenta, vel ex festinatione, vel ex balbutiente lingua, vel aliquo alio accidente.

QUAESTIO LX, ARTICULUS VIII

Articulus 8

TiTULus clarus. - In corpore tria £unt : primo , ponuntur duae communissimae regulae circa huiusmodi varietates ; secundo, descenditur specialiter ad diminutionem et additionem ; tertio, movetur quaedam difficultas circa additionem, et solvitur. Prima regula se tenet ex parte intentionis ministrantis sacramentum. - Secunda vero se tenet ex parte significationis verborum. Quod intellige, non secundum se, sed in ordine ad totam orationem : oportet enim mutari sensum ipsius orationis, quae est forma sacramenti, ad hoc ut sacramentum sit nullum, ut praedictum est *. - De diminutione autem aut additione in speciali in singulis sacramentis, sermo erit in propriis locis. Hic in communi est sermo.

II. Ubi nota, pro solutione difficultatis motae, quod additio ad formam, ultra duos modos qui in littera ponuntur, scilicet vel tanquam aliquid intrinsecum ad formam vel tanquam extrinsecum, tertius invenitur omnino

per accidens, quando scilicet interponitur aliquod verbum, non ut sit aliquid intrinsecum vel adiacens formae, sed impertinens omnino interpositio ad aliud propositum dicitur verbum : ut si inter baptizandum, postquam dixit, Ego te bapti^o , dicat alicui, Recede hinc , scu aliquid eiusmodi, et prosequatur, in nomine Patris et Filii, etc. Hoc enim non est proprie addere ad verba formae : sed interponere verba interrumpendo formam. Potest siquidem interruptio de qua in responsione ad tertium est sermo, dupliciter fieri : vel sine interpositione verborum, vel cum interpositione verborum.

Utraque autem interruptio non debet esse tanta quod, iuxta communem morem hominum, continuitas solvatur orationis. Si enim, postquam minister dixit, Ego te bapti^o, iret pransum, et postea subderet, in nomine Patris et Filii, etc. : sive interim tacuisset sive non, soluta esset orationis unitas.

k

QUAESTIO LXI, ARTICULUS I

9UAESTIO SEXAGESIMAPRIMA

DE NECESSITATE SACRAMENTORUM

IN QUATUOR ARTICULOS DIVISA

trod.

EiNDE considerandum est de necessitate sacramentorum *. Et circa hoc quaeruntur quatuor.

Primo: utrum sacramenta sint necessaria ad saiutem humanam.

Secundo : utrum ftierint necessaria in statu ante

peccatum. Tertio: utrum iuerint necessaria in statu post

peccatum ante Christum. Quarto : utrum fuerint necessaria post Christi

adventum.

Quaestio 61

Articulus 2

TiTULus clarus. - In corpore una conclusio : Sacramenta sunt necessaria ad humanam salutem. Et probatur tripliciter.

Ubi nota duo. Primum, quod non est hic sermo de necessario ad humanam salutem sine quo non potuisset homo salvari : sed de necessario sine quo non convenienter humana salus fuisset. In cuius signum, Auctor,

tam in prima quam secunda ratione, convenientiam infert sacramentorum.

Secundo, nota differentiam inter Auctorem et Magistrum Sententiarum , in i distinctione * Quarti , circa has tres rationes, ex eruditione, humiliatione et exercitatione. Nam altius tractantur ab Auctore, ut patet conferendo.

autem.

Art. 1, ad 3.

11"', qu. cix, art. 2; qu.cxiv,art.2.

Art. 1.

■ Vers. 22 sqq. XIX, vers. 4 sqq. ; Marc. cap.x,vcrs. 6 sqq.

Marc.cap.n,vers. 17; Luc. cap. V,

Articulus 2

TiTULus clarus. - In corpore una conclusio : In statu innocentiae homo sacramentis non indigebat , nec pro remedio peccati, nec pro perfectione animae. Probatur.

In statu illo superiora inferioribus dominabantur, et nuUo modo dependebant ab eis. Sed contra hunc ordinem esset si anima a corporalibus sacramentis perficeretur , sive

D. 9, 1107.

D. 740.

D. 74.

i6

QUAESTIO LXI, ARTICULUS III

Maior decla-

quoad scientiam sive quoad gratiam. Ergo. ratur. Quia sicut mens sub Deo, ita etc.

II. Circa hanc doctrinam, simul cum ea quae exprimitur in responsione ad secundum, dubium occurrit, an haec dicta, sciHcet quod in statu innocentiae superiora nuUo modo dependebant ab inferioribus, et similiter quod anima quantum ad superiorem partem non indiguisset accipere aliquid a corporalibus rebus ad sui perfectionem, intelligenda sint de ipso statu innocentiae communi primo homini et filiis qui fuissent innocentes : an de primo homine solum, qui solus fuit ante peccatum. Et est ratio dubii quia in statu innocentiae fiUi Adae acquisivissent scientiam ex sensibiHbus, ut Auctor dicit in Prima Parte, qu. ci *: ac per hoc, superiora aliquo modo dependebant ab inferioribus, et superior pars animae indigebat ad sui perfectionem accipere a corporaHbus rebus. Cuius oppositum hic dicitur. Et propterea haec verba non pertinent

Sed nec de ipso Adam verificantur. Quia animae primi hominis competebat modus intelHgendi per conversionem art. 2. Intellectio enim per conversionem ad phantasmata dependet a phantasmatibus. Ac per hoc, superiora dependebant aliquo modo ab inferioribus. Cuius oppositum hic dicitur.

III. Ad hoc dicitur quod praesens doctrina intelligenda est de statu innocentiae ut fuit in Adam. Tum quia in

ipso solo fuit sine dependentia superiorum ab inferioribus quoad scientiam. - Tum quia Auctor non quaerit absolute de statu innocentiae, sed de homine ante peccatum : ut per ly ante peccatum determinet quod de homine secundum tempus illud quo fuit antequam peccaret quaerit, et non simpliciter de homine si perseverasset cum posteritate in innocentia.

tellectio Adae, quia ex speciebus non acquisitis ex sensibus, sed infusis a Deo procedebat, non dependebat a phantasmatibus : sed utebatur phantasmatibus ut inferioribus, sicut anima utebatur corpore subdito.

IV. Et si quaeratur quid respondendum secundum Auctoris doctrinam sit quaerenti an filii innocentes indiguissent sacramentis : dicitur quod non fuissent eis necessaria sacramenta. Quia principalis perfectio hominis per sacramenta est per gratiam. Homines autem fuissent geniti cum gratia: ut in Prima Parte, qu. c, art. 1, Auctor dixit. Non indiguissent igitur ex conditione sui status sacramentis perfectivis hominis quantum ad gratiam. Et quia gratiam comitantur dona intellectus perfectiva, consequens est ut nec quoad perfectionem scientiae de supernaturalibus indiguissent sacramentis. Eodem enim modo divina sapientia providet de principali et accessorio : ut patet ex opposito nostro statu, in quo perfectionem scientiae supernaturalis ex sacramentis accipimus, quia per illa tantum gratiam a Deo habemus.

Art. ), ad 3.

Articulus 4

TiTULus clarus. — In corpore una conclusio : Ante Christi adventum, post peccatum , necesse fuit quaedam sacramenta institui. Probatur. Sacramenta sunt necessaria quibus homo post peccatum sanctificatur. Ergo ante Christi adventum, post peccatum, oportuit esse quaedam sensi-

bilia signa quibus fidem suam de Christo futuro homo protestaretur. Ergo oportuit tunc esse sacramenta quaedam. Prima consequentia probatur. Quia nullus post peccatum sanctificatur nisi per Christum, etc. - Secunda consequentia probatur. Quia huiusmodi signa dicuntur esse sacramenta.

Qu. Lx, art. 4.

Quaestio 62

Articulus 3

Ix titulo per gratiatn virtutum et donorum intellige habitus gratiae gratum facientis, et virtutum tam theologalium quam moralium, et donorum Spiritus Sancti.

In corpore unica est conclusio : Gratia sacramentalis addit super gratiam virtutum et donorum. Et prohatur conclusio haec ex diversitate effectuum : quia scilicet alius est effectus gratiae sacramentalis, et alius est eflfectus gratiae virtutum et donorum. Et quia in conclusione et titulo non de sola distinctione, sed de distinctione per modum addentis fit mentio, ideo probatio utrumque includit, scilicet distinctionem et additionem, assumens non solum effectus gratiae virtutum et donorum ex una parte et effectus gratiae sacramentalis ex altera parte, sed etiam proportionem virtutum et donorum ad gratiam, ac per hoc implicite proportionem gratiae sacramentalis , seu ipsius effectus, ad gratiam.

Est ergo probatio ista. Gratia absolute perficit essentiam animae ; et, sicut ab essentia fluunt potentiae, ita a gratia fluunt perfectiones potentiarum, dona scilicet et virtutes. Sacramenta autem ordinantur ad quosdam speciales effectus nccessarios in vita Christiana, praeter actus potentiarum animae. Ergo, sicut virtutes et dona addunt super gratiam communiter dictam perfectionem ordinatam gratiam communiter dictam et virtutes at dona quoddam divinum auxilium ad consequendum finem. Ergo gratia sacramentalis addit super gratiam donorum et virtutum.

Antecedens quoad priraam partem declaratur. Gratia est similitudo divini esse : - seu, Quia anima, inquantum participat quandam similitudinem divini esse, perficitur a gratia. Quantum vero ad secundam partem, declaratur quoad hoc, quod potentiae perficiuntur per dona et virtutes in ordine ad actus ipsarum potentiarum. Quoad tertiam vero partem, declaratur ex effectu baptismali, qui est spiritualis regeneratio non qualitercumque, sed ita ut homo moriatur vitiis, membrumque Christi fiat. - Ubi scito quod efifectus baptismi proprius non est gratia gratum faciens absolute : sed sic renasci secundum gratiam in membrum Christi ac si ipse passus fuisset patiente Christo ; et hoc importat remissionem omnis culpae et omnis poenae. Constat enim hoc effectum quendam esse necessarium in vita Christiana, ultra bonam dispositionem actuum potentiarum animae. Et quod dicitur de baptismo, idem intelligi vult Auctor de effectibus aliorum sacramentorum. Quod si praeveniendo intelligere cupis, vide inferius articulum primum quaestionis sexagesimaequintae : ibi enim invenies proprium cuiusque sacramenti effectum, tam quoad bonum datum quam quoad defectum expulsum.

Consequentia autem ut consona rationi relinquitur. Quoniam utraeque, scilicet perfectiones potentiarum et gratiae sacramentales, de genere spiritualium sunt, et dependentium a gratia, et necessariorum in vita Christiana, etc.

II. Circa hanc doctrinam, adverte dupliciter posse intelligi gratiam sacramentalem addere super gratiam donorum

sqq. ; qu. cx, aru

et virtutum. Primo, ut addat donum aliquod habituale. Et hic sensus licet forte multis placeat, et ab Auctore sumptus credatur, quia ponit diflferentiam specificam inter gratias sacramentales et gratiam donorum et virtutum, tam hic in responsione ad ultimum, quam in Quaestionibus de Veritate, qu. xxvn, art. 5, ad 12: mihi tamen, etiamsi alibi, hoc est in libris Sententiarum * aut Quaestionibus ' " ^"'h/^^h

' ^ . XXVI. art. 0, ad

Disputatis , Auctor expressisset oppositum, aliter sentien- 5;iv, dist.i, qu. dum videtur ex hoc loco. Et est secundus sensus, ut gratia dist"'vii', qu. \i', sacramentalis addat supra gratiam donorum et virtutum, V^^ ^,"* 3non habituale aliquod donum, sed actuale divinum auxilium extensivum gratiae virtutum et donorum ad effectum proprium sacramenti.

Moveor autem ad hoc, quoniam in Prima Secundae * Auctor, dividendo gratiam, distinxit contra habituale donum gratiae, gratuitum divinum auxilium. Ac per hoc, sub genere gratiae communiter dictae locavit duo genera seu species gratiarum, scilicet gratiam habitualis doni, et gratiam divini auxilii. Et propterea, cvim hoc in loco expresse dicat gratiam sacramentalem addere divinum auxilium, non est ad aliud genus gratiae e regione positum, scilicet donum habituale, divertendum : sed, planum litterae sensum sectando, sentiendum est quod gratia sacramentalis distinguitur specie a gratia virtutum et donorum, non sicut habitus ab habitu, sed sicut gratuitum divinum auxilium a gratuito habituali dono ; et per hoc, esse speciem gratiae communiter dictae , ut in responsione ad tertium dicitur ; et dividi in plures species, iuxta specificam pluralitatem effectuum, ut inferius qu. Lxxn, art. 7, ad 3, dicitur.

Et confirmatur hoc ex nunc nunc allegato loco, ubi Auctor gratiam in sacramento confirmationis collatam, ad hic dicta se referens : - non dicit diversam esse gratiam gratum facientem et sacramentalem baptismi et confirmationis : sed dicit gratiam utrobique collatam habere aliquid commune, et aliquid proprium ; et quoad commune, quod est gratia gratum faciens , esse unius speciei ; si vero consideretur quoad propria superaddita, sic diversarum sunt rationum collata in baptismo et confirmatione. Ex hoc enim quod nuat non esse ibi diversos habitus : sed, ut diximus, esse unum habitum relatum seu extensum ex novo divino auxilio per sacramentum exhibito, ad diversos secundum speciem effectus.

Et confirmatur hic sensus. Quia hoc sufl&cit ad salvandum et dignitatem sacramentorum in causando, et gratias sacramentales, et eftectus earum: nec multiplicantur tot habitus in anima.

III. In responsionibus ad primum et secundum, si vis in speciali videre differentiam utriusque effectus, scilicet perfectionis ad quam ordinatur sacramentum , et de qua tractatur in responsione ad primum; et similiter defectus contra quem ordinatur sacramentum, de quo in responsione ad secundum tractatur : lege dictum articulum primum quaestionis sexagesimaequintae inferius.

Articulus 3

TiTDLus accipiendus est ut sonat. - In corpore sunt duae conclusiones. Altera est : Gratia est in sacramentis sicut in signis. Et probatur. Quia sacramentum est signum gratiae.

Altera est: Gratia est in sacramentis sicut in causa, non univoca nec aequivoca, sed instrumentali. Et probatur quoad secundam partem : quia non est secundum simili-

tudinem speciei, sicut homo genitus erat in homine generante. Quoad tertiam vero : quia non est secundum aliquam formam propriam et permanentem proportionatam quartam demum partem : quia est secundum quandam virtutem fluentem et incompletam in ipsa natura.

Art. 4.

Articulus 5

TITULOS ut sonat. - In corpore una conclusio : Sacratnenta Ecclesiae specialiter habent virtutem ex passione Christi. Probatur tripliciter. Primo, ex communibus: quia humanitas Christi est instrumentum coniunctum deitatis , sacramentum autem instrumentum separatum. Et formatur ratio. Agens principale per coniunctum instrumentum movet separatum. Sed Deus est agens principale gratiae ; et humanitas Christi instrumentum coniunctum ; et sacramentum instrumentum separatum. Ergo.

Et quia haec ratio non concludit de passione Christi, sed de humanitate Christi, in qua Christus mysteria multa consummavit, puta nativitatem, praedicationem, passionem, resurrectionem, ascensionem, etc. : ideo secunda subiungitur ratio, per quam probatur specialiter quod a passione Christi virtus sit sacramentorum. Et procedit ratio ex effectu proprio gratiae sacramentalis : quia scilicet uterque talis proprius effectus appropriatur passioni Christi. Et

formatur ratio. Tam liberatio a peccatis nostris, quam initium ritus Christianae rehgionis, est praecipue a passione Christi. Sed utrumque fit praecipue per gratiam sacramentalem. Ergo gratia sacramentalis : - seu, quod in idem redit, Ergo virtus sacramentalis gratiae est a passione Christi. - Maior declaratur ex dictis. Quoad primam partem quidem: quia Christus liberavit nos per passionem a peccatis, non solum efficienter et meritorie, quod convenit aUis eius mysteriis, sed etiam satisfactorie, quod appropriatur passioni. Quoad secundam vero : quia per passionem, offerendo seipsum, initiavit ritum Ghristianae religionis. - Minor autem clara ex hoc tractatu.

Tertio, probatur conclusio ex signo fluxus sanguinis et aquae de latere Christi, per quod praecipua sacramenta monstrantur quod copulantia sunt nobis virtutem passionis Christi.

28 QUAESTIO LXII, ARTICULUS VI

Articulus 6

TiTULUs clarus. - In corpore sunt duae conclusiones negativae. Prima est : Sacramenta veteris legis non conferebant gratiam virtute propria. Probatur auctoritate Apostoli.

Altera est: Sacramenta veteris legis non conferebant gratiam virtute in eis habita a passione Christi. Probatur ex communi differentia coniunctionis alicuius causae ad causandum vel per usum exteriorum rerum, vel per actum animae : quia prima est causae effectivae , ac per hoc prioris secundum esse ; secunda autem est causae finalis, ac per hoc potest esse posterioris secundum esse. Sub hac enim differentia communi subsumitur in speciali differentia inter passionem Christi coniungi per sacramenta, vel per fidem : ita quod per sacramenta coniunctio continetur sub coniunctione per usum exteriorum rerum; et coniunctio per fidem continetur sub coniunctione per actum animae. Et sub hoc procedendo descenditur, et quod passio Christi est prior secundum esse sacramentis nostris et posterior sacramentis veteris legis, ac per hoc nostris quidem sa-

cramentis passio Christi coniungi potest ut causa activa operans per illa, priscis autem non potest coniungi ut causa activa operans per illa, quod est intentum conclusionis: et quod passio Christi ut finalis causa coniungitur per fidem tam nobis quam antiquis. Et propterea utrique salvamur per fidem passionis Christi : sed non utrique per sacramenta virtuosa ex passione Christi. Non tamen superstitiosus erat usus illorum sacramentorum : quia adhibebantur, etsi non ut virtuosa, tamen ut signa fidei virtuosae.

Sta igitur, Lector, in formah differentia inter coniunctionem per fidem seu actum animae ut sic, et per sacramenta seu usum exteriorum rerum ut sic: et videbis differentiam in littera subtiliter positam inferre sacramenta nostra esse virtuosa, et antiqua non. Et memento, Novitie, quod de coniunctione causali, seu causae ut sic, est sermo : ut non faUaris ab importunitate digredientium ad ea quae sunt per accidens.

ao

QUAESTIO LXIII, ARTICULUS I

Quaestio 63

Articulus 2

siae caiisas.

TiTULUs ut sonat, de sacramento indefinite, non universaliter, aut particulariter explicite. Quaeretur enim explicite de particulari in articulo sexto.

In corpore una conclusio : Fideles per sacramenta aliquo spirituali charactere insigniuntur. Probatur. Quicumque homines per sacramenta deputantur ad spirituale aliquod spectans ad Dei cultum. Ergo fideles per sacramenta aliquo spirituali charactere insigniuntur. - Probatur maior exemplo militum. - Minor vero : quia sacramenta ad duo ordinantur, hoc est, ad remedium contra peccatum, et sunt.

Et confirmatur tota ratio, cum conclusione, auctoritate Augustini, unde Auctor sumpsit.

II. Adverte hic duo. Primum, quod sacramenta imprimere characterem ex sacra Scriptura non habetur, sed ex Ecclesiae auctoritate, et non muhum antiqua : ut patet ex sacris canonibus et priscis quaestionibus Patrum de reiteratione baptismi ; quae locum non habuissent si Ecclesia iam determinasset imprimi in anima characterem per baptismum ; quod Innocentius III, Extra, de Bapt., cap. Maiores causas *, determinavit.

vcrs. 3, 4,

n. vers. 2.

I loan. cap. v,

Secundum est * quod Auctor persuasibilem hanc veri- * '''"'••• Secuntatem ecclesiasticam reddere studuit ex ratione proportio- '"" " °'"' ' nahs simihtudinis inter homines deputatos ab homine ad mihtiam corporalem, et deputatos a Deo ad cultum Christianae religionis, quae utique militia * est illius qui est Dominus fortis et potens in praelio *, ad debellandas aereas potestates *, vincendumque mundum **, sectatus Augustini vestigia. Rationabile siquidem est ut homines, qui a principibus mundi huius consueverunt ad corporaha ^"*- *■ corporah nota insigniri, cum a Deo ad perennem spiritualem cultum secundum animam deputantur, spirituali signo signentur in anima. Sic enim divinam providentiam disponere homines suaviter * invenitur: ut scihcet proportio- * ^ap. cap. vni, nahter insigniantur secundum animam a Deo , sicut secundum corpus consueverunt a principe humano.

III. In responsione ad secundum, vide, Novitie, quod iuxta primam ibidem responsionem,'character non secundum se, sed secundum suam causam, hoc est, non solitarie sumptus, sed ut ex sua causa sensibih, quae est sacramentum, habet rationem signi. Et quia haec responsio multis non facit satis, apposita est ab Auctore altera responsio de ipso charactere in seipso. Ita quod prima de charactere causaliter; secunda de eodem formaliter est.

Articulus 2

TITULUS de quidditate characteris manifeste quaerit : in quo scilicet genere sit, an potestatis, an relationis, etc.

In corpore sunt tres conclusiones *. Prima est : Character sacramentalis est spiritualis potestas ad ea quae sunt divini cultus. Probatur. Character imprimitur a sacramentis inquantum per illa homo deputatur ad ea quae sunt Christiani cultus, consistentis in recipiendo aliqua vel in tradendo aliis. Ergo character sacramentalis est quaedam spiritualis potestas ad ea quae sunt divini cultus.

Antecedens quoad primam partem probatur auctoritate Dionysii in illis verbis : perjiciens eum divinum et communicatorem divinorum. - Consequentia vero probatur, quia ad utrumque horum requiritur potentia aliqua, ad recipiendum quidem passiva, ad tradendum vero activa.

II. Circa deductionem conclusionis huius dubium occurrit. Nam invalida apparet consequentia : Character sacramentalis est deputativus hominis ad cultum consistentem in recipiendo et tradendo : ergo est potentia. Tum quia similis consequentia nihil valet: Character militaris est deputativus hominis ad militiam consistentem in percutiendo : et ad percutiendum requiritur potentia percussiva. Ergo character militaris est potentia ad percutiendum.

Et si instetur quod non est simile : quia potentia percussiva praesupponitur, utpote naturalis; potentia autem quam, instantia nihil obstat argumento. Quia ad militarem percussionem, ultra naturalium virium potentiam, requiritur potentia militaris : sicut ad sanandum requiritur in medico potentia medicativa. Stat ergo obiectio.

Et elevatur instantia ad universalem rationem. Unde, scilicet, licet a communissimis inferre determinate speciale : hoc est, a deputatione ad cultum Christianae religionis, tatio siquidem ad cultum multipliciter fieri potest, scilicet signo, professione, officio, scientia, voluntate, potentia: ut patet inductive in militia et aliis cultibus et artibus. Unde inferre characterem esse potentiam quia est deputativus hominis ad cultum Christianae religionis, fallacia Consequentis videtur.

Sum. lib. IV. de Baptism. Christi, cap. Quid sit Baptismus.

6. Non autem relatio... potest. - Ideo autem relatio (Relatio autem P)... non potest editiones.

i) Unde non... posuerunt. - Om. HpG et bc.

III. Ad hoc dicitur quod Auctor procedit ex determinatis in praecedenti articulo. Et propterea non procedit ex hoc solo quod character est deputativus ad cultum, etc. : sed ex hoc quod character sacramentalis est spiritualis perfectio animae ad cultum divinum secundum ritum Christianum. Ita quod non ex quacumque deputatione , sed ex tali deputativo, scilicet ut perfectivo animae ad talem cultum impresso a Deo, procedit littera: ut ipsamet littera de seipsa testimonium perhibet, auctoritatem afferens Dionysii hoc testantem. Ex huiusmodi autem assumpto concludi licuit intentum, si perspicaciter intuiti fuerimus cultum Christianae religionis formaliter, ut Auctor contemplatus est. Ex hoc enim quod character est perfectivus animae ad cultum Christianae religionis, et cultus Christianae religionis formaliter consistit in recipere vel dare, formaliter sequitur: Ergo character perficit animam ad recipiendum vel dandum. Sed constat liquido quod proprium et per se primo perfectivum ad recipere seu dare est posse recipere aut dare. Ergo character est spiritualis potentia qua homo secundum animam potest recipere vel tradere ea quae sunt Christianae religioni propria.

Et confirmatur haec ratio. Quia potentia sola est qua subtracta actus nullus redditur apud Deum : et similiter qua posita actus efficax est, quantumcumque ab homine prohibitus. Nam, subtracta caritate aut scientia aut fide, si potentia remanet, actus non est nullus: sed e contra, sola potentia deficiente, alia non sunt efficacia. Sic autem constat esse in proposito: quod, subtracto charactere, vane omnia recipiuntur; et similiter, subtracto charactere ordinis, vane omnia traduntur quae propria ordinis sunt. Est ergo character in genere potentiae.

sponsio : quia non spectat ad animam.

sponsio : quod falsum assumit , scilicet litteram ex sola deputatione procedere; cum procedat ex tali deputatione, scilicet ut perfectivo hominis spiritualiter secundum animam ad cultum spiritualem consistentem in recipere et tradere. Manifestum quippe est quod, formaliter proce-

In corpore.

QUAESTIO LXIII, ARTICULUS II

Hinus tamen.

dendo , optime , absque sophismatis aliqua specie , illatio tenet.

IV. Secunda conclusio est : Haec spiritualis potentia est instrumentalis. Declaratur a simili: sicut virtus quae est in sacramentis. - Et probatur ex subiecto. Quia est potentia ministri: ergo instrumenti. Antecedens probatur: quia character convenit ministris Christi ut sic. Consequentia probatur : quia minister, ut sic, habet rationem instrumenti.

Tertia conclusio est : Character non est per se in genere : sed reductive in secunda specie qualitatis. Prima pars probatur a simili: sciHcet ex virtute in sacramentis; adiuncta ratione communi, quia est quiddam fluens et incompletum. - Secunda vero pars relinquitur ut evidens.

de genere generalissimo sub quo ponitur character. Quod circa tertiam conclusionem versatur.

sionem.

Tertium * est circa responsionem ad tertium : quantum valeat ratio litterae, Si relatio characteris fundaretur immediate super essentia animae, conveniret naturaliter omni animae. quod character non est habitus, quia omnis habitus est bonus vel malus: ut habes in littera, argumento ad oppositum. Proptec connexionem tamen materiae, tractabitur tertium dubium simul cum primo, et secundum simul cum quarto.

VI. Circa primum dubium, in quo genere sit character sacramentalis, scito primo , quod Durandus, in IV Sent., dist. IV, qu. 1, putavit characterem esse relationem rationis, per quam ahquis ex institutione divina deputatur ad sacras operationes, sicut nummus sortitur rationem pretii. Et eius ratio est quia ea quae sunt tidei, clarificanda sunt, et non obscuriora reddenda. Per characterem autem, si ponitur relatio rationis, omnia clara sunt : si vero ponitur res realis, obscuriora introducuntur.

Sed positio haec seipsam levem monstrat, dum ex communibus tantum et extraneis procedit. Eiusque falsitas patet ex auctoritate Ecclesiae, Extra, de Bapt. et eius effectu, in cap. Maiores, in fine, ubi dicitur quod sacramentalis operatio imprimit characterem : certum est enim quod relatio rationis non imprimitur. - Et confirmatur ex

sacramenta characterem, idest spirituale quoddam signum a ceteris distinctivum, imprimunt in anima indelebile : unde in eadem persona non reiterantur. Haec ibi.

VII. Scito secundo, quod Scotus, in Quarto, dist. vi, qu. 10, ad *utramque partem disputat: concludens utrumque posse probabiliter sustineri , et quod character sacramentaUs sit res absoluta in genere qualitatis, et quod sit relatio extrinsecus adveniens. Et hanc ultimam opinionem ipse tenet.

Minus tamen probabilis monstratur ista via discutiendo

tera destrui ex Scotica opinione, distinguente de relatione vel intrinsece adveniente, vel extrinsece. Et vocat relationem intrinsecus advenientem illam quae consequitur fundamentum posito termino : illam autem quae, positis fundamento et termino, non necessario ponitur, vocat relationem extrinsecus advenientem. Exemplum primi : ut duplum, simile, aequale. Exemplum secundi : ut relatio agentis ad patiens, relatio locati ad locum, et huiusmodi. Ad primum genus dicit non esse motum, sed ad secundum : ac per hoc, posse a Deo de novo imprimi in animam relationem characteris absque aliquo absoluto novo fundante illam. Et propterea non sequitur: Si relatio characteris poneretur immediate in anima, conveniret naturaliter omni animae.

VIII. Tu autem patienter sustineto pertranseuntem me de respectibus his in communi: quia theologiam practicam tracto, non metaphysicam. Nec videtur digrediendum hoc in loco, quidquid sit de respectibus istis extrinsecis : qui forte non sunt intelligibiles. Quoniam omnis respectus,

SuMMAE Theol. D. Thohae T. IX.

formaliter sumptus, hoc ipsum quod est, est ad aliud se habere *. Et si est ad aliud se habere, est in genere ad ali- ' Aristot. Catrg. quid, quod est quartum praedicamentum *. Et rursus, si ""fbid'. °cap. n, est ad aliud se habere, necesse est ut consequatur funda- "i *• " '^ ■"^''f,' mentum ex sola nova positione alterius: alioquin non esset n. ^Ts. Th. lib! non est motus: ut ex hac ratione probatur V Physicorum * ^^ ','■ "• '•" ab Aristotele.

Et super hoc, scilicet super ipsa relatione formaliter inquantum relatio est, fundavit Auctor hic rationem suam. Relatio enim formaliter sumpta, quia hoc ipsum quod est, est ad aliud, si realis est, nascitur cum fundamento, non simpliciter in actu, sed sic quod ex sola appositione termini fit actu : similitudo enim nascitur cum albo sic quod, posito co-albo, statim similitudo in primo albo consurgit; et sic de aliis. Ac per hoc, si relatio characteris immediate fundaretur in anima, nasceretur simul cum anima, sic quod, posito illius termino , statim in anima consurgeret relatio characteris. Et si sic connasceretur cum anima, clare patet quod naturaliter conveniret omni animae.

Quocirca , aut character non est in genere ad aliquid nisi aequivoce. Et tunc, si est respectus, quaeratur illius genus. Nec erit facile fingere aliud genus : cum ponatur res spiritualis, et non sit formaliter passio. - Aut, si est in genere ad aliquid, definitio posita ab Aristotele non est communis suo generi: et exclusio motus ab ad aliquid, cum illius ratione, V Physic, non est universalis de ipso genere ad aliquid, sed particularis, hoc est de aliqua specie relationis, scilicet intrinsecae. Quoniam Aristoteles, probando ad relationem non esse motum, attulit relationem quae secundum Scotum vocatur extrinsecus adveniens, scilicet dextri et sinistri. Nam relatio dextri inter me et columnam non sequitur fundamentum posito termino , loquendo ut Scotus loquitur. Nam, posito animaH habente dextrum, et posita columna, non sequitur relatio dextri inter ipsa: potest enim columna poni neutra. Et accidit huiusmodi phantasia quia non consideratur fundamentum ut fundamentum, et terminus ut terminus, sed remote. Verbi gratia, relatio agentis ad patiens non habet pro extremis ignem et aquam, sed ignem calefacientem et aquam '

patientem a calefaciente : et sic de aliis. Unde, non remote sed propinque sumendo fundamentum et terminum, hoc est secundum eas dispositiones secundum quas hoc fundat et illud terminat, nulla est relatio realis quae non consurgat in fundamento, posito termino. Sed haec pertranseundo sint dicta pro claritate litterae, quae de relatione loquitur formaliter, sicut et Philosophus V Physicorum.

IX. Circa secundum dubium *, scito Scotum, in Quarto, ' Num. v. dist. VI, qu. lo, disputare ad omnem partem. Et, tenendo

quod character est essentialiter respectus, sustinet ipsum habere rationem potentiae et activae et passivae, pro quanto Deus ordinavit assistendo agere habenti talem respectum, puta sacerdoti, et similiter imprimere in patiens habens talem respectum, puta characterem baptismi: ita quod respectus reddit baptizatum capacem passionis a Deo sic statuente ; et similiter operationem sacerdotis eificacem. Et concurrunt hi respectus tanquam dispositiones in ordine

Tenendo autem quod character est forma absoluta, sustinet et quod potest poni in prima specie quahtatis: et quod potest poni in secunda. Respondetque ad rationem litterae, quae in quarto dubio * proposita est, primo, quod * '^»""- ">• non oportet omnem habitum esse bonum vel malum, sed potest aliquis habitus esse indifferens. Quod probat dupliciter. Tum quia ex actibus indifferentibus frequentatis causatur habitus indifferens. Tum quia frequentans considerationem alicuius conclusionis geometriae , habet habitum indifferentem. - Secundo, quia character potest poni habitus supernaturalis bonus remote : ita quod non proxime seu sufficienter potest esse principium actus boni, sed remote; sicut fides, spes, caritas infusa, non est sufficiens principium boni actus, sed inclinat ad bonum actum concurrentibus aliis requisitis. Multo autem remotius character potest disponere ad bonum actum.

X. Ad horum clariorem notitiam, advertendum est quod,

QUAESTIO LXIII, ARTICULUS III

nisi formaliter consideremus , locemusque res in suis generibus, vagari multipliciter continget. Quocirca, cum character sacramentalis sit formaliter potentia: est enim baptismalis character quo per se primo homo potcst recipere sacramenta reliqua, ut patet ; et similiter character ordinis quo primo minister Ecclesiae, puta sacerdos, potest conficere Eucharistiam , etc. , - et sit supernaturale accidens impressum animae, consequens est ut sub illo genere accidentium formaliter locetur quod potentias activas vel passivas continet, quod constat solum qualitatis genus esse, et unam illius speciem, secundam sciUcet. Nec obstat quod non sit naturalis potentia. Quoniam, sicut sub habitus specie continentur non solum naturales, sed supernaturales habitus, ita sub potentiae accidentalis specie continentur non solum naturales, sed supernaturales potentiae. Et in hoc debet quiescere intellectus bene dispositus.

XI. Ad distractionem autem Scoticam trahentem relaipso quod distractio abusiva rerum ac rationum formalium est.

dicendum est quod nullus est actus humanus singularis indifferens moraliter. Quia fit vel quando, ubi, sicut, propter, etc, debet, et sic est bonus moraliter: vel non quando, aut ubi, aut sicut, aut propter, aut etc, debet, et sic est malus moraliter. Nec est inter ista duo medium in actu exercito : quia distinguuntur penes af&rmationem et negationem. Ac per hoc, nullus potest esse habitus indifferens ex hoc capite.

sionis geometricae subditur , dicitur quod, si consideratio est scientifica, generatur habitus bonus, scilicet scientiae, quae est virtus , ac per hoc boni tantum , puta veri. Si vero consideratio est non scientifica , generabitur habitus opinativus : qui etiam non est indifferens, sed declinat ad bonum vel malum prout declinat ad verum vel falsum.

Et quia character est forma supematuralis a Deo pro

munere impressa; ac per hoc, si esset habitus, non posset poni indiiferens : ideo Scotus ad ultimam responsionem confugit. Quae falsum in primis affert, dum caritatem, fidem ac spem infusam a suf&cientibus proximisque principiis elicitivis bonorum actuum aufert. Est enim infusa caritas et sufficientissimum et proximum elicitivum principium dilectionis Dei super omnia. Sed quod iste puer baptizatus non actu diligat, provenit ex conditione ipsius habentis caritatem , quia scilicet habet organa impedientia, etc. ; et non ex insufficientia aut elongatione habitus. Et simile est de dormiente aut ebrio : non enim ex parte habitus infusi aut acquisiti provenit quod dormiens aut ebrius non considerat geometricas demonstrationes , aut non credit seu sperat ; sed ex impedimento habentis habitum.

Male deinde locat characterem in specie, dum ex his iudicari res secundum ea quae sibi proxime conveniunt, et non secundum remota. Ac per hoc, non debet character poni sub specie habitus boni, quia valde remote disponit ad actum bonum.

XII. Sed haec accidunt Scoto quia difficile est operire

falsum. Quocirca videto omnia consonare vero *, et abs- •Cf.Arist.m/c.

que difficultate ulla characterem poni, non habitum, sed n. i.'-*^'. Til!

potentiam, quae ex propria ratione indifferens est ad bo- '■-'"• ""•

num et malum: character enim est potentia qua potest

quis dare vel recipere, et non est quo potest bene vel

male dare vel recipere: - ut sic perspicias divinam sapien-

tiam, disponentem omnia suaviter *, donando nobis super- * Sap. cap. vur,

naturales potentias, dare eas suaviter, hoc est, servata con-

ditione potentiarum: ut scilicet sint quibus possumus, et

non quibus bene vel male possumus.

XIII. Argumenta Petri Aureoli , apud Capreolum , in IV dist. Quarti , contra hoc quod character sit potentia , quia ad specialia descendunt de potestate effectiva transubstantiationis in Eucharistia, etc, omittenda censui: quoniam suo loco quaelibet servanda est quaestio.

Articulus 4

TiTULus clarus. - In corpore una conclusio: Character est subiective in potentia animae. Probatur. Character est signaculum quo anima insignitur ad recipiendum vel tradendum ea quae sunt cultus Christiani. Ergo ordinatur

Prima consequentia, quae non nisi implicite in littera habetur, probatur ex eo quod cultus divinus in actibus consistit. - Secunda autem : quia potentia animae ordinatur ad operari, sicut essentia ad esse.

II. In responsione ad primum, adverte distinctionem in littera positam de eo ad quod disponit character, sciUcet vel propinque vel remote: et quod proxime disponit ad actus Christianae rehgionis, remote autem disponit ad gratiam. Et hoc probatur in littera, quia ad hoc disponit ex consequenti. Et tu potes addere, quia disponere ad gra-

tiam est communis conditio sibi et multis aliis, multa enim alia disponunt ad gratiam, ut patet; et non est de numero propriorum sibi.

Et haec si retinueris, videbis vanum esse laborem Scoti, in ult. qu. dist. vi Quarti Sent., procedentis ex eo quod dispositio ad formam nunquam est in posteriori naturaliter susceptivo. Hoc enim falsum esse constat de dispositione, non proxime, sed remotc. Potest enim res quae non nisi remote et ex consequenti est dispositio ad gratiam, quae in essentia animae ponenda est, poni in quacumque potentia animae : immo etiam in membris exterioribus. Huiusmodi enim dispositiones, ut in littera dicitur, non vindicant sibi subiectum ex eo ad quod remote disponunt , sed ex eo ad quod proxime disponunt.

III. Cave hic ne dicta de charactere intelligas dicta de

QUAESTIO LXIII, ARTICULUS IV

sacramentis characterem imprimentibus, et incidas in foveam, putans quod sacramenta huiusmodi conferant gratiam ex consequenti, sintque principaliter causae characterum et ex consequenti gratiae , quia character , ut in littera dicitur, non proxime, sed ex consequenti dispositio

trod. - Cf. Com- ... ° . . . . rr

ment. scuicet gratia est principalis sacramentorum enectus , et

character est effectus secundarius: et perspice non licere attribuere sacramento conditionem characteris. Cum hoc enim quod character est remote et ex consequenti dispositio ad gratiam, stat quod gratia sit principalis effectus sacramenti. Tunc enim gratia non esset principalis effectus sacramenti, si solum daretur per sacramentum ut sequela

' ■ ■ lios Dei , in membra Christi : et secundario impressivus

characteris. Et confert gratiam ex primo principaliter : et praeter hoc habet unde conferat gratiam ex consequenti, scilicet propter characterem. Ita quod character naturali ordine est effectus gratiae per quam aliquis fit Christianus formatus: prius enim natura est esse, quod spectat ad gratiam, quam posse, quod est characteris. Et cum hoc, est dispositio ex consequenti ad gratiam : pro quanto ad posse donatum a Deo, comitatur antecedenter vel consequenter largitio bene posse.

Et bene nota quod character non ponitur dispositio causae, scilicet divinae largitatis, ponitur dispositio ad gratiam. Divinae siquidem largitatis ratio habet ut cui dat posse, det bene posse. Hac enim ratione character ponitur dispositio ad gratiam, ut patet in hac littera.

Et cum haec servaveris, Durandi obiectiones, in Quarto, dist. IV, qu. 1, spernes.

IV. In responsionc ad tertium , dubium ex Scoto oc-

rem in voluntate. Tum quia est dispositio ad gratiam, quae est in voluntate, quia gratia est idem quod caritas. Tum quia, si character est signum vel fundamentum obligationis animae ad Deum, rationabile est quod ponatur in illa potentia cuius primo est obligare, vel esse rationem obligandi. Talis autem est voluntas, quia praecise per actum eius aliquis se obligat principaliter : reliqua enim concurrentia ad obligationem non sunt nisi quaedam praeambula aut signa.

V. Ad hoc dicitur quod Auctor et inferius in sequenti articulo, in responsione ad secundum, probat characterem non esse in voluntate: quia character est vis instrumentalis, ac per hoc consistit in moveri ab alio ; voluntatis vero est movere seipsam ad operandum ; dissonat igitur conditio characteris a conditione voluntatis. Et hic probat characterem esse in intellectu : quia actus ad quos proxime disponit , scilicet recipere vel tradere ea quae sunt Christiani cultus, sunt quaedam fidei protestationes.

Unde ad primam Scoti obiectionem non oportet aliter

assignatur subiectum ex eo quod est dispositio ad gratiam, quia remote ad eam disponit.

assumpta est falsa : quia non est necessaria. Quia cum veritate antecedentis stat quod character sit in illa potentia cuius sunt primo actus operationes ad quas character obligat : et non in potentia quae est primo obligativa.

Dicitur secundo, quod antecedens potest dupliciter intelligi : quod character sit obligativus vcl proxime, vel ex consequenti. Et quod character per se et proxime non est quid obligativum, sed professivum Christiani cultus et fidei : et propter huiusmodi professionem obligat, quod est ex consequenti obHgare. Character enim in anima monstrat animam Christianae religionis, ac per hoc obligatam Christo, et non e contra: sicut character militaris monstrat militem Romanum, et ideo obligatum Caesari. Argumentum autem utitur antecedente in primo sensu. In quo

etiam, ut prima testatur responsio, falsam constituit conditionalem.

■VI. Circa eandem responsionem dubium aHud occurrit, de ratione assignata in littera, scilicet : Quia divinus cultus est quaedam fidei protestatio per exteriora signa, ideo character est in intellectu, in quo est fides. Si enim characteri assignandum est subiectum ex cultu divino, ad quem proxime disponit, consequens est ut subiectum eius sit illudmet quod est subiectum proprii et proximi principii ipsius cultus, magis quam illud quod est subiectum principii corrununis et remoti eiusdem cultus. Sed proprium proximumque cultus Dei principium est religionis virtus, quae est in voluntate. Ergo character, qui potentia est ad recipiendum vel tradendum ea quae sunt cultus, est in voluntate : et non in intellectu, in quo est fides, quae remotum est principium cultus, quia mediante religione ; et commune, quia fides operatur mediate ea quae sunt multarum virtutum, puta spei, caritatis, religionis, etc.

VII. Ad hoc dicitur quod characterem convenire in subiecto cum fide magis quam cum religione, ex duobus sumi potest. Primo, ex eo quod tam fides quam character inter principia religionis computatur. Universa namque religio filia est fidei, et quaedam fidei protestatio: ex religione namque profitetur quilibet fidem suam. Character quoque, cum potentia sit activa vel passiva actuum religionis, principii rationem habet.

Secundo, ex eo quod tam fides quam character respicit divinum cultum secundum id quqd est: religio autem respicit divinum cultum secundum rationem boni. Est enim religio virtus moralis, cuius est reddere hominem bonum et eius opus bonum efficere *. Fide enim et charactere ' Aristot. Ethic. homo potest in actus religionis: religione autem homo n!''^"'. "!''Th'; bene se habet ad illos. Et hinc fit ut character respiciat '"'• "• Christianum cultum ut professio quaedam fidei est, et non ut bene vel male fit. Et propterea ad fidei subiectum accedit, et non spectat ad subiectum religionis.

positio illa : Si characteri debetur subiectum ratione cultus, debet potius poni in subiecto principii proximi ipsius cultus, quam principii remoti eiusdem, vera forte est ceteris paribus. Sed hic non sunt cetera paria : quia cultus respicitur a principio proximo prout bene vel male fit, a qua ratione longe est character; a principio vero remoto respicitur secundum id quod est, in qua ratione convenit character cum fide, quae est principium remotum ct commune. Et propterea non sequitur characterem esse in voluntate, in qua est religio: sed concluditur oppositum, scilicet esse in intellectu, in quo est fides.

VIII. Circa eandem responsionem dubium ex Durando, in IV Sent., dist. iv, qu. 1 , occurrit de subiecto characteris, quod sit potentia executiva. Quia virtus perficiens, non dum, debet poni, non in intellectu nec in voluntate, sed in potentia executiva. Character autem est huiusmodi, ut

quam intellectus vel voluntatis, est impossibile : quia quaelibet alia potentia est in composito, character autem est in anima intellectiva. Quod ex eo patet, quod est perpetuus, remanens in anima separata. In cuius signum , si baptizatus aut ordinatus resurgeret, non rebaptizaretur aut reordinaretur.

de virtute seu habitu , non tamen est vera de potentia. Character autem non est virtus aut habitus, sed potentia. Licet enim habitus in parte intellectiva sit ad cognoscendum vel appetendum, potentia tamen apposita ad neutrum esse potest, immo debet: quoniam intellectus ipse suf&cit pro potentia ad intelligendum , et voluntas pro potentia parte superiori animae ad recipiendum vel tradendum cultum protestantem fidem, rationabiliter ponitur in subiecto fidei, ut in littera dicitur.

QUAESTIO LXIII, ARTICULUS V

Articulus 5

IN titulo, adverte quod ly indelebiliter potest dupliciter accipi. Vel per negationem omnis potentiae, etiam logicae , ad deletionem. Et sic esset sensus : An character insit indelebiliter, ita quod implicet contradictionem ipsura deleri. Et hic sensus procul cst ab intento : potest enim a Deo deleri, desinendo conservare ipsum. - Vel per negationem propriae seu proximae naturalis potentiae ad

deletionem. Et hic sensus est intentus. Non enim quaerimus quid possit Deus facere: sed quid suapte natura conveniat characteri.

II. In corpore est una conclusio : Character indelebiliter manet in anima. Probatur. Omnis sanctificatio quae fit per sacerdotium Christi, est perpetua, re consecrata manente. Sed character sacramentalis est quaedam participatio

QUAESTIO LXIII, ARTICULUS VI

sacerdotii Christi aeterni in eius fidelibus secundum animae partem incorruptibilem. Ergo character indelebiliter manet in anima.

Maior et probatur, et declaratur. Probatur quidem, quia sacerdotium Christi est aetemum : ut patet auctoritate Scripturae. — Declaratur vero, ex eo quod res inanimatae consecratae a ministris sacerdotii Christi, retinent consecrationem quandiu sunt: ut patet in ecclesiis, calicibus, etc.

Minor vero, quoad primam partem, declaratur ex duobus. Primo, ex proportionaHtate Christi secundum plenam sacerdotii potestatem, et fidelium eius secundum aliquam potestatem respectu sacramentorum et cultus, etc. Secundo, ex hoc quod Christo non convenit habere characterem. Quoad secundam autem partem, scilicet aeterni, non oportet aliter probari. - Quoad tertiam vero, probatur ex eo quod anima est subiectum characteris secundum intellectum.

III. Adverte hic quod in minori propositione apposuimus ly aeterni, propterea quia character habet rationem vis instrumentalis. Constat enim quod, nisi principale agens ■ sit aeternum, impossibile est ponere instrumentalem eius virtutem perpetuam.

Adverte secundo ly re consecrata manente. Quoniam inde apparet responsio ad Scotum, in IV Sent., dist. vi, qu. 9, obiicientem ex indelebilitate characteris negationem

virtutis supematuralis in sacramentis : quia virtus illa nunquam posset corrumpi, eodem modo quo characterem indelebilem Thomas ponit. - Respondemus siquidem quod virtus in sacramentis existens manet quandiu sacramentum manet, sicut et character durat quandiu anima durat. Durante siquidem sacramento, durat et virtus illa. Et sicut, si cessaret esse anima, desineret et eius character, ita, cessante sacramento, cessat virtus in illo. Et quoniam constat sacramenta omnia paululum durare, utpote habentia verba pro formis , ideo mirum non est si spirituales virtutes eorum crebro esse desinunt.

IV. In responsione ad primum, adverte rationem Auctoris ex philosophia non solum principia, sed testimonium rationem ex parte motus sortiri. Tantique fit huiusmodi rerum , quarum esse consistit in fieri , duratio ex parte agentis, ut negantes conservari permanentes res manu Creatoris, concedant huiusmodi res imperfectas posse perpetuari ab agente perpetuo, ut Averroes, in XII Metaphys. *, testatur.

Et habes in hac littera aliam rationem radicalem huius differentiae inter formam habentem esse completum, et formam quae est vis instrumentalis : quia scilicet illa, quasi fixa in subiecto, sequitur conditionem subiecti; ista vero, quasi defluxus quidam agentis, illius sequitur conditionem.

'Text. Com.xu,

Qu. Lxii, ar;. . 5-

Articulus 6

TiTULus clarus. - In corpore una est conclusio: Per tria sacramenta tantum imprimitur character. Haec conclusio, quoad exponentem negativam, implicite ponitur in littera. Et secundum se totam in littera implicite probatur, praesupponendo supra * dicta de charactere, scilicet quod est potentia ad recipiendum vel tradendum ea quae sunt divini cultus. Ex hoc enim supposito principio procedit Auctor, quasi subsumendo quaedam sacramenta non spectare directe ad novum cultum divinum, aut non ordinare ad recipiendum vel tradendum ; ac per hoc, in his non imprimi characterem. Unde distinguit in primis Auctor duos sacramentorum fines : scilicet remedium peccati, et divinum cultum. Et in primo omnia dicit convenire: in secundo autem non , quod- probat de sacramento poenitentiae. Subdistinguit deinde in tria membra sacramenta

ordinata ad secundum finem: et, excluso uno eorum, scilicet Eucharistiae, concludit reHqua duo genera imprimere characterem. Et clare patet processus in littera.

II. Adverte hic quod circa Eucharistiae sacramentum possunt duo considerari : scilicet ipsum sacramentum, quod nihil aliud est quam actio sacramentalis consistens in consecratione materiae ; et potest considerari usus sacramenti, quo Eucharistia percipitur a nobis. Et de primo quidem, an imprimat characterem, sub quaestione cadere non potest: quia actio illa nihil ponit in animabus nostris, sed ad materiam exteriorem terminatur. De secundo autem Auctor loquitur, reddens rationem quare non imprimit nobis characterem : et cum hoc, magnificans ipsum, quod continet Ghristum, in quo est fons omnium characterum.

QUAESTIO LXIV, ARTICULUS I

Quaestio 64

Articulus 1

TiTULus clarus est. - In corpore una ponitur distinctio bimembris, cum duabus conclusionibus singulis iuxta singula membra. Distinctio est. Operari eifectum contingit vel per modum principalis agentis; vel per modum instrumenti.

Prima conclusio est : Solus Deus primo modo operatur effectum interiorem sacramenti. Et probatur dupliciter : ut patet clare in littera.

Secunda vero conclusio est : Homo potest operari ad interiorem effectum sacramenti secundo modo. Et probatur. Quia minister habet rationem instrumenti, etc.

II. Adverte hic quod, cum in littera dicitur, Solus Deus est causa gratiae, intelligas de causa principali : quoniam de illa est sermo in prima conclusione, pro qua hoc di-

instrumentahter gratiam. Et hic in secunda conclusione dicitur hominem ministerialiter causare interiorem effectum sacramenti eadem ratione qua sacramentum est causa gratiae: quoniam ministro utitur Deus, sicut et sacramentali locutione, ut instrumento ad causandum interiorem effectum sacramenti. Immo una eademque vis instrumentalis perfecta est in sacramento et ministro, sicut in verbis et rebus : ea ratione, quia minister nonnisi ut necessario requisitus ad perfectionem sacramenti concurrit; omnibus autem requisitis ad perfectionem sacramenti utitur principale agens, quod est Deus, ut partialibus concurrentibus partialibus concurrentibus ad perfectionem insttumenti unius. In uno vero instrumento, quotcumque requirat partialia, una eademque perfecta virtus instrumentalis ponenda est.

III. In responsione ad secundum, dubium occurrit, an

gratiae intensior gradus comprehendatur sub annexis quae per devotionem ministri impetrari possunt recipienti sacramentum. Et est ratio dubii quia, si comprehenditur sub annexis, sequitur praecedentia verba litterae, scilicet, Effectus sacramenti non datur melior per meliorem ministrum, esse falsa. Quoniam, si ex devotione ministri intensior gratia daretur baptizato vel absoluto, constat quod melior effectus daretur per meliorem ministrum : cum gratia ipsa sit effectus sacramenti.

In oppositum autem est quod nuUa ratio apparet quare alia dona Dei possunt habere rationem annexi impetrabilis per devotionem ministri, et maioritas gratiae non possit habere rationem annexi huiusmodi. Potest enim devotus minister hoc, sicut et alia, a divinae misericordiae largitate impetrare.

IV. Ad hoc dicitur quod, cum minister sacramenti non sit deterioris conditionis ministrando sacramentum quam si non ministraret; et simiHter recipiens non fit ex receptione deterioris conditionis ; nec divina largitas ex hoc quod impendit sacramentum, arctatur: consequens est ut possit minister impetrare maiorem gratiam recipienti sacramentum quam sit illa quae regulariter per sacramentum datur, aut quae illi seclusa ministri devotione daretur; sicut posset eandem maiorem gratiam extra ministerium sacramenti impetrare. Ac per hoc, maioritas gratiae potest habere rationem annexi impetrabilis ex ministri devotione.

Nec propterea sequitur quod maior, seu melior effectus sacramenti detur per meliorem ministrum. Quoniam maioritas illa impetrata non haberet rationem effectus sacramenti , sed rationem annexi effectui sacramenti : et esset effectus a solo Deo concomitanter ad sacramentum, impetratus ex devotione ministri.

Articulus 3

TiTULUs clarus est. - In corpore una conclusio: Solus Deiis est sacramentorum institutor. Probatur. Virtus sacramenti est ab institutore sacramenti. Sed virtus sacramenti est a solo Deo. Ergo solus Deus est sacramentorum institutor.

Maior probatur. Instrumentum habet virtutem a principali agente. Sacramentum est instrumentum ad spirituales efFectus : (?t principale agens respectu sacramenti non est utens tantum sacramento, sed instituens ipsum. Ergo virtus sacramenti est ab instituente ipso. Processus totus est clarus. — Et secunda pars minoris istius prosyllogismi declaratur in littera, distinguendo duplex agens respectu sacramenti ; et ex exclusione unius membri, scilicet agentis per modum utentis, infertur reliquum, scilicet agens insti-

tuendo, esse agens principale ; ac per hoc, a quo est virtus sacramenti.

II. Nota hic quod haec ratio directe et formaliter, licet non aestimetur a negantibus virtutes in sacramentis : - aequivalenter tamen haec ratio omnes convincit confitentes sacramenta conferre gratiam, sive per virtutem in eis, sive per divinam assistentiam solam. Quoniam par est ratio de virtute instrumenti, si ponatur vis aliqua in eo, et si ponatur absque huiusmodi vi efficax : quia efficacia instrumenti ad huiusmodi spiritualem effectum non nisi a Deo, non nisi ab instituente signum illud, esse potest. Quandoquidem a ministro utente solum, constat esse non posse : quia minister tantum est, ut in littera dicitur.

Articulus 3

TiTULUS clarus est. - In corpore est una conclusio, habens tres partes: Christus, inquantum Deus , habet potestatem auctoritatis in sacramentis: inquantum vero homo, habet potestatem ministerii principalis, sive potestatem excellentiae, consistentem in quatuor. Conclusio haec, quia de potestate loquitur, de qua quaesitum est in titulo; et potentia per actum cognoscitur : ideo ab operatione in littera manifestatur.

Et quoad primam quidem partem, quia Deus auctoritative operatur.

Quoad secundam vero, quia Christus, secundum quod homo , operatur in sacramentis meritorie et effiicienter.

Quod probatur : quia passio Christi est causa iustificationis nostrae meritorie et effective. Et hoc ultimum declaratur : quod non effective principaHter, sed per modum instrumenti; non cuiuscumque, sed coniuncti divinitati in persona, et propterea principaHtatem et causaUtatem obtinentis respectu extrinsecorum, puta ministrorum Ecclesiae et sacramentorum.

Tertia autem pars conclusionis probatur manifestando illa quatuor, quae sunt meritum, nomen, institutio, et independentia; et probando singula propriis rationibus, excepto primo, quod tractatum fuit in quinto articulo quaestionis sexagesimaesecundae.

QUAESTIO LXIV, ARTICULUS IV

Articulus 4

Lomb.

TiTULus ex dictis in praecedentibus articulis clarus est. In corpore una distinctio bimembris de duplici potestate, auctoritatis scUicet et excellentiae, est, cum duabus conclusionibus. Quarum prima est negativa, scilicet : Christus potestatem auctoritatis nulli potuit communicare. Probatur. Quia est incommunicabilis, ut divina essentia.

Secunda est: Christus potestatem excellentiae potuit communicare. Declaratur et probatur. Declaratur quidem, numerando singula in quibus consistit potestas excellentiae. - Probatur autem : quia instrumentum coniunctum, quanto virtuosius est, tanto plus potest imprimere in instrumentum separatum. Quod manifestatur in manu et baculo.

II. Adverte hic primo, quod Auctor hoc in loco solvit

quaestionem motam a Magistro Sententiarum in quinta distinctione Quarti *, et ab eodem minus solutam meliorique iudicio reservatam.

Adverte secundo, Auctorem formalitcr de Christo habente potestatem excellentiae loqui. Et propterea non ex potestate divina, sed ex potestate instrumenti coniuncti, potentiam communicandi probavit.

Adverte tertio, Auctorem expresse hic dicere quod Christus potuit communicare homini puro ut sacramentorum effectum conferret solo imperio. Habes enim hinc quod potestas conferendi gratiam communicabilis est homini: principalis enim et communis sacramentorum effectus est gratia, ut superius * patet. Et idem apparet hic in responsione ad tertium, si recte conferatur cum argumento.

ritur.

' Qa. Lxii. trod. - Cf. O ment.

In-

;om-

QUAESTIO LXIV, ARTICULUS V

Epist. LXXlIl, aa lubaian. |al. lanuar. ] et cett. EBisciNumid.,de Bapti^and. Haeret. - Cf. Caus. I, qu. t, can. Ventum: qa.vn, can. Daibertum.

' Art. 3; qu. Lx. Introd.; qu. Lxn, art. 5.

'Inloan.Evang. tract. V, n.g, 11.

1, 4.

Articulus 6

TiTULus ut sonat sumendus est. - In corpore duae conclusiones sunt. Prima est: Mali exhibentes se ministros Dei et Ecclesiae in dispensatione sacramentorum, peccant. - Secunda est quod hoc peccatum est ex suo genere mortale.

Prima probatur. Quicumque operatur non secundum quod oportet, peccat in operando. Sed minister malus sacramenti operatur non secundum quod oportet. - Probatur. Quia ministri sacramentorum debent esse iusti: quia ministri debent conformari Domino, ut testantur auctoritates Scripturae.

Secunda vero conclusio probatur. Quia hoc peccatum pertinet ad irreverentiam Dei et contaminationem sacra-

non ex parte ipsorum sacramentorum, quoniam ipsa sunt incontaminabilia ; sed ex parte ipsius peccatoris sacrilegium committentis.

II. Circa fundamentum huius processus, dubium occurrit, ex eo quod bonitas requiritur ad ministrum sacramentorum secundum quandam decentiam et convenientiam : ut in praecedenti articulo, ad tertium, et hic dicitur. Non est autem rationabile quod negatio conditionis requisitae secundum decentiam constituat peccatum mortale: cum videamus conditiones requisitas ad bene esse actuum moralium, nec etiam veniale constituere peccatum.

Et hoc etiam testatur maxima ex morali philosophia /idducta in httera de circumstantiis actionum humanarum. Non enim dicit peccatum esse si quis operatur non secundum quod meUus, aut quando melius, aut sicut melius, etc: sed, non secundum quod oportet, aut quando oportet, aut sicut oportet, etc. Nam ly oportet necessitatem denotat: ut per hoc inteUigamus peccatum tunc intervenire quando necessariae conditiones omittuntur; et non si conditiones ad bene esse omittantur, aut earum contrariae immisceantur.

Et si dicatur quod bonitas non est conditio ad bene esse ministri sacramenti, sed est conditio debita, ut in praecedenti

• ■*'' 3- articulo * littera explicavit ; debitum autem extra necessaria

non est ; et propterea cuiuscumque debiti omissio peccatum constituit: - adhuc militat ratio quod non sit peccatum mortale. Quoniam debitum actui humano non secundum necessitatem, sed secundum quandam decentiam, etsi possit sua absentia constituere peccatum, non tamen tantae vis est ut possit constituere peccatum mortale: ea ratione, quia sola indecentia non habet rationem peccati mortahs.

Nec obstat quod indecentia huiusmodi ad irreverentiam Dei et contaminationem sacramentorum spectat. Tum quia non quodlibet spectans ad haec est peccatum mortale : ut patet de multis irreverentiis erga Deum et sacramenta quas negamus esse peccata mortaha, ut patet de comedentibus in ecclesia, aut iocosum aliquid dicentibus audiendo missam, et huiusmodi. — Tum quia huiusmodi indecentia non nisi reductive ad irreverentiam Dei et contaminationem sacramentorum spectat: directe enim ipsius hominis malam dispositionem ponere videtur. Est enim dispositio quaedam ipsius operantis magis quam operationis: vide-

3, 4; qu. Lxvii, art. 3.

turque magis peccatum constituere praesumptionis quam sacrilegii.

III. Ad hoc dicitur quod actio sacramentalis potest sumi duphciter. Vel secundum rationem operis operati. Et sic non exigit bonitatem vel mahtiam ministri nisi secundum quandam decentiam. Et propterea, sive bonus sive malus sit minister, sacramentum verum et efficax est. - Vel secundum rationem operis operantis. Et sic exigit necessario bonitatem in ministro ad hoc ut recta sit. Et ratio assignata est in littera: et magis assignabitur cogens ratio in littera in responsione ad primum. Oportet enim actionem sacramentalem, si non solum in se recta esse debet, sed etiam secundum quod exit a ministro, ut sit consona secundum rectam rationem et Deo, cuius est minister, et sacramentis, quae ministrat. Et ex parte quidem conformitatis ad Deum, posita est ratio in hoc corpore articuli. Ex parte vero conformitatis ad sacramenta, ponitur ratio in responsione ad primum. - Et hinc patet ruere primam obiectionem.

peccati mortalis in hoc actu, dicitur quod debitum secundum decentiam ad opus operatum est debitum secundum necessitatem ad opus operantis ministri. Et propterea non est mirum si eius absentia peccatum mortale constituat.

Et cum adhuc obiicitur ex eo quod non quaelibet irreverentia sacramentorum est mortaHs, respondetur hoc verum esse propter imperfectionem aliquorum actuum irreverentialium : in quolibet namque genere mortaUs peccati imperfectio actus excusat a mortali. Ministrare autem sacramenta indigne non est actus imperfectus in genere sacrilegii. Nec, ut ultima infert obiectio, reductive tantum sacramentorum pertinet. Possunt enim sacramenta. secundum se incontaminabiUa , dupliciter contaminari : scilicet vel ut egrediuntur a ministro; vel ut appUcantur ad aliquid. Et hoc secundo modo sacrilegium est uti sacramento sacrilegus est malus minister , a quo exit sacramentalis actio indigne. Quantum enim est ex parte ipsius ministri maU, maculatur actio illa: quoniam tractatur ut profana, seu non sancta. Haec enim est ratio in hac Uttera assignata.

Quam si vis plenius intelUgere, perspice vigorem eius ex auctoritate Apostoli dicentis * de Eucharistia: Qui manducat et bibit indigne, iudicium sibi manducat et bibit, non diiudicans corpus Domini. Ubi rationem peccati mortali^ assignavit ex hoc quod manducans non diiudicat corpus Domini: hoc est, non discernit corpus Domini ab aliis cibis, sed sumit ipsum ut cibum profanum, quoniam sumit ipsum indispositus ad iUum, utpote indigne. Idem enim accidit in malo ministro. Nam ministrans indigne sacramentum non diiudicat sacramentum , dum non discernit illud, ut a se egreditur, a profanis, sed se habet ad sacramentalem actionem ut profanam, dum indigne illam exercet. Hoc enim est contaminare sacramenta ex parte ipsius ministrantis seu recipientis. Et praesumptio ministri mali non est qualiscumque , sed sacrilega praesumptio : sicut

' I ad Cor., cap> ci, vers. 29.

QUAESTIO LXIV, ARTICULUS VI

et praesumptio audentis indigne recipere sacramenta sacrilega est.

IV. Circa utramque conclusionem, adverte diligenter et caute conditiones in eis appositas in littera. Quarum prima est quod ministrans exhibeat se ministrum Dei et Ecclesiae ; secunda est quod ministret sacramentum; tertia est quod tale peccatum est mortale non quomodolibet, sed ex suo genere. Docet enim per haec Auctor requiri ad hoc quod huiusmodi peccatum sit mortale , duo : primo , quod exhibeat se ministrum; secundo, quod tale ministerium sit actio sacramentaHs. Ita quod, si alterum horum defuerit, non habes hinc mortale peccatum in ministeriis sacris. Docet rursus quod , si aliqua administratio sacramenti a malo ministro exercitata imperfectionem actus compatitur, non erit peccatum mortale : licet mali ministri administratio sacramentalis habeat ex suo genere peccatum mortale.

Adverte secundo quod, duabus existentibus rationibus peccati in huiusmodi ministerio, scilicet ex parte difformitatis ministri ad Deum, cuius est minister, et ex parte contaminationis sacramentorum quae administrantur ; Auctor in hoc corpore articuli ex prima ratione probavit ministerium mali ministri esse peccatum; ex secunda autem ratione probavit illud esse peccatum mortale. Tantam autem differentiam inter has rationes insinuavit quod secunda usus est in responsione ad primum ut causa propria: primam autem rationem non tanti fecit. De utraque autem diffusior erit sermo, et ambarum ef&caciae magis patebunt.

V. In responsione ad primum, adverte et percipe Auctorem uti regula illa Posterioristica, Si affinnatio est causa

' \ristot.Anaiyi. affirmationis, nesratio est causa neeationis *, dum ex hoc xiii,n.8. -s.Th. quod sacramenta sunt opera consecratioms sanctincata, mfert in ministro praeexigi sanctitatem iustitiae; et ex hoc quod opera caritatis non sunt aliqua consecratione sanctificata, infert in Dei ministro respectu eorum non exigi sanctitatem iustitiae. Manifeste enim ex hoc significat hanc esse propriam causam mortalis peccati vel non mortalis peccati in administrationibus sacris : quoniam regula illa in solis propriis causis tenet. Ita quod, cum quaestio aliqua de peccato mortali in operationibus sacris contingit ex parte malitiae ministri, intuendum est an illa operatio ad quam quis malus exhibet se ministrum, sit aliqua consecratione sanctificata, quales sunt omnes actus sacrorum ordinum: an non sit consecrata. Et si est de numero consecratarum , concluditur hinc mortale peccatum in malo ministro. Et si non est de numero consecratarum, excusatur hinc minister malus a mortali peccato. Et est semper sermo de ministro malo malitia peccati mortalis in se existentis.

tom. II. Tract. ^ ,

X.-Ed. Lugdun. ne eadem repetantur, modo pertranseo, unum tantum ad'^ ^" iiciens: quod videtur mihi modo actum praedicandi esse

de numero actuum consecratorum, quia est actus ad quem minister consecratur; nam eius minister ex officio est episcopus primo, et secundario sacerdos. Nec obstat actum istum ex institutione Ecclesiae appropriatum esse sacro ordini: quoniam institutio Ecclesiae vel divina ad differentiam originis spectat, et non ad differentiam formalem. Extrahere siquidem hominem ab ecclesia sacrilegium formaliter est, licet ex institutione Ecclesiae actus iste substratus sit sacrilegio. Et similiter comedere semel in die, ut fit in quadragesima, abstinentia formaliter est, quamvis ex Ecclesiae statuto sub abstinentiae specie positum sit. Et similiter in proposito , licet praedicatio ex auctoritate Ecclesiae facta sit actus ordinis, sub specie tamen actuum ordinis formaliter comprehenditur. Ac per hoc, inter opera consecrata computanda est, ea ratione, quia ad ipsam, sicut et ad alios actus ordinis, consecrari oportet ministrum. Et propterea, secundum doctrinam hinc habitam, minister malus praedicans mortaliter peccat, sicut qui indigne administrat alios actus sacrorum ordinum.

VI. In responsione ad secundum, adverte quod non loquitur littera de inducente indignum ministrum ad sacramenti exhibitionem : sed de accipiente sacramentum ab indigno ministro. Quod ideo dixerim, quia alia quaestio

SuMMAE Theol. D. Thomae T. IX.

est, an liceat accipere sacramentum ab indigno ministro: et alia quaestio est, an liceat inducere ad administrationem sacramenti ministrum indignum. Prima quaestio hic solvitur : de secunda nihil dicitur. Sed facile solvi potest secunda, dicendo quod, licet nunquam liceat inducere hominem ad peccandum, uti tamen licet iniquitate alterius. Et propterea in duobus casibus licet inducere indignum ministrum ad exhibitionem sacramenti. Primus est, si minister tenetur ad huiusmodi exhibitionem : quia nemo peccat petendo actum sibi debitum a suo debitore. Et hac ratione excusantur qui a suo curato tenente concubinam sacramenta petunt. — Secundus est articulus necessitatis ex parte petentis, cum dispositione praeparationis ex parte ministri : hoc est, quod minister sit paratus ministrare sacramentum, et homo egeat illo. Eadem siquidem ratione qua licitum est indigenti petere mutuum ab usurario, licitum quoque est indigenti petere sacramentum ab indigno parato ad ministrandum.

VII. In eadem responsione, circa acceptionem sacramenti a ministro excommunicato, etc, nota primo, quod haec doctrina intelligitur, cessante extrema necessitate ba-

ptismi. Excipit enim ipse Auctor, in IV Sent., dist. v *, ca- * Q"- "> "•• ^» sum necessitatis, quo scilicet posset quis a ludaeo vel pagano baptismum recipere.

Secundo, quod hodie, ex indulto Concilii Constantiensis sub Martino V, licitum est ab excommunicatis ministris recipere sacramenta , nisi in duobus casibus : hoc est , si nominatim denuntiatus fuerit excommunicatus aut suspensus, etc. ; vel si propter iniectionem manus violentae in clericum notorie constiterit in excommunicationem incidisse; ut refert Dominus Antoninus , archiepiscopus FIorentinus, in suae Summae parte tertia, tit. xxvi, cap. iii*. " Tit. xxv, cap. n,

VIII. In responsione ad tertium, circa illud, In articulo tamen necessitatis non peccaret bapti^ando, etc, dubium primo occurrit, propter relatas a Durando rationes ad oppositum, in IV Sent., dist. v, art. 2. Et prima est contra excusationem ex articulo necessitatis. Quia casus evitabilis solo voluntatis propriae arbitrio non constituit articulum necessitatis. Sed sic est in proposito : quia indignus minister potest statim conteri, si vult, et transire de malo in bonum. Ac per hoc, non est casus necessitans ministrum cum indignitate ad baptizandum. - Secunda vero ratio contra excusationem ex persona non-ministri tendit. Quia quicumque baptizat, sive vetula sive paganus, baptizat ut minister principalis agentis, qui est Christus : est enim minister de necessitate sacramenti baptismi , sicut et forma et materia. Falsum est ergo quod baptizans in necessitate non exhibeat se ministrum Ecclesiae. Ac per hoc , non inde excusatur si indignus baptizat.

Dubium secundo est *, an Auctor in littera intendat * Cf. num. x. excusare sacerdotem indignum in articulo necessitatis baptizantem, tam si baptizet cum solemnitate quam si sine solemnitate: vel intendat solum excusare baptizantem sine solemnitate. Et est ratio dubii, quia in littera hac nulla fit mentio de solemnitate : et consequenter videtur excusari utroque modo baptizans, dummodo baptizet ut subveniat necessitatem patienti in casu in quo laicus posset ; sic enim in littera dicitur. - In oppositum autem est quod ab Auctore dicitur in IV Sent. *, de baptizante cum so- * Dist. v, qu. n,

. ^ art. 2, qu" 4.

lemmtate.

Dubium tertio occurrit *, quo pacto potest stare do- ' Cf. num. xi. ctrina haec cum superius * dictis, scilicet : Ministratio sa- ' i" =<"■?• ^'''^ cramenti est ex suo genere peccatum mortale, si minister sit indignus. Nam si sic est, sive ministrans illud ministret ex of&cio, sive ex casu necessitatis, sive quavis alia ratione, semper sequitur quod actum exercet qui ex suo genere est peccatum mortale, puta contaminare sacramenta quantum ex ipso est. Constat enim quod in ceteris actibus qui de suo genere sunt peccata mortalia, variata conditio agentis non excusat a mortali: ut patet de adulterio, furto, et aliis. Aut igitur hoc non est mortale ex genere: aut quilibet indigne ministrans peccat mortaliter.

IX. Ad cvidentiam horum, sciendum est quod praesentis doctrinae sensus est : In articulo necessitatis quo laico licet baptizare, si sacerdos baptizet, procul dubio sine sole-

QUAESTIO LXIV, ARTICULUS VII

bium secundo.

mnitate, non peccat, quamvis in peccato mortali sit. Et ratio assignatur, quia tunc non gerit personam ministri ex officio, quem probatum est oportere esse iustum : sed gerit personam ministerialiter subvenientis necessitatem patienti.

Unde ad rationem primam in primo dubio allatam, dicitur quod necessitas excusans malum ministrum non est necessitas impossibilis contritionis , ut argumentum intelligit, quoniam in instanti potest quis contritionem habere de infinitis peccatis: sed est necessitas cogens hominem baptizaturum ad exhibendum se non ut ministrum ex officio. Ex hoc namque quod minister ibi concurrit non ut minister ex officio, necessitate hoc exigente, a peccato excusatur.

Et per hoc patet solutio secundae rationis. Distinctum siquidem est de ministro vel ex officio , vel ex articulo necessitatis. Et licet quicumque baptizet sit minister Christi et Ecclesiae altero modo, non tamen semper est minister ex officio : de quo solo probatum est quod oportet esse iustum.

X. Et per hoc patet solutio secundi dubii *. Nam si articulus necessitatis pateretur ministrum cum solemnitate baptizare, non essemus in casu in quo laicus posset baptizare. Et rursus, si cum solemnitate baptizaret, manifeste constat quod exhiberet se ut ministrum ex officio. Ex utroque ergo capite, hoc est, ex casu in quo laicus posset baptizare, et ex hoc quod dicitur quod non exhiberet se ut ministrum ex of&cio, manifeste patet quod Auctor non intendit excusare huiusmodi sacerdotem nisi in casu in quo cogitur sine solemnitate baptizare.

XI. Ad tertium dubium * dicitur quod, quia baptizans in articulo necessitatis deficit a perfecta ratione ministerii, quoniam non ministrat ex of&cio, ideo operatio sua imperfectum quid est in genere administrationis sacramentorum, non ex parte obiecti, hoc est sacramenti, sed ex parte agentis , hoc est ministri. Non enim exit operatio tunc a ministro ex of&cio, sed a nudum ministerium praebente. Ex huiusmodi autem imperfectione actus excusatur a mortali : quoniam administratio exiens ab indigno habet rationem mortalis pro quanto exit ab agente, et non aliter, ut in littera patet. Ex hoc enim fit ut, quia administratio huiusmodi non exit ab agente proprio, hoc est, ministro ex officio, non exeat etiam cum culpa mortali. Et propterea dicendum est quod administratio sacramenti ab indigno ministro ex offtcio est mortale ex suo genere, si ex claritate verborum excludendae sunt obiectiones. Si tamen absolute dicatur quod indigni administratio est peccatum mortale ex suo genere , verum dicitur : quoniam subintelligitur, a proprio ministro.

Nec obstat obiectio de adulterio et huiusmodi. Quoniam conditio agentis in hoc sacrilegio concurrit ut pars integrativa rationis formalis peccati mortalis ex suo genere : ita quod, sicut ad rationem furti non suf&cit quod sit acceptio rei alienae , sed oportet quod sit invito domino ; ita ad tale sacrilegium non suf&cit quod sit administratio ab homine malo, sed exigitur quod sit etiam a ministro ex ofi&cio ut sic. Et ratio est assignata in littera * : quia sanctis ministeriis non nisi sanctus convenit minister; qui, per se loquendo, non est nisi minister ex officio.

tertio.

' In corp. et adi.

Articulus 8

IN titulo est sermo de angelis quoad naturam, sive boni sive mali sint. Et rursus est sermo de potestate ordinaria ; hoc est : An, secundum communem cursum ordinis instituti a Deo, angeli possint ministrare sacramenta.

In corpore articuli quatuor fiunt. Primo, respondetur quaesito ; deinde, ad bonitatem doctrinae, tractatur de potestate delegabili ipsis angelis , ubi tria dicuntur , ut patebit.

Quoad primum, conclusio est: Angeli non possunt ministrare sacramenta. Probatur. Tota virtus sacramentorum derivatur a Christo patiente. Ergo ad homines, et non ad angelos pertinet ministrare sacramenta. - Consequentia probatur ex duobus. Primo , ex dissimilitudine naturae : quia scilicet Christo homines, non angeli, assimilantur in natura *. Secundo, quia Christus patiens, inquantum patiens, fuit minor angelis: minister autem non debet esse maior principali agente , ut contingeret in proposito , si sancti angeli essent ordinarie ministri Christi patientis.

Secunda conclusio est quod potest conferri angelis quod administrent sacramenta. Probatur. Quia Deus non alligavit virtutem suam ministris Ecclesiae, -sicut nec sacramentis.

Tertia conclusio est de exercitio administrationis sacramentorum a bonis angelis : Si administrarent sancti angeli sacramentum aliquod, deberet haberi pro vero sacramento. Probatur. Quia sancti angeli sunt nuntii veritatis.

Quarta est : Si daemones aliquid huiusmodi facerent, habendum esset pro falso : quia sunt spiritus mendacii.

II. Adverte hoc in loco quod circa primam conclusionem Scotus, in IV Sent., dist. vi, qu. i, opinatur oppositum, tenens quod omne suppositum intellectualis naturae potest sacramentum aliquod conferre, saltem baptisma.

Et ratio sua est, quia potest abluere aqua hominem proferendo verba debita, et habere intentionem faciendi quod facit Ecclesia : haec enim tria requiruntur et suf&ciunt ad ministrum. Et haec omnia potest angelus in assumpto corpore exercere.

Rationabilior autem Auctoris positio ex allatis in littera invenitur. Fundata enim est super auctoritate Apostoli, ad Heb. V, ubi pontificem omnem hominem declarat. Unde magnum argumentum assumitur ad propositum : quod, si maximum ministerium Ecclesiae soli homini convenit, ita quod angelis denegatur, quale est pontificatus^-multo magis minima ministeria Ecclesiae angelis denegantur. - Fundatur et super ratione qua ministri debent assimilari principali agenti.

Ratio autem Scoti deficit in hoc manifeste, quod aequivoce utitur locutione. Locutio enim requisita ad ministrum sacramenti, est actus vitalis loquentis. Locutio autem angeli in corpore assumpto est motus corporis non viventis , ut patet. - Potest quoque dici quod deficit in alio : scilicet quod applicatio sacramenti debet fieri per instrumentum coniunctum primo, et mediante illo per instrumentum separatum ; quod hic non haberet locum. Et quamvis hoc non multum urgeat, primus tamen defectus cogit. Et quia primus defectus invenitur in omni supposito rationali extra humanam speciem, ideo oportet hominem esse qui ministret sacramenta.

Et sic patet quod minor Scoti est falsa, univoce sumendo rationem verborum. Aut maior est falsa, si prolationem verborum sumat quovis modo. Praeter principalem defectum prius dictum : scilicet quod oportet baptizantem esse Christi ministrum ; ac per hoc , Christo homine non maiorem, sed conformem in natura.

Articulus 8

TiTULUs clarus. - In corpore unica conclusio : Intentio ministri exigitur ad perfectionem sacramenti. Probatur. Quando aliquid se habet ad multa, oportet quod determinetur ad unum, ut illud fiat. Sed ea quae aguntur in sacramentis, se habent ad multa, nisi per intentionem ministri determinentur ad unum. Ergo, etc. Processus totus clare patet in littera. - Et confirmatur. Quia verba sacramentalia exprimunt ministri intentionem.

II. In responsione ad secundum, nota primo, Novitie, pro claritate litterae, Auctorem, referendo primam opinionera , narrare ipsam primo quoad hoc , quod requiritur mentalis intentio, ita quod, si desit, non perficitur sacramentum; secundo, quoad hoc, quod, stante casu quo huiusmodi imperfectio sacramenti accideret, sive adultus sive puer esset qui sacramentum sic defectuosum susciperet, supplementum aliunde sortiretur , et puer quidem a Christo, adultus autem ex propria fide et devotione. Postea reprehendit Auctor hanc opinionem : quia non potest salvare supplementum characteris.

Adverte secundo, quod altera opinio ibidem subiuncta et approbata, non est inteUigenda ut verba sonant: puta quod non requiritur in ministro intentio propria mentalis, sed sufiicit intentio Ecclesiae per verba expressa, quidquid intendat ipse minister interius. Hic enim sensus contradicit expresse doctrinae Auctoris, in ultimo huius quaestionis articulo, dicentis quod, 51" minister non intendat sacramentum conferre, talis perversitas tollit veritatem sacramenti ; et inferius, in qu. lxviii, art. 7, ad 2, dicentis: Si in adulto deesset intentio suscipiendi sacramentum, esset rebapti\andus. Sed sensus huius litterae ex proposito ad quod loquitur Auctor, sumendus est. Advertendum est enim quod haec omnia dicuntur hic pro solutione dif&cultatis motae in argumento, scilicet : Si mentahs intentio ministri exigeretur, nullus esset certus se esse vere baptizatum. Ad hanc enim certitudinem nostram de susceptis

sacramentis intelligendum est suf&cere intentionem Ecclesiae per verba ministri expressam, nisi per ministrum aut suscipientem contrarium exprimatur. Ita quod non intendit Auctor quod haec suf&ciant ad perfectionem sacramenti simpliciter : sed ad perfectionem eius secundum humanam certitudinem. Per hoc enim evitatur inconveniens quod quilibet incertus posset dici de susceptis sacramentis.

III. In responsione ad tertium, adverte quod Auctor, communicans, ut puto, in vocabulis communi illius temporis usui , qui intentionem quidem sed non actualem habitualem vocabat, dixit hic intentionem habitualem: et statim subiunxit sensum intentum: puta, cum sacerdos accedit *, etc.

Et haec propterea dixerim , ut scias non latuisse Auctorem differentiam inter habere aliquid in actu, vel in habitu, vel in virtute : et quod intentio requisita ad sacramenta, non suf&cit quod sit secundum habitum, sed oportet quod sit secundum virtutem. Quod ut melius intelligas, accipe exemplum. Homo habens habitum iustitiae tunc actualiter intendit iustum, quando actualiter attendit ad ius reddendum; tunc vero habitualiter intendit iustum, cum retinet habitum iustitiae, etiam si dormiat ; tunc autem virtualiter intendit iustum, dum vacat quidem reddendo iuri, puta quia sedet ad tribunal ut faciat sicut consuevit, seu iudicis officium , et nihil de iure cogitat , sed mens eius evagatur ad impertinentia. Ita quod, etiam si non haberet habitum iustitiae, ex solo hoc quod accedit ad iudicis officium faciendum in omnibus quae exercet iudiciis, quantumcumque evagetur, semper intendit iustum virtualiter: ea ratione, quia semper perseverat vis primae intentionis, ' qua primo proposuit facere iudicis of&cium. Et huiusmodi intentio non irrationabiliter vocatur habitualis , quia per modum habitus perseverat: nam et dormiente et distracto homine, perseverat.

Et haec est quae suf&cere dicitur ad sacramenta. Et

QUAESTIO LXIV, ARTICULUS IX

vere sic est. Sufficit enim ad confectionem Eucharistiae quod sacerdos vadat ad altare ut dicat missam, etiam si per totam missam evagetur mens eius.

Adverte secundo, documentum Auctoris, scilicet quod studiose debet minister operam dare ut etiam actualiter intendat, etc, non esse intelligendum in actu signato, sed in actu exercito. Non enim studendum est ut habeamus

hoc in mente actualiter, Ego intendo conficere : sed studendum est ut actualiter mens nostra ad ea quae sunt consecrationis, attendat ; puta ad prolationem distinctam formae, ad reverentem contrectationem materiae , ad futuram tunc ineffabilem praesentiam divinae gratiae in sacramento, vel etiam ipsius Christi quoad Eucharistiam. Hoc est enim consecrare cum actuali intentione in actu exercito.

Articulus 10

VI, «i.

TiTULus clarus. - In corpore una conclusio, cum uno coroUario. Conclusio est: Ad perfectionem sacramenti non exigitur fides ministri. Probatur. Minister in sacramentis operatur non propria, sed Christi virtute. Ergo, sicut non requiritur ad perfectionem sacramenti ministri caritas, ita nec eius fides. - Consequentia probatur. Quia fides pertinet ad perfectionem ministri, sicut et caritas. Quam non requiri probatur ex eo quod mcdi homines possunt ministrare sacramenta.

Corollarium est: Infidelis potest esse minister sacramenti.

II. In responsionibus argumentorum, memento eorutn quae diximus in articulo sexto * de suscipientibus sacramenta ab indignis, quando peccant. Et iuxta illa intellige

quae hic dicuntur, addendo quod praecisi manifeste ab Ecclesia, si in articulo necessitatis sacramentum baptismi conferrent, non peccarent : immo tenentur in tali casu baptismum conferre, absque solemnitate tamen. Nec propterea sacerdotes efi&cerentur irreg^ilares : ratione superius dicta, quia non ministri ex of&cio personam agerent, sed ministerialiter subvenientis necessitatem patienti.

III. In responsione ad secundum, adverte incidenter quod purgatio Cypriani Martyris, de qua Augustinus loquitur, non nisi venialis peccati fuit. Tum quia cum caritate stabat error ille: ut Augustini verba sonant. Tum quia tempore illo non erat per Ecclesiam determinata efficacia sacramentorum per ministros e.xtra Ecclesiam.

Art. 8, ad i.

ras Petilian., lib. 11, capp. XXXIX,

XLIV, XLVII. - Cf.

Contra Parmenian. lib. II, cap.

XIII.

Articulus 10

TiTULus clarus. - In corpore articuli est distinctio bimembris, cum singulis conclusionibus. Distinctio est. Intentio ministri potest perverti dupliciter: vel respectu sacramenti; vel respectu alicuius alterius.

Prima conclusio, iuxta primum membrum, est: Perversa intentio respectu sacramenti tollit veritatem sacramenti. Hanc conclusionem Auctor non probat in littera, sed ut manifestam relinquit ex praemissis * : scilicet quod intentio ministri requiritur ad sacramentum. Huiusmodi enim perversitas tollit intentionem ministri.

Secunda conclusio, iuxta secundum membrum, est: Perversa intentio ministri circa consequentia non tollit veritatem sacramenti. Probatur. Quia prius non dependet a posteriori.

II. In responsione ad secundum, adverte quod intentio ludicra seu iocosa in collatione sacramenti potest inveniri

dupliciter: vel relata ad ipsum sacramentum; vel relata mentum. Exemplum primi : si quis, non intendendo facere quod facit Ecclesia, sed facere actum exteriorem similem actui quem facit Ecclesia, vel derisorie vel delectationis socialis gratia, aliquos baptizaret. Huiusmodi enim iocosa intentio tollit veritatem sacramenti : quia tollit intentionem ministri. Et de tali loquitur Auctor in littera.

Exemplum secundi. Si quis, socialis delectationis gratia, aliquos baptizaret, intendens tamen facere quod facit Ecclesia; sicut e contra si quis, delectationis gratia, permitteret se baptizari. Huiusmodi enim intentio iocosa non tollit veritatem sacramenti: sicut nec si fuisset intentio avara, puta si propter pecuniam conferret aut susciperet quis baptisma. Et ratio est quia iocositas talis non tollit intentionem ministri respectu sacramenti.

QUAESTIO LXV, ARTICULUS I

Quaestio 65

Articulus 1

TiTULus clarus est. - In corpore una conclusio : Convenienter ponuntur sacramenta Ecclesiae septem. Manifestatur haec conclusio dupliciter: primo, secundum propriam doctrinam; secundo, iuxta aliorum traditionem.

Quoad primum, distinguit duos fines sacramentorum : unus est perfectio hominis in his quae Christiani sunt cultus ; alter est remedium peccatorum. Et probat sic conclusionem. Sacramenta Ecclesiae ad utrumque dictum finem convenienter ponuntur in numero septenario. Ergo, etc. -

Antecedens manifestatur, primo, respectu primi finis, discusso progressu, numerando septem perfectiones opportunas cultui Christiano, quae sunt vita, robur, conservatio, curatio, restitutio, potestas, et propagatio ; et assignando singulorum rationem ; ut in littera clare patet. - Deinde declaratur antecedens respectu secundi finis, assignando septem defectus: qui clare patent in littera.

Quoad secundum, clare apparet recitata positio, absque alia expositione.

Articulus 3

IN titulo, intellige per ordinem secundum modum praedictum ordinem quo numerata sunt sacramenta in praecedenti articulo, videlicet: baptisma, confirmatio, Eucharistia, poenitentia, extrema unctio, ordo, et matrimonium. Quaeritur enim an sic convenienter ordinentur.

In corpore prima conclusio est: Inter sacramenta ultimo ponuntur ordo et matrimonium : matrimonium tamen post ordinem. Probatur conclusio quoad primam partem. Quia , sicut unum est prius multitudine , ita sacramenta quae ordinantur ad perfectionem unius personae, sunt naturaliter priora his quae ordinantur ad perfectionem multitudinis. Sed reliqua sacramenta sunt unius personae : haec autem duo respiciunt multitudinem. Ergo. - Quoad secundam autem partem probatur : quia matrimonium minus participat de spirituali vita quam ordo.

Secunda conclusio est: Poenitentia et extrema unctio posteriora sunt baptismo , confirmatione et Eucharistia: posterior tamen est extrema unctio poenitentia. Probatur haec conclusio quoad primam partem. Quia priora sunt quae per se ordinantur ad spiritualem perfectionem unius, quam illa quae ordinantur per accidens. Sed, etc. - Quoad secundam autem partem : quia prior naturaliter est inchoatio sanationis, quae fit per poenitentiam, consummatione illius, quam facit extrema unctio.

Tertia conclusio est : Inter tria prima sacramenta, baptismus primum, confirmatio secundum, Eucharistia tertium obtinet locum. Probatur. Quia prius est spiritualis generatio ; deinde formale robur ; demum consecutio finis.

II. In regponsione ad quartum, dubium occurrit, an iustus, idest sine peccato mortaU existens, teneatur semel in anno confiteri. Et est ratio dubii, quia hinc apparet quod non: cum dicitur quod talis non indigeret poenitentia ad sacramentum Eucharistiae. — In oppositum autem est ,

quia praeceptum Ecclesiae * est ad omnes utriusque se- * Cap. Omnis u-

xus in annis discretioms constttutos. nii. et ^emiss.

existens non tenetur ad confitendum semel in anno : quia non comprehenditur sub his quos praeceptum illud Ecclesiae adstringit. Quoniam praeceptum Ecclesiae de confessione semel in anno non est nisi determinatio praecepti divini de confessione : ita quod Deus praecepit confessionem, Ecclesia autem determinat praeceptum illud ad tale tempus, ad toties, etc, puta semel in anno, etc. Sed praeceptum divinum non obligat ad confessionem hominem sine mortali peccato. Ergo determinatio illius praecepti per Ecclesiam non obligat talem hominem.

Et stat vis rationis in hoc, quod nullus comprehenditur sub praecepto Ecclesiae qui non comprehenditur sub praecepto divino. Quod per se notum est esse verissimum: ex eo quod praeceptum Ecclesiae se habet ad divinum praeceptum ut contractio et limitatio quaedam. Quod autem divinum praeceptum de confessione obliget solos homines in peccato morfeiH, probatur et ex hac littera, fulta auctoritate sacrae Scripturae. Et ex calce praecedentis articuli, ubi dictum est nullum sacramentum directe ordinari contra peccatum veniale : et, quidquid sit de extrema unctione, constat hoc verum esse de sacramento poenitentiae. Et ex communi theologorum doctrina, inter conditione.s confessionis ponente quod sit integra : quod non nisi de mortalibus intelligi potest.

Et confirmatur. Quia canon ipse expresse dicit quod quilibet confiteatur peccata sua omnia : quod est impossibile intelligi nisi de mortalibus. Ipsa ergo verba canonis testantur quod ad solos existentes in peccato mortali diriguntur.

Articulus 4

TiTULus clarus. - In corpore ponitur una distinctio bimembris de necessario ad finem, cum singulis conclusionibus. Distinctio est. Necessarium ad finem est vel simpliciter; vel ut commodius.

Prima conclusio est: Primo modo necessitatis, tria sacramenta sunt necessaria ad salutem : scilicet baptismus absolute, poenitentia supposito peccato mortali post baptismum, et ordo respectu Ecclesiae.

Secunda conclusio est : Reliqua sacramenta sunt necessaria secundo modo.

In corpore.

XXVII.

II. Adverte hic quod, cum ordo ponitur necessarius simpliciter ad salutem Ecclesiae, est sermo de Ecclesia simpliciter et absolute: et non de parte aliqua Ecclesiae, quae ecclesiae nomen et rationem non nisi defective haberet ; puta de collegio monialium , aut monachorum seu eremitarum sine clericis. Haec enim sui defectum manifestant eo ipso quod sine sacramentorum ministro sunt.

QUAESTIO LXVI, ARTICULUS I

Articulus 6

TiTULUs ut sonat. - In corpore articuli est una distmctio de forma qua plures simul baptizantes possent uti. Altera est : Nos te baptiiamus. Altera est ut uterque diceret : Ego te baptis^o. Et primo, examinatur et respondetur quaesito iuxta primam formam; secundo, iuxta secundam.

Quoad primum, recitatur opinio una dicentium non valere baptismum si plures dicant, Nos te bapti^amus, quia non servatur forma Ecclesiae, quae habet quod in singulari persona ministri exprimatur, dicendo, Ego te ba-

pti\o,

Deinde contra hanc rationem Auctor arguit, immo eam excludit, ex multo maiori recessu formae Graecorum a forma nostra. Et stat ratio in hoc , quod ad tollendam veritatem baptismi non sufficit recessus ab ista forma, Ego te bapti^o, quia, si recessus sufficeret, apud Graecos non esset baptismus. Quoniam forma eorum multo magis recedit ab hac nostra quam recedat ista, Nos te bapti^amus: cum hic non mutetur nisi singulare in plurale; ibi vero omnino omittitur persona ministri, et in tertia persona exprimitur actus, dicendo, Bapti^etur etc.

Demum aHam rationem reddit Auctor ex parte intenmus , expHcatur intentio ministrorum quoad hoc quod plures conveniunt ad unum baptismum conferendum. Ex quo formatur taHs ratio. Homo non baptizat nisi ut minister Christi. Ergo oportet ministrum esse unum, ut Christi unitatem repraesentet. Sed in dicta forma expHcatur contrarium: quia expHcatur pluraHtas ministrorum. Ergo dicta forma videtur toHere baptismum. - Et confirmatur huiusmodi unitas auctoritate ApostoH PauH.

Quoad secundum, ponuntur duo modi quibus hoc contingere posset. SciHcet, vel altero praeveniente reliquum. Et sic dicitur quod solus praeveniens baptizaret. - Vel utroque simul concurrente. Et sic dicitur quod Christus per utrumque unum baptismum conferret.

II. Circa ea quae hic dicuntur, adverte primo, dupliciter contingere duos simul baptizare: vel utroque totum faciente et dicente ; vel altero dicente et altero faciente. Auctor secundum modum reservat tractandum hic in responsione ad ultimum. De primo autem modo tantum loquitur in hoc corpore articuli.

Adverte secundo , rationem litterae ad concludendum irritam esse formam illam, Nos te bapti\amus, non afterri ab Auctore assertive, sed opinative: ut sua monstrant verba, etiam repHcata, dum dicit, Quod quidem videtur esse contra rationem ministri, et postea subdit, Ideo contraria intentio videtur excludere sacramentum.

Adverte tertio, Auctorem superius, qu. lxvi, art. 5, ad 4, afferre duas alias rationes ad excludendam eandem formam, scilicet, Nos te bapti^amus. Prima ratio est, quia actus multiplicatur secundum multiplicationem agentium, si perfecte ab unoquoque agatur. Sed baptismus est actus ab unoquoque baptizante perfectus. Ergo unus baptismus non est a duobus. - Secunda ratio est, quia mutaretur forma baptismi dicendo, Nos bapti:{amus : quia dicere nos non est idem dicere quod ego et ego, sed, ego et iste. - Quae

• !'''''•' Comm. ideo repetita hic sunt a me, quia superius * ad hunc locum

me remisi.

III. Circa hanc doctrinam dubium primo occurrit ex

contra omnes dictas rationes Auctoris procedit. Et primam

x<Ser?e F^Uo ' '^uidem rationem, Actus multiplicatur etc. *, dicit non con-

cludere in agentibus per voluntatem: et eam miHtare con-

consecrare eandem hostiam. Par enim est utrobique iu-

Adverte fertio. Secundam vero rationem, de mutatione formae *, dicit

non cogere * : quia mutatio formae quantum ad iUud quod * Cf. num. xm.

non est de necessitate formae, non tollit sacramentum.

Sic autem est in proposito. Tum quia expressio ministri

non est de necessitate formae baptismalis : ut patet de

forma Graecorum. Ergo multo minus est de necessitate

eius expressio ministri in singulari numero. — Tum quia

haec forma, Nos te bapti^amus, prolata ab utroque, ex

parte cuiuslibet dicentis resolvitur in istam , Ego bapti^o

te : ubi nulla apparet mutatio secundum sensum a forma

Romanae Ecclesiae. - Et Petrus de Palude, in IV Sent.,

dist. in, qu. 11, art. 3 , approbans haec Durandi , adiungit

quod, sicut forma illa, ut profertur ab isto, resolvitur in

hanc, Ego te bapti^o et hic bapti^at, sic e converso, ut

profertur ab altero, resolvitur in hanc, Ego bapti:[0 et hic

bapti:[at. Ac per hoc, servatur forma Ecclesiae Romanae

quoad sensum: quia uterque dicit, secundum sensum, Ego

bapti:[o te etc.

Contra tertiam autem rationem, de expressione plurium ministrorum *, arguit Durandus tripHciter **. Primo. Unitas ' Num. i , Deministri vel exigitur ad baptismum secundum rem : aut *• Cf. num. xiv. secundum expressionem, puta quod quiHbet minister exprimat se ut unum. Non potest dici primum : quia tumet dicis quod duo simul possunt baptizare eundem, si uterque dicat, Ego te bapti:{o. - Secundum autem non est rationabile. Tum quia expressio ministri non est de necessitate sacramenti. - Tum quia , si oportet ministrum exprimi secundum congruentiam ad principale agens, ut tu assumis, cum principale agens sit Trinitas, congruentius exprimi deberet minister in numero pluraH. - Tum quia modus exprimendi ministrum nihil videtur facere ad sacramentum: sufficit enim principale agens et actum exprimere.

IV. Contra conclusionem dictam *, scilicet, Si baptismus ' Num. i, Dea pluribus datur dicentibus, Nos te bapti^amus, non valet baptismus, arguit Petrus de Palude, ibidem *. Tum quia, ' Loc. cit. m

j, ^..-i, ..^ num. III. - Cf.

quando plures uxores poterant simul nubere uni viro, non num. xv. referebat an quaeHbet diceret , Accipio te in virum , an, Nos accipimus te in virum : secundum iUud Isaiae iv * : * ^""*- '• Invocetur nomen tuum super nos, etc.

Tum quia , dicendo Bapti^amus te, magis exprimitur unitas baptismi quam utroque dicente uni, Ego te bapti^o : apparet enim singulos seorsum baptizare, ac per hoc distinctos duos baptismos conferre. Dicendo autem , Bapti\amus, apparet convenire in unum baptisma. - Et confirmatur. Quia, sicut de essentia est expressio actus, ita saltem de congruentia est expressio unitatis vel pluraHtatis actus.

Tum quia, duobus existentibus officialibus in soHdum, et ambobus volentibus idem facere simul, congruentius est ut dicant Mandamus, aut Pronuntiamus, quam ut quilibet per se dicat Mando, aut Pronuntio.

Tum quia plurale non est nisi geminatum singulare: idem enim sensus est dicere , Socrates et Plato currunt, et dicere, Socrates currit et Plato currit. Et pari ratione idem est in prima persona. Et quia verba sacramentalia efficiunt quod significant, quae aequipollent in significando, aequipollent etiam in efficiendo.

Tenentque propterea Durandus et Petrus oppositam conclusionem : quamvis timor reverentialis Petrum cohibeat.

V. Circa Auctoris processum, dubium occurrit de suf-

ficientia *. Videtur enim insufficienter tractare quaestionem * Cf. num. xvn.

hanc, dum, discutiendo formas quibus uti possent plures

simul baptizantes unum, non discurrit nisi per formas seu

formam secundum ritum Romanae Ecclesiae. Debuisset

enim discutere eandem quaestionem secundum formam

qua utitur Ecclesia Graeca, et determinare an secundum

illam formam possent multi simul baptizare unum.

QUAESTIO LXVII, ARTICULUS VI

secundum.

" Loc. cit. ibid.

■* Loc. cit. in

verte tertio.

VI. Circa secundum modum *, concessum communiter, quo plures possunt simul baptizare unum, scilicet quolibet baptizante dicente, Ego te bapti\o, dubium restat *, quomodo fieri aut intelligi potest duo agentia totalia, quamvis instrumentalia, eiusdem rationis, producere efficaciter simul unum effectum non intensum aut perfectum magis quam si ab uno eorum tantum produceretur ; et hoc in subiecto capaci perfectioris seu intensioris elTectus, quale est anima nostra; et de efifectu suscipiente magis et minus, qualis est gratia. Videtur enim non intelligibile.

VII. Circa principale quaesitum dubium adfiuc restat, an baptismus de necessitate sacramenti e.xigat unitatem ministri *. Ex hac enim httera non habetur responsio simpUciter et absolute : sed tantum habetur quod secundum unam formam possunt plures conferre unum baptisma, et secundum aham formam non. Scotus autem dicit, in vi dist. IV Sent. *, quod unitas ministri est ab institutione Christi; Durandus vero asserit oppositum * ; Petrus autem dicit ** quod unitas ministri non est de substantia sacramenti, ut dicunt communiter omnes. Ex quibus apparere potest quaestionem hanc remanere dubiam.

VIII. Ad has dubitationes sic respondendum est ut primo dicatur ad ultimam *, tanquam eam ex cuius claritate reUquarum solutio facilius percipietur. Ad evidentiam autem quaestionis ultimae, dicendum primo est quid est hic manifestum, et quid occultum *. Duobus igitur modis intelHgi potest unitas ministri. Vel quod unitas ministri non possit integrari ex pluribus personis : ita quod non possit contingere in ministro quod unus totahs minister consurgat ex multis partiaHbus personis comministrantibus ; puta sicut perfectus tractor navis integratur ex multis simul trahentibus, vel sicut perfectus fabricator integratur ex multis partiaHbus ministeriis. Et sic in hoc communiter doctores conveniunt, tenendo partem negativam, scilicet quod unitas ministri baptismi non potest consurgere ex pluribus personis partiaUter concurrentibus *. Propterea enim dicunt quod, si unus abluit et alter profert verba, baptismus nullus est : oppositum enim esset si minister baptismi ex duabus personis partialiter concurrentihus integrari posset.

Alio autem modo unitas ministri potest intelUgi per exclusionem plurium totalium ministrorum : puta, an baptismus ita exigat unum totalem ministrum quod, si duo totales ministri simul concurrant, baptismus nuUus sit. Et in hoc quoque sensu conveniunt communiter doctores, tenentes partem negativam, scilicet quod non requirit baptismus talem unitatem ministri. Propterea enim dicunt quod, si duo simul proferant singuli verba et abluant eundem, baptismus verus est, quia neuter alterius factum irritat. - Haec "duo sunt quae pro manifestis habentur.

IX. Latet autem an, absolute loquendo, unitas et pluralitas ministri per accidens se habeant vel per se ad sacramentum baptismi. Durandus enim tenet * quod per accidens. Auctor autem tenet quod per se. Et hoc est verum. Quod ex eo evidenter patet quod manifeste per accidens, etiam extraneum, contingit unum baptismum esse a duobus ministris: nulla enim ratio id requirit, quamvis permittat.

Amplius, quando baptismus est a pluribus ministris, non est omnino unus. Quoniam sunt tunc duae formae numero, duae materiae et actiones numero : ac per hoc, duo baptismi sacramenta active ; et solus interior baptismus animae unus est. Patet autem hoc : quia sacramentum baptismi integratur ex rebus , et verbis a ministro , etc. ; sed in casu proposito sunt duo numero integrata ex rebus et verbis, etc. ; ergo sunt duo sacramenta active. Unum ergo numero baptismi sacramentum unum ministrum exigit. Et hoc est quod Auctoris prima ratio * concludit : quod scilicet actus multiplicatur a multiplicatione agentium totalium ; seu, quod idem est, si perfecte ab unoquoque fiat. Unde cohibenda est lingua dicentium accidere sacramento unitatem vel pluralitatem ministrorum. Quoniam pluralitas ministrorum partialium communiter excluditur : pluralitas vero ministrorum totaUum pluralitatem numeralem exterioris sacramenti infert, et omnino per accidens invenitur

Mirabile autem est non advertisse ad propriam vocem. Nam si subtiliter perspectum fuerit, apparebit quod impossibile est unum et idem sacramentum baptismi esse a duobus totaUbus ministris, quamvis ponatur unum et eundem eifectum esse ab utrisque. Quanta enim differentia est inter baptismum et eius effectum, tanta differentia est inter affirmationem unius vel plurium baptismatum, et unius vel plurium eftectuum baptismi. Et propterea, cum baptismi sacramentum non sit nisi exterius integratum ex rebus et verbis, puta ex ablutione in aqua et forma verborum a ministro cum debita intentione ; et hic sint omnia exteriora active et passive duplicata, sunt enim duo perfecti rainistri cum duabus intentionibus baptizandi, sunt duae formae, sunt duae ablutiones activae et duae passivae, ut patet si aspergatur qui baptizatur secundum diversas sui partes: - breviter, nihU deest ad pluraUtatem totalem nisi pluralitas baptizati. Cuius unitas unitatem effectui baptismi dare potest : pluralitatem autem exterioris sacramenti non tollit. Notanter autem dixi, pluralitatem totalem: quia qui baptizatur licet secundum partem abluatur, ipsum tamen suppositum est quod primo abluitur, baptizatur enim hic homo, et non caput eius ; ac per hoc, licet secundum exteriores partes sint duae ablutiones passivae, secundum tamen subiectum quod abluitur, non est nisi una ablutio passiva, quia non est nisi unus ablutus. Et propterea dicitur quod non est nisi unus baptismus passive in eo qui baptizatur a duobus modo dicto.

Ex quibus omnibus habetur quod unitas per se baptismi unitatem exigit ministri perfecti.

X. Sed qua ratione aut auctoritate cogente unitas ministri excludit pluralitatem partialium comministrantium, videndum restat. Auctor siquidem ex duobus capitibus conatur hoc monstrare : scUicet ex parte formae, ut patet in secunda ratione *; et ex parte unitatis principalis agentis, scUicet Christi, ut patet in tertia ratione *.

Auctoritas vero duplex inducitur *: altera ex Decretis, dist. XXIII, cap. Quorundam , ubi ordo sacer datus ab episcopo operante et presbytero legente irritatur; altera ex Evangelio, eo quod Dominus baptizanti commisit invocationem Trinitatis *.

In oppositam autem partem affertur ratio, quia pmnes sumus unum corpus in Christo , singuli autem alter alterius membra *; ac per hoc, multi partialiter concurrentes concurrunt ut unum ; immo concurrunt ut multa instrumenta unius, scilicet Christi. Et hoc praecipue habet locum in proposito , ubi constat quod Christus est qui bapti:{at *, et homo non nisi ministerialiter ut Christi instrumentum concurrit.

Et confirmatur. Quia si Christus utitur totalibus ministris credendum est quod utitur pluribus ministris partiaUbus

Suffragatur et Evangelii auctoritas *. Quoniam Dominus dixit pluraliter, bapti^antes eos, insinuans per pluralem numerum plures posse simul baptizare.

Nec deest auctoritas Apostolorum. Quoniam de Petro et loanne legitur * quod imponebant manus super illos et accipiebant Spiritum Sanctum. Eadem enim ratione qua plures simul conferebant sacramentum confirmationis, partialiter procul dubio concurrentes, quia nihil inordinatum faciebant, potest et nunc a pluribus simul partialiter baptismus dari.

XI. In hac difficultate neutram audeo partem asserere. Intellectui autem meo magis apparet verum esse quod perfectus minister baptismi potest ex duabus personis partialiter concurrentibus integrari: ea ratione quia ad Christum, principaliter baptizantem, non refert pluribus partialibus instrumentis simul uti ad unum baptisma, dummodo forma, materia et intentio debitae serventur.

Et ad obiecta ex rationibus Auctoris patebit in ipsarum discussione ac declaratione *.

ibi non irritatur ordo susceptus: immo potius insinuatur oppositum, dum dicitur : Gradum sacerdotii vel levitici ordinis, quem perverse adepti sunt, amittant. - Dicitur se-

verte tertio.

' Num. 1, De-

mum.

' Matth. cap. xxviii, vers. 19.

XII, vers. 5.

/n loan, Evavg,

Auctorttas.

QUAESTIO LXVII, ARTICULUS VI

cundo, dato quod irritetur, quod, duobus commissis in illa ordinatione erroribus ibi recitatis, scilicet quod episcopus imponebai manus et alius benedictionem dabat seu legebat, et quod istorum duorum unus erat episcopus et alter presbyter, littera non explicat pro causa damnationis magis primum errorem quam secundum. Deberet enim ministcr ordinis sacri, si ex duabus integraretur personis, consurgere ex duobus episcopis, et non ex episcopo et presbytero: quoniam soli episcopo convenit sacrum ordinem conferre.

Domini verbis non habetur invocationem Trinitatis prOferri debere ab abluente: sed quod abluens abluat in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, prolatis a se vel a socio. Propter quod signanter dixit in plurali, baptii^antes in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti: ex eo enim quod non exprimitur prolatis a se, sufiicit quod proferantur super ablutione, modo salvetur veritas formae, ut in responsione ad ultimum explicabitur *.

Scito tamen quod ad supra allatas dubitationes respondebitur tenendo communem viam de unitate ministri.

XII. Ad primum ergo dubium ex Durando *, dicitur quod ratio Auctoris prima, Actus multiplicatur a multiplicatione agentis perfecti, est vera et solida per se loquendo. Impossibile est enim a pluribus perfectis agentibus eiusdem rationis non provenire diversos actus : in tantum quod, infra limites naturalis rationis loquendo, si duo talia agentia aeque approximarentur eidem omnino patienti, nulla omnino inferretur per se passio, quia multiplicarentur duo simul contradictoria.

Instantia autem Durandi de agentibus voluntariis, seipsam interimit , ponendo neutrum eorum concurrere ut agens perfectum. Paria enim sunt quoad propositum esse agentia imperfecta seu partialia, et concurrere ut agentia partialia.

cerdotes eandem possunt hostiam consecrare, dicitur quod in tali casu essent duae consecrationes quantum in se est, sicut etiam, quando duo perfecte unum baptizarent, uterque quantum in se est conferret diversum baptisma : sed per accidens, scilicet unitatem hostiae seu hominis qui baptizatur, unum fit sacramentum, propter excellentiam principalis agentis , scilicet Christi , qui solus potest duobus totalibus instrumentis eiusdem rationis simul uti ut uno.

Habes ergo ex prima Auctoris ratione plures, ut totales ministros, non posse simul unum omnino baptismum conferre.

XIII. Ad obiecta contra secundam rationem, de muta-

antn vevo»

contra substantialia. Et ad impugnationem huius dicitur quod, licet expressio ministri non sit de necessitate formae, est tamen de necessitate formae quod, si exprimitur minister, exprimatur sine contrarietate ad veritatem sacramenti : et hoc per illam universalem regulam, In formis sacramentorum nihil debet poni contrarium. Pluralitas autem ministri contrariatur unitati requisitae ad unitatem ministri. Et propterea, si exprimatur talis pluralitas expresse in forma, tollit veritatem sacramenti. Falsa est ergo illa conditionalis, Si expressio ministri non est de necessitate, pluralitas ministri explicata per accidens se habet: habet enim se contrarie.

Et cum subiungitur quod ista, Nos te bapti:{amus, resolvitur in istas, Ego te bapti^o et iste bapti:(at, respondetur quod hoc potest dupliciter accipi. Primo, ut secunda exponens accidentaliter intendatur: ac si diceret, Ego bapti^o et iste currit. Alio modo, ut per se intendatur, tanquam dicens quod ambo simul ministramus sacramentum baptismi. Et si in primo sensu acciperetur, idem videtur iudicium de hac forma et de forma in qua ponitur aliquid impertinens : puta si quis diceret, Ego te baptis^o, et omnes adstantes ad hoc consentiunt, in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti. Et sensus iste, licet videatur extraneus, in proposito tamen posset accidere, duobus ex condicto volentibus simul unum baptizare, et utroque alterum volente revereri per hoc quod uterque alterius meminit : ad

huiusmodi enim reverentiam expriiilendam , videretur eis quod deberet uterque uti numero plurali. Sed infra proprium sensum stando, exprimitur per has duas exponentes pluralitas contraria unitati ministri. Et propterea ambae simul destruunt veritatem primae. Significant enim quod duo simul, et non quod unus baptizet : duos autem simul esse unum sacramenti ministrum supponitur impossibile , et contrariari veritati ministri.

XIV. Ad argumenta Durandi contra tertiam rationem,

scilicet, quia minister exprimitur ut plures*, respondendo ' ibid. , Contra dicitur ad utramque partem disiunctivae quod utraque sane "'"'""• intellecta est vera. Ad baptismum enim unum omnino, seu unum secundum formam, exigitur unitas ministri secundum rem. Nec oppositum dixit Auctor. Quoniam, duobus simul baptizantibus utroque totum dicente et faciente, non est baptismus unus secundum formam, sed secundum effectum. Quem etiam non haberet, nisi potestas Christi suppleret, utens duobus totalibus instrumentis ut uno, quemadmodum prius * dictum est. — Altera quoque pars * Nam. xn. disiunctivae vera est negative. Oportet enim exprimi ministrum ut unum ad hunc sensum, hoc est non exprimi ut plures, quia pluralitas ministri expressa contrariatur veritati ministri.

Unde ad primam obiectionem, de non necessaria expressione ministri, iam patet responsio.

respondetur quod ratio de unitate ministri propter unitatem Christi in littera allata, non ut necessaria, sed ut probabilis inducta est, ut verba litterae sonant. Rationabilis autem est congruentia ministri ad Christum magis quam ad trinitatem Personarum : quia in Evangelio invenimus attributum baptisma, tanquam baptizanti, non Trinitati, sed Christo, de quo scriptum est, loan. i * : Hic est ' Vers. 33. qui bapti^at in Spiritu Sancto. Minister autem baptizantis personam induere se fatetur, dicendo, Ego te bapti^o.

ministri, conceditur verum esse si modus exprimendi non implicat aliquid contrarium veritati alicuius requisiti ad sacramentum. Tunc enim suf&cit exprimere causam principalem et actum ministri, quando nihil contrarium veritati sacramenti exprimitur.

XV. Ad dubium contra conclusionem propter obiecta

a Petro de Palude * respondendo, dicitur ad primam ob- * Num. iv.

iectionem quod non est simile de sacramento matrimonii

et sacramento baptismi. Quia sacramentum matrimonii

fundatur super matrimonio ut est oflicium naturae : et pro-

pterea quaecumque sufficiunt ad efficiendum coniugium

verum ut est in officium naturae, sufficienter etiam se

habent ad sUscipiendam sacramentalitatem coniugii. Et

quoniam non refert ad coniugium ut est naturae oflicium,

pluraliter vel singulariter dicere, immo sive verbis sive sdlis

nutibus consensum exprimere, ideo sacramentum matri-

monii vere susciperetur si pluraliter dicerent, Accipimus

te in virum nostrum, supposita pluralitate uxorum : sicut

etiam vere contrahitur sine verbis. Secus autem esse de

baptismo ratio cogit: quia baptismus non potest distingui

in officium naturae et in sacramentum, sed est tantum-

modo sacramentum. Et hinc est etiam quod non potest

nominatio Trinitatis suppleri per nutus baptizando. Ex

eo enim quod purum sacramentum est , oportet servare

ea quae pro sacramento sunt instituta ab ipso Christo ,

scilicet aquam * et voces significativas Trinitatis **. ver"*"? "''" '"'

explicaretur unitas baptismi dicendo , Nos te bapti^amus, '"'^"'' *'"• '^" nisi implicaretur pluralitas contraria veritati ministri. Et ad confirmationem dicitur quod a duobus dicentibus, Ego te bapti^o, exprimitur unitas actus uniuscuiusque eorum, ex hoc ipso quod quilibet diceret singulariter , bapti!(o : hoc enim unitatem actus importat.

potestate sua habent quod possint ad unum actum concurrere : et ideo possunt dicere , Nos facimus , uno pro utroque loquente. Sed ministri sacramentorum non habent hoc in potestate sua ut possint ad unum omnino actum baptismi concurrere. Quod ex eo convincitur quod non

QUAESTIO LXVII, ARTICULUS VI

possunt ad unam et eandem numero formam concurrere : sed oportet utrumque suam formam exprimere, sive dicendo, Nos te bapt^amus, sive, Ego te bapti^o; ut ipsi adversarii fatentur.

quod plurale non est nisi singulare geminatum, non evaditur quin, dicendo nos, significetur pluralitas personarum : Num. XIII. quae, ut dictum est *, contrariatur veritati ministri. Nam dicendo, Nos bapti^amus, sensus est, non quod bis ego, sed quod duo ego, hoc est persona mea et persona collegae mei : ambo enim demonstramur in prima persona per ly nos. Et vera expositio exercens ly nos est demonstratio utriusque in prima persona, puta, Ego et alter ego, monstrato coUega. Vel, ad amussim, dicendo, Ego : et collega subiungeret, Et ego : sic enim exerceremus significatum per ly nos. Sicut, dicendo in nominativo pluraU vos, non significatur bis tu, sed significantur duo tu : significantur enim, demonstratis duobus, tu et tu. Et hoc est plurale essc singulare geminatum. Ex quibus omnibus apparet manifeste quod huiusmodi geminatio singularis in plurali ponit multitudinem personarum, quae excluditur per unitatem singularis. Et propterea in nullo adiuvat arguentem, sed Auctorem, dicentem quod per hoc variatur forma, et exprimitur pluralitas contraria veritati eft unitati ministri.

XVI. Cum his omnibus tamen scito quod, si quis, propriae deferens dignitati etiam in sacramentis , volens numero pluraH se suosque actus significare, dixerit, Nos te bapti^amus in nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, perfectum esset sacramentum baptismi. Quoniam ex aceommodatione usus personae excellentes utuntur plurali pro singulari : ac per hoc, ex huiusmodi usus accommodatione huiusmodi nomina et verba in plurali numero significant singulares personas et singulares actus excellentium personarum, quamvis hoc non significent ex propriae significationis impositione.

XVII. Ad dubium de insuf&cientia processus litterae *, respondetur non esse Auctorem diminutum, sed in suo processu compr^hendisse etiam quid dicendum sit secundum formam Graecorum. Et hoc in suo simili. Declarando enim quod, non mutata forma, plures simul totum dicendo et faciendo possunt unum baptizare, sufiicienter declaravit quod etiam secundum formam Graecorum hoc fieri potest, utroque ministro abluente et dicente , Bapti^etur servus Christi, etc.

XVIII. Ad penultimam demum quaestionem *, magis philosophicam quam theologicam, dicitur quod unitas effectus sequitur unitatem virtutis a qua causatur. Et propterea distinguendum est de causis eiusdem rationis simul concurrentibus : Aut agunt virtutibus propriis, aut agunt virtute tertii. £t dicendum quod, si sunt causae agentes virtutibus propriis, impossibile est a duabus eiusdem rationis totalibus causis omnino unum et eundem per se provenire effectum: quoniam effectus ille esset per se ab utraque, et a neutra. Si vero agunt virtute tertii, potest unus et idem omnino effectus ab utraque provenire : vel, rectius loquendo, per utramque a tertio provenire.

Et quia sacramenta non agunt virtutibus propriis, sed virtute Christi, qui per illa operatur; ideo, quotcumque instrumentales causae eiusdem rationis perfectae seu totales concurrere inveniantur simul in unum operatum, unica virtus Christi per illa unum operatur effectum, quamvis illae instrumentales causae , quantum in se est , duos

quod Christus ex suae potestatis excellentia potest simul uti duobus instrumentis totalibus ut uno : et de facto sic uteretur in casu proposito.

de virtute existente in sacramentis. Oportet enim esse memorem virtutem illam nihil aliud esse quam usum verborum et rerum sacramentalium ad producendum sacra-

menti effectum: usum autem dico, non cuiuscumque utentis, sed Christi, ut superius * declaratum est.

Quomodo autem solvenda esset quaestio haec a ponentibus in sacramento superadditam qualitatis virtutem ipsi viderint. Immo hinc perpendant se a veritate procul esse, si non poterunt intellectui satisfacere in hac quaestione absque miraculis.

XIX. In responsione ad secundum, adverte quod si, baptizando plures, non intercederet alia mutatio quain dicere, Bapti\o vos, non videretur magna ad hoc necessitas exigi : quoniam ex solo concursu multorum videmus Romanam Ecclesiam mutare formam de singulari in plurale, quando ordinantur diaconi plures simul; dicit enim tunc Episcopus, Accipite potestatem, etc. Sed quoniam baptizatio simul plurium non fit communiter per immersionem, sed per aspersionem, ideo ad tot mutationes faciendas magna exigitur necessitas.

XX. In responsione ad tertium, adverte tria hic ad sensum litterae. 'Primum est quod bapti^^are sumitur secundum plures significationes. Quandoque enim sumitur secundum propriam significationem : et tunc significat abluere. Quandoque vero sumitur extensa significatione pro integro sacramento, quasi idem sit baptizare quod sacramentum conferre. Et iuxta hunc sensum dicitur in hac Httera quod neuter bapti^^aret.

Secundum est quod Auctor loquitur hic de baptismi forma apud Latinam Ecclesiam, cum dicit, nulla forma verborum, etc.

Tertium est quod locutio pluralis in prima persona potest dupliciter exponi per duas singulares : vel per modum copulativae ; vel copulatim. Et quando exponitur per modum copulativae, habet utramque singularem seorsum veram. Verbi gratia, dicendo, Nos trahimus navem, habet ex ore cuiuslibet demonstrati per ly nos suam singularem veram, puta, Ego traho navem, Et ego traho navem, et sic de aliis trahentibus. Et iuxta hunc sensum procedit littera dicendo quod neuter baptii^aret: hoc est, neuter posset vere dicere, Ego te bapti^o. Et similiter neuter scribentium partem libri posset vere dicere, Ego scripsi hunc librum. - Quando vero copulatim exponitur, non exigitur quod aliqua singularis sit vera : immo stat utramque singularem fore falsam. Verbi gratia, si iudices delegati simul ita quod ambo simul et neuter sine altero possit iudicare, proferendo sententiam, vere dicerent, Nos iudicamus. Et verum esset quod Ego et alter ego coniunctim iudicamus: falsa tamen esset utraque singularis, puta, Ego iudico, quia in veritate ego iudicandi potestate careo. Et iuxta hunc sensum posset dici, Nos te bapti^amus, in casu posito : quia de utroque simul coniunctim verificaretur quod conferunt sacramentum baptismi, quamvis neuter conferret illud.

Et certe , quantum est ex veritate formae , posset unus in articulo necessitatis baptizari a duobus, quorum alter esset mutus et alter esset mancus, muto abluente et manco proferente verba, ad evitandos omnes scrupulos, secundum formam Graecorum, et dicente, Bapti:[etur servus Christi, etc. : tunc enim nullum penitus apparet inconveniens ex parte formae in ministrorum pluralitate. Auctor autem, quia tenet plures personas non posse integrare ministrum baptismi unius , ideo dicto transcursu fuit contentus. Videtur autem quod in tali casu potius pro baptismo iudicandum esset *. Quamvis difiicile sit quin mancus posset etiam abluere. Posset enim super caput habere modicum aquae, quam inclinando caput effunderet super baptizandum, et simul proferret verba. Et in hoc posset mutus adiuvare, sustinendo vas in capite manci ne caderet cum ille inclinaret caput : immo et manus muti plenae aqua positae super caput manci supplere vicem vasis ; ita tamen quod motus capitis manci esset effusivus aquae.

Et haec sufficiant etiam pro duobus sequentibus articulis.

SuHMAE Thkol. D. Thomae T. IX.

QUAESTIO LXVII, ARTICULUS VII, VIII